Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 140:2

Ευφραίνου, ω νύμφη Εκκλησία· διότι η ανάσταση του Νυμφίου σε ανέστησε, ενώ κειτόσουν κατάχαμα και καταπατιόσουν. Πλέον δεν διαμοιράζονται τα τέκνα σου οι βωμοί των δαιμόνων, αλλά οι ναοί του Χριστού εναγκαλίζονται τους νεοφωτίστους. Πλέον δεν τυραννούν τα ειδωλεία, αλλά βασιλεύουν τα θυσιαστήρια του Χριστού. Πλέον δεν αναγκάζουν οι αυλοί στην προσκύνηση της χρυσής εικόνας, αλλά οι ψαλμοί διδάσκουν την προσκύνηση του Θεού. Πλέον δεν χορεύουν πόδια πόρνης για τον θάνατο του Ιωάννη, αλλά τα πόδια της Εκκλησίας καταπατούν τον θάνατο. Έπαυσαν οι αποστασίες και ήκμασαν οι γονυκλισίες· σταμάτησαν οι τραγωδίες και άνθισαν οι ψαλμωδίες. Δεν ανεβαίνει καπνός από κνίσα, αλλά το θυμίαμα των προσευχών· <Κατευθυνθήτω η προσεχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου>. Δεν τελούνται πλέον σφαγές άλογων ζώων· διότι σφαγιάστηκε ο Αμνός που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου. Ω του θαύματος. Ο άδης κατέπιε τον Δεσπότη Χριστό και δεν τον χώνεψε. Ο λέων κατέπιε τον Αμνό και ταράχθηκε το στομάχι του.

Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου. Παρομοιάζει όσα προέρχονται από τη διάνοια με το θυμίαμα, καθότι είναι λεπτά και αφιερώνονται αποκλειστικά στον Θεό. Η ανύψωση των χεριών μου ας είναι θυσία εσπερινή. Παρομοιάζει τις πράξεις που υποδηλώνονται μέσω των χεριών με θυσία, επειδή έχουν πιο υλικό χαρακτήρα σε σύγκριση με τις επιλογές της διάνοιας. Προσθέτει δε τον όρο «εσπερινή», διότι οφείλουμε να επιτελούμε αγαθές πράξεις μέχρι το τέλος.

Όταν εκτείνετε τα χέρια, θα αποστρέψω τους οφθαλμούς μου από εσάς. Εκείνοι που προσεύχονται μόνο κατά το σχήμα εκτείνουν μεν τα χέρια, αλλά δεν έχουν τους θείους οφθαλμούς να επιβλέπουν την προσευχή τους. —Από την άλλη, αυτό το σχήμα προσευχής είναι σύνηθες στους Αγίους, όπως διδαχθήκαμε από τον Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου»· και «Η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή»· και από τον Μωυσή, ο οποίος, όταν ο Ισραήλ πολεμούνταν, κρατούσε τα χέρια του σε έκταση μέχρι τη δύση του ηλίου. Σε αυτά προστίθεται και το αποστολικό λόγιο, να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. —Ίσως όμως ο λόγος να υποδηλώνει και κάτι βαθύτερο: ότι εκείνος που εργάζεται τα μεγάλα, τα επουράνια και τα υψηλά, έχοντας τρόπον τινά ανυψωμένη την πρακτική του δύναμη, λέγεται ότι υψώνει τα χέρια του· ενώ εκείνος που ενεργεί τα ταπεινά, τα γήινα και τα υποκείμενα στη φθορά, έχει τα χέρια του με ροπή προς τα κάτω και καταβεβλημένα.

Ψάλλει κάπου και λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου, και η έπαρση των χεριών μου σαν εσπερινή θυσία.» Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτόν τον στίχο τον υπενθύμισε κάπου και ο ίδιος ο Σωτήρας, όταν επιτιμούσε το εμπόριο των Ιουδαίων, λέγοντας: «Είναι γραμμένο: Ο οίκος μου θα ονομαστεί οίκος προσευχής, εσείς όμως τον κάνετε σπήλαιο ληστών.» Όταν, λοιπόν, έγινε οίκος προσευχής, τότε και δοξάστηκε. <Ποιοι είναι αυτοί που πετούν σαν σύννεφα, και σαν περιστέρια μαζί με τους νεοσσούς τους; Εμένα περίμεναν τα νησιά, και πρώτα τα πλοία της Θαρσείς, για να φέρουν τα παιδιά σου από μακριά, και το ασήμι και τον χρυσό μαζί τους, για το άγιο όνομα του Κυρίου και επειδή ο Άγιος του Ισραήλ είναι ένδοξος.> Είναι δυνατόν πάλι σε αυτά να δούμε να εισάγεται το πρόσωπο της Εκκλησίας, δηλαδή της νοητής Ιερουσαλήμ, η οποία, αφού σήκωσε τα μάτια της ολόγυρα όπως της προστάχθηκε από τον Θεό, έπειτα περιπλανά το βλέμμα της με έκπληξη στο πλήθος αυτών που προστρέχουν σε αυτήν, και στον λαό που έχει συγκεντρωθεί μέσω της πίστης, ο οποίος ξεπερνά κάθε αριθμό. «Διότι ποιοι είναι αυτοί που πετούν», λέει, «σαν σύννεφα και σαν περιστέρια με τους νεοσσούς τους;» Επειδή σαγηνεύονται μέσω της πίστης, όχι μόνο οι ηλικιωμένοι, αλλά μαζί με αυτούς και οι νέοι, και μαζί οι πατέρες με τα παιδιά και οι μητέρες με τις κόρες.

Προσευχήσου, εξομολογήσου. Ας συνεργεί η πράξη με την προσευχή και την εξομολόγηση, ώστε να κατευθυνθεί η προσευχή σου, σαν θυμίαμα, ενώπιον του Θεού. Και θα ακούσεις: ω άνθρωπε, μεγάλη είναι η πίστη σου! Ας γίνει σε σένα όπως θέλεις. Είθε δε ο Θεός, ο οδηγός των πεπλανημένων και ο ανορθωτής των συντετριμμένων, να μας αξιώσει να διανύσουμε βίο ακατάκριτο και να μας τοποθετήσει στα δεξιά του κατά την ημέρα εκείνη, ο δίκαιος Κριτής. Διότι σε αυτόν πρέπει η δόξα, η τιμή και η προσκύνηση, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, σε όλες τις γενεές του αιώνα. Αμήν.

〈Λειτουργία των κατηχουμένων〉 [Κατά δε τον Εσπερινό, μετά τα αναγνώσματα και το Κατευθυνθήτω και το Κύριε ελέησον, αναγιγνώσκεται η ευχή των κατηχουμένων στη λειτουργία των Προηγιασμένων:] Ο Θεός, ο Θεός μας, ο κτίστης και δημιουργός των πάντων, εσύ που θέλεις να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, επίβλεψε στους δούλους σου τους κατηχουμένους και λύτρωσέ τους από την παλαιά πλάνη και από τη μεθοδεία του αντιπάλου και προσκάλεσέ τους στην αιώνια ζωή, φωτίζοντας τις ψυχές και τα σώματά τους και συγκαταλέγοντάς τους στο λογικό σου ποίμνιο, επί του οποίου έχει επικληθεί το άγιο όνομά σου. Εκφώνως: Ώστε και αυτοί μαζί με εμάς να δοξάζουν το

Ευχή της εισόδου. Θ (Ι) Εσπέρας και πρωί και μεσημβρίας σε αινούμε, σε ευλογούμε και σε ικετεύουμε, Δέσποτα των πάντων, κατεύθυνε την προσευχή μας ως θυμίαμα ενώπιόν σου και μην εκτρέψεις τις καρδιές μας σε λόγους πονηρίας. Αλλά λύτρωσέ μας από όλους όσους καταδιώκουν τις ψυχές μας, διότι προς εσένα, Κύριε, Κύριε, είναι στραμμένα τα μάτια μας και σε εσένα ελπίσαμε. Μην μας καταισχύνεις, Θεέ μας.

Ο διάκονος: Σοφία. Και αμέσως το Κατευθυνθήτω.

Έτσι λοιπόν, τα χείλη μου και τα χέρια μου θα αφιερωθούν σε Σένα, ώστε τα μεν χείλη να μη διαφέρουν σε τίποτα από το εύοσμο θυμίαμα, τα δε χέρια να μην υστερούν από μία ενεργή και αληθινή θυσία· ώστε να μπορώ να πω εύστοχα για μεν τα χείλη μου το: «Ας γίνει η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου·» και για τις πράξεις μου το: «Η ανύψωση των χεριών μου, θυσία εσπερινή.» Και η μεν σάρκα και το σώμα θα αφιερωθούν με αυτόν τον τρόπο στη δική Σου λειτουργία· η δε ψυχή μου θα μετάσχει σε μεγαλύτερη δύναμη· γι' αυτό και για αυτήν λέω: «Σαν από στέαρ και πιότητα ας χορτάσει η ψυχή μου.» Διότι η ψυχή δεν θα προσφερθεί πλέον με τον ίδιο τρόπο όπως το σώμα, ούτε με χείλη ούτε με χέρια, ούτε με κάποιο άλλο μέρος ή μέλος, αλλά ολόκληρη από μόνη της, υπερβαίνοντας κάθε ολοκαύτωμα και κάθε καλοθρεμμένο ζώο γεμάτο από πιότητα και στέαρ, θα προσφερθεί σε Σένα τον Θεό, αφού λογιστεί από Εσένα ως πιο πολύτιμη από μόσχο και ταύρο και από κάθε άλογο ζώο. Γι' αυτό και θα αφιερώσω σε Σένα αυτήν την εξαιρετικά πλούσια και προσφιλή σε Σένα θυσία, εννοώ τη δική μου ψυχή. Επιπλέον, για όλα αυτά, ομολογώντας την ευγνωμοσύνη μου με όλο μου το στόμα και με αυτά τα ίδια τα χείλη γεμάτα από χαρά, θα Σε ανυμνήσω· γι' αυτό λέω: «Και με χείλη αγαλλιάσεως θα αινέσει το στόμα μου·» ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Και μέσα από υμνητικά χείλη θα υμνήσει το στόμα μου.» «Εάν Σε ενθυμούμην πάνω στην στρωμνή μου, τα χαράματα μελετούσα Εσένα, διότι έγινες βοηθός μου.»

Εκτός από τα προαναφερθέντα, παρουσιάζει και άλλα σημεία της δύναμης του Σωτήρα, λέγοντας: «Εξόδους πρωίας και εσπέρας τέρψεις»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος μετέφρασε: «Τις προελεύσεις του όρθρου και της εσπέρας τις υμνολογίες». Διότι και αυτό αποτελεί ένα μέγιστο σημείο της σωτήριας δύναμης, το να καθιερώσει μεταξύ των ανθρώπων, μετά την ταπείνωση των προαναφερθέντων, εξόδους πρωίας και τέρψεις εσπέρας· ή, κατά τον Σύμμαχο, «υμνολογίες», ή, κατά τον Ακύλα, «αινοποιήσεις». Διότι το να καθιερωθούν σε ολόκληρη την οικουμένη, στις εκκλησίες του Θεού, κατά τις πρωινές εξόδους του ήλιου και κατά τις εσπερινές ώρες, υμνολογίες και αινοποιήσεις και αληθινά θείες τέρψεις προς τον Θεό, δεν ήταν τυχαίο σημείο της δύναμης του Θεού. Και τέρψεις του Θεού είναι οι ύμνοι που αναπέμπονται παντού στη γη μέσα στην Εκκλησία Του κατά τους καιρούς του όρθρου και του εσπερινού. Γι' αυτό κάπου έχει λεχθεί: «Ας του είναι ευχάριστη η αίνεσή μου»· και πάλι: «Η έπαρση των χεριών μου, θυσία εσπερινή»· και: «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Και αυτές λοιπόν οι τέρψεις αποτελούν σημεία του Σωτήρα. Και εκτός από αυτά, συγκαταλέγεται στη συνέχεια και άλλο μέγιστο σημείο, όταν λέει: «Επισκέφθηκες τη γη και την εμέθυσας».

Οι ψυχές τους, λοιπόν, φέροντας το πλούσιο και δυνατό στοιχείο της πίστεως, θα μπορούσαν να πουν αυτό που έχει λεχθεί αλλού: «Σαν από πάχος και πιότητα ας χορτάσει η ψυχή μου, και με χείλη αγαλλιάσεως θα αινέσει το στόμα μου.» Έτσι, λοιπόν, «μεμυαλωμένα» ονομάζονται τα καλοθρεμμένα και παχιά και λιπαρά. Τέτοιες τυγχάνουν να είναι οι ψυχές των αθλητών του Θεού, «μεμυαλωμένες» από τις θείες και λογικές τροφές, και χωρίς να έχουν τίποτα το χαμερπές ούτε ασθενές· γι' αυτό λένε: «Ολοκαυτώματα μεμυαλωμένα θα σου προσφέρω μαζί με θυμίαμα.» Και θα κατανοήσεις το θυμίαμα από τη φωνή που λέει: «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου.» Αυτές, λοιπόν, οι ψυχές, αφού καθαρίστηκαν με το πνευματικό πυρ, έγιναν ολοκαυτώματα, ή, δίκην θυσιών, προσέφεραν τα ίδια τους τα ονόματα ως ολοκαυτώματα, σαν να είχαν τελειωθεί διά του πυρός. Και οι προσευχές τους θα ήταν τα θυμιάματα. Επειδή δε υπόσχονται να προσφέρουν κριάρια και βόδια μαζί με τράγους, θα παρατηρήσεις πώς και αυτά έχουν ειπωθεί εκ προσώπου των αποστόλων του Σωτήρος, εννοώντας ως τράγους και βόδια και κριάρια εκείνους που καθοδηγήθηκαν από αυτούς. Διότι αυτοί έγιναν οι πρώτοι μάρτυρες του Θεού· έπειτα κατέστησαν μυριάδες άλλους μιμητές και ζηλωτές τους, τους οποίους προσφέρουν στον Θεό σαν δικά τους γεωργήματα.

Διότι προσφέρουμε πνευματικές θυσίες και αναφορές, αυτές που ονομάζονται θυσίες αινέσεως και θυσίες αλαλαγμού. Και αναπέμπουμε το εύοσμο θυμίαμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Ας γίνει η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Αλλά και τους άρτους της προθέσεως προσφέρουμε, αναζωπυρώνοντας τη σωτήρια ανάμνηση, καθώς και το αίμα του ραντισμού, του Αμνού του Θεού, ο οποίος αφαίρεσε την αμαρτία του κόσμου, ως καθαρτήριο των δικών μας ψυχών. Ανάβουμε επίσης τα φώτα της γνώσεως του προσώπου του Θεού. Αλλά φροντίζουμε με προθυμία να εκτελούμε κατά την ίδια ημέρα και όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό, δοξολογώντας με αυτά τα έργα και τα λόγια τον Κύριο, και ψάλλοντας στο όνομα του Υψίστου. Κατά τον όρθρο, με την ίδια την ανατολή του δικού μας φωτός, διαγγέλλοντας το έλεος του Θεού που εκδηλώθηκε σε εμάς, και επιδεικνύοντας την αλήθειά του κατά τις νύχτες μέσω σώφρονος και αγνής αναστροφής. Και όλα τα άλλα, βεβαίως, όσα έπρεπε να τελούνται κατά το Σάββατο, αυτά εμείς τα έχουμε μεταθέσει στην Κυριακή, εφόσον αυτή είναι κυριότερη, και έχει τα πρωτεία, και είναι η πρώτη ημέρα, και πιο αξιοτίμητη από το ιουδαϊκό Σάββατο.

Η έπαρση των χειρών μου θυσία εσπερινή. Θα το κατανοήσεις δε αυτό από τα λόγια του Αποστόλου: «Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαγογγυσμούς»· διότι και εκείνος αναφέρθηκε ταυτόχρονα και σε αυτά που αφορούν τη διάνοια και σε αυτά που αφορούν την πράξη. Οι δε ασεβείς ουδέποτε υψώνουν τα χέρια τους· γι' αυτό έχει λεχθεί προς αυτούς: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από εσάς». Πρέπει δε να ανυψώνει κανείς τις πράξεις του στο ύψος, και να τις επιτελεί κατά τρόπο αρεστό στον Θεό.

Αλλά θεσπίζει επίσης και την ευφροσύνη του οίνου για τα έθνη, υποδηλώνοντας το μυστήριο της Καινής Διαθήκης του Χριστού, το οποίο τελείται σήμερα ολοφάνερα σε όλα τα έθνη. Αυτές πάλι τις ασώματες και νοερές θυσίες διακηρύσσουν τα προφητικά λόγια, που έχουν ως εξής: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». Και πάλι: «η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Και ξανά: «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα».

Προσφέρουμε, λοιπόν, στον Θεό των όλων «θυσία αινέσεως»· προσφέρουμε το ένθεο, σεμνό και ιεροπρεπές θύμα· προσφέρουμε με νέο τρόπο, σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, «την καθαρή θυσία». Έχει άλλωστε ειπωθεί ότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Και βεβαίως αναπέμπουμε το προφητικό θυμίαμα, προσφέροντάς Του σε κάθε τόπο τον ευώδη καρπό της πανάρετης θεολογίας, αναφέροντάς τον μέσα από τις προς Αυτόν προσευχές. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ένας άλλος προφήτης, ο οποίος λέγει: «Ας γίνει η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Επομένως, και θυσία προσφέρουμε και θυμίαμα αναπέμπουμε· άλλοτε μεν τελώντας την ανάμνηση του μεγάλου θύματος σύμφωνα με τα μυστήρια που παραδόθηκαν από Αυτόν, και προσφέροντας στον Θεό την ευχαριστία υπέρ της σωτηρίας μας μέσα από ευσεβείς ύμνους και προσευχές, άλλοτε δε αφιερώνοντας εξολοκλήρου τους εαυτούς μας σε Αυτόν, και μένοντας αφιερωμένοι ψυχή τε και σώματι στον Αρχιερέα Λόγο Του. Γι' αυτόν τον λόγο, αγωνιζόμαστε αφενός να διαφυλάξουμε το σώμα άχραντο και αμίαντο για Εκείνον από κάθε αισχρή πράξη, αφετέρου να Του προσφέρουμε τη διάνοια κεκαθαρμένη από κάθε πάθος και από κάθε κηλίδα της κακίας, και Τον λατρεύουμε με ευλάβεια, με ακλόνητους λογισμούς, με ανυπόκριτη διάθεση και με τα δόγματα της αλήθειας. Διότι έχουμε διδαχθεί πως αυτά είναι περισσότερο αρεστά σε Αυτόν, παρά το πλήθος των θυσιών που τελούνται με αίματα, με καπνούς και με τις οσμές των ψημένων κρεάτων.

Σε αυτήν τη σκηνή βλέπει κανείς να τελείται διαρκώς και η θυσία της αινέσεως και το θυμίαμα της προσευχής κατά τον όρθρο και την εσπέρα. Αυτά δε μας δίνει τη δυνατότητα να τα κατανοήσουμε ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος κατευθύνει προς τον Θεό το θυμίαμα της προσευχής ως οσμή ευωδίας και ιερουργεί τη θυσία με την έκταση των χειρών του. Ακούγοντας, εξάλλου, κάποιος για λουτήρες, θα εννοήσει οπωσδήποτε αυτούς που αποπλύνουν τον μολυσμό των αμαρτιών διά του μυστικού ύδατος. Λουτήρας ήταν ο Ιωάννης, που έλουζε στον Ιορδάνη με το βάπτισμα της μετανοίας, λουτήρας ο Πέτρος, που κατέβασε στο ύδωρ τρεις χιλιάδες ταυτοχρόνως και μεμιάς, λουτήρας του Κανδάκου ο Φίλιππος, και για όλους όσοι μετέχουν της δωρεάς, όλοι όσοι ενεργούν τη χάρη.

Εσύ που έχεις επί της γης εξουσία να συγχωρείς αμαρτίες, «άφησέ με, για να αναπαυθώ» και να βρεθώ ενώπιόν σου «κατά την απέκδυση του σώματός» μου «μη έχοντας σπίλο ή ρυτίδα» στη μορφή της ψυχής μου, αλλά άμωμη και ακηλίδωτη είθε να γίνει δεκτή η ψυχή μου στα χέρια σου «ως θυμίαμα ενώπιόν σου».

Ψαλμός του Δαβίδ. Στον Χριστό αφιέρωσε ο προφήτης τον ψαλμό [πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ερμηνεία του 140ού ψαλμού και του 141ου και μέρους του 142ου προέρχεται από τον Ευσέβιο τον Παμφίλου]. «Κύριε»: Αυτή είναι η φωνή του προφήτη εκ μέρους του ανθρώπου του Θεού. «Πρόσχες»: Δηλαδή, μην αποδεχθείς την προσευχή μου επιφανειακά, αλλά πρόσεξε, διότι σου κράζω από τα βάθη της καρδιάς μου. «Κατευθυνθήτω»: Διότι η προσευχή των αγίων αναδίδει ευωδία ενώπιον του Θεού. Έτσι και ο Θεός αποδέχθηκε τον στεναγμό του Αδάμ. «Έπαρσις»: Διότι ο Χριστός ύψωσε τα χέρια Του επί του σταυρού, προσφέροντας τον Εαυτό Του ως θυσία κατά τη συντέλεια των αιώνων, η οποία είναι η εσπέρα. Διότι αποκαλεί τη συντέλεια εσπέρα. «Θου, Κύριε»: Επειδή γνωρίζει ότι είναι σπουδαίο κατόρθωμα η φύλαξη της γλώσσας, παρακαλεί τον Θεό να του χαρίσει αυτή την εγκράτεια. «Μη εκκλίνης»: Δηλαδή, μην επιτρέψεις να παρατραπεί προς το αντίθετο η καρδιά μου, η οποία έχει πλέον στερεωθεί με ασφάλεια, ώστε να μη διανοούμαι, λέει, παράνομες σκέψεις. «Συν ανθρώποις»: Πάλι μεταβαίνει στο πρακτικό μέρος. «Και ου συνδυάσω»: Δεν θα συμπράξω, λέει, μαζί τους, εάν Εσύ, Κύριε, δεν θέσεις φυλακή στο στόμα μου. «Παιδεύσει»: Δέχθηκα, λέει, κάθε διαπαιδαγώγηση του δικαίου, ας μη λάβω όμως τον έπαινο και την κολακεία των αμαρτωλών, με την οποία αλείφουν το κεφάλι μου.

Διότι τα ζητούμενα απαιτούν πολλή μέριμνα, και μάλιστα όταν πρόκειται για τον Θεό· διότι πολλά είναι τα εμπόδια, πολλά αυτά που συσκοτίζουν, πολλά αυτά που εμποδίζουν την αντίληψή μας. Όπως ακριβώς ο ήλιος είναι φανερός και βρίσκεται στο μέσο για όλους, και δεν έχουμε ανάγκη να τον αναζητούμε· αν όμως θάψουμε τους εαυτούς μας, ακόμη κι αν στραφούμε προς πάσα κατεύθυνση, χρειαζόμαστε πολύ κόπο για να δούμε προς τον ήλιο. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ: εάν θάβουμε τους εαυτούς μας στον βυθό των πονηρών επιθυμιών, στο σκοτάδι των παθών και των βιωτικών πραγμάτων, με δυσκολία μπορούμε να διαβλέψουμε, με δυσκολία ανακύπτουμε. Αυτός που είναι θαμμένος κάτω, όσο κοιτάζει προς τα πάνω, τόσο πλησιάζει προς τον ήλιο. Ας αποτινάξουμε λοιπόν το χώμα, ας διαρρήξουμε την καταχνιά που μας σκεπάζει· είναι πυκνή και αδιαπέραστη, και δεν μας αφήνει να αναβλέψουμε. Και πώς διαρρηγνύεται, θα πει κανείς, αυτό το σύννεφο; Εάν ελκύσουμε τις ακτίνες του νοητού ήλιου, του ήλιου της δικαιοσύνης, εάν υψώσουμε τα χέρια στον ουρανό· «η έπαρσις», λέει, «των χειρών μου θυσία εσπερινή»· εάν, μαζί με τα χέρια, ανυψώσουμε και τον νου. Γνωρίζετε οι μεμυημένοι τι λέω· ίσως δε και να αναγνωρίζετε αυτό που ειπώθηκε, και να κατανοείτε πλήρως αυτό που υπονόησα.

Διότι και αυτοί προσφέρουν δώρο και θυσία, εννοώ την προσευχή και την ελεημοσύνη. Το ότι βεβαίως και αυτό είναι θυσία, άκου τι λέει ο Προφήτης: «Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει»· και πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως»· και: «Η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Ώστε, ακόμη και αν προσφέρεις προσευχή με τέτοια διάθεση, είναι προτιμότερο να αφήσεις την προσευχή, και να πας να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε να προσφέρεις την προσευχή. Διότι για τον λόγο αυτόν έγιναν τα πάντα· γι' αυτό και ο Θεός έγινε άνθρωπος και πραγματοποίησε όλα εκείνα, για να μας συνάξει. Εδώ λοιπόν, στέλνει αυτόν που αδίκησε προς αυτόν που αδικήθηκε· ενώ στην προσευχή οδηγεί αυτόν που αδικήθηκε προς αυτόν που αδίκησε, και τους συμφιλιώνει. Διότι εκεί μεν λέει: «Συγχωρήστε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους»· ενώ εδώ: «Εάν έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε προς αυτόν». Μάλλον όμως και εδώ μου φαίνεται ότι αποστέλλει αυτόν που έχει αδικηθεί· γι' αυτό και δεν είπε: «Συμφιλίωσε τον εαυτό σου με τον αδελφό σου», αλλά: «Συμφιλιώσου»· και φαίνεται μεν ότι τα λόγια αυτά λέγονται υπέρ εκείνου που προξένησε τη λύπη, αλλά τα πάντα σκοπεύουν στο συμφέρον εκείνου που έχει λυπηθεί. Διότι, εάν συμφιλιωθείς με εκείνον, λέει, μέσω της αγάπης προς εκείνον θα βρεις και εμένα ίλεω, και θα μπορέσεις με πολλή παρρησία να προσφέρεις τη θυσία σου. Εάν όμως φλέγεσαι ακόμη από οργή, αναλογίσου ότι και εγώ με ευχαρίστηση παραγγέλλω να παραβλέπονται τα δικά μου, προκειμένου εσείς να γίνετε φίλοι· και ας γίνει αυτό για σένα παρηγοριά και καταπράυνση της οργής.

Επειδή, λοιπόν, είναι και από αυτή την άποψη πιο επικίνδυνη, επειδή δηλαδή αυτός που νοσεί δεν την αντιλαμβάνεται όπως θα έπρεπε, έλα, δώσε την προσοχή σου στα λόγια μου, για να σου υποδείξω ξεκάθαρα τη φθορά της. Πρώτα άκουσε τι λες όταν ψάλλεις: «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου». Όταν λοιπόν δεν ανεβαίνει θυμίαμα, αλλά δυσώδης καπνός από εσένα και από τις πράξεις σου, ποια τιμωρία δεν είσαι άξιος να υποστείς; Ποιος είναι, λοιπόν, αυτός ο δυσώδης καπνός; Πολλοί εισέρχονται στον ναό περιεργαζόμενοι τα κάλλη των γυναικών· άλλοι παρατηρώντας επίμονα την ομορφιά των νέων. Έπειτα δεν απορείς πώς δεν πέφτουν κεραυνοί και δεν ανατρέπονται τα πάντα εκ θεμελίων;

Άλλοι πάλι είχαν χέρια γεμάτα ανομία, και κατηγορώντας τους έλεγε πάλι: «Στα χέρια τους υπάρχουν ανομίες, και το δεξί τους χέρι γέμισε με δώρα»· αυτός όμως είχε χέρια που δεν είχαν εξασκηθεί σε τίποτε άλλο παρά να υψώνονται προς τον ουρανό· γι' αυτό και για αυτά έλεγε: «Η ανύψωση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Και το ίδιο αυτό πάλι μπορεί κανείς να διαπιστώσει σχετικά με την καρδιά· διότι των άλλων η καρδιά ήταν μάταιη, ενώ η δική του αληθινή· γι' αυτό και για εκείνους λέει: «Η καρδιά τους είναι μάταιη»· ενώ για τη δική του: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και το ίδιο ακριβώς θα μπορούσε να δει κανείς και ως προς την ακοή· διότι οι μεν είχαν ακοή θηρίων, αμείλικτη και ανηλεή, και κατακρίνοντάς τους έλεγε τα εξής: «Σαν την κουφή ασπίδα που βουλώνει τα αυτιά της»· ενώ η δική του ακοή ήταν δοχείο των θείων ρημάτων. Και τούτο πάλι το φανέρωσε λέγοντας: «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα φανερώσω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου».

Διότι βεβαίως όχι μόνο δεν πρέπει να προσευχόμαστε εναντίον των εχθρών μας, αλλά πρέπει και να εξαλείφουμε την οργή εναντίον τους· γι' αυτό λέει: Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Δηλαδή, ακόμη και αν έχεις εχθρό, σβήσε την οργή, και έτσι πλησίασε τον Δεσπότη, και όχι μόνο να μην πεις τίποτα εναντίον του με το στόμα, αλλά και τη διάνοιά σου απάλλαξε από το δηλητήριο. Εάν τέτοια είναι η προσευχή σου, και με ζήλο επικαλείσαι τον Θεό, θα εισακουστείς πριν καν τελειώσεις την προσευχή. Αυτό ζητά και ο ίδιος λέγοντας: Πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου, όταν κράζω προς εσένα. Διότι υπάρχει και η υπόσχεση του ίδιου του Θεού που λέει: Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών. Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου. Άλλος λέει: Ας ταχθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα εμπρός σου. Άλλος: Ας ετοιμαστεί.

«Η έπαρση των χεριών μου, θυσία εσπερινή». Άλλος: «Δώρο της εσπέρας». Έτερος: «Προσφορά εσπερινή». Τι επιθυμεί να μας διδάξει ο προφήτης όταν κάνει λόγο για εσπερινή θυσία; Κατά την παλαιά εποχή υπήρχαν δύο βωμοί, ο ένας κατασκευασμένος από χαλκό και ο άλλος χρυσός. Και ο μεν ένας ήταν σχεδόν πάνδημος, προορισμένος για τις θυσίες ολόκληρου του πλήθους, ενώ ο άλλος βρισκόταν τοποθετημένος στα άδυτα, στο εσωτερικό του καταπετάσματος.

Δεν αναφέρει όμως μόνο τις πτώσεις, αλλά και προτρέπει να δείχνουμε μεγάλη πρόνοια, ώστε να μην υποσκελιστούμε, λέγοντας τα εξής: «Φτιάξε στο στόμα σου πόρτα και αμπάρες»· όχι για να κατασκευάσουμε πραγματικές πόρτες και αμπάρες, αλλά για να αποκλείσουμε τη γλώσσα με πολλή ασφάλεια απέναντι στα άτοπα λόγια. Και πάλι, αλλού, δείχνοντας ότι μαζί με τη δική μας προσπάθεια, αλλά και πριν από τη δική μας, έχουμε ανάγκη από την άνωθεν βοήθεια, ώστε να συγκρατήσουμε αυτό το θηρίο μέσα μας, ο προφήτης, υψώνοντας τα χέρια προς τον Θεό, έλεγε: «Η έπαρση των χεριών μου ας είναι θυσία εσπερινή. Θέσε, Κύριε, φυλακή στο στόμα μου, και πόρτα ασφαλείας στα χείλη μου». Εκείνος δε που απηύθυνε την προηγούμενη προτροπή, πάλι και ο ίδιος λέει: «Ποιος θα βάλει φρουρά στο στόμα μου, και στα χείλη μου αποτελεσματική σφραγίδα;». Βλέπεις ότι ο καθένας φοβάται αυτές τις πτώσεις, και θρηνεί και συμβουλεύει, και προσεύχεται να έχει η γλώσσα μεγάλη φύλαξη; Και για ποιο λόγο, θα πει κανείς, αφού αυτό το όργανο μας φέρνει τόσο μεγάλο όλεθρο, μας το έδωσε εξ αρχής ο Θεός; Διότι προσφέρει και μεγάλη ωφέλεια· και αν επιδεικνύουμε την πρέπουσα φροντίδα, αποφέρει μόνο ωφέλεια και κανέναν απολύτως όλεθρο. Άκουσε λοιπόν τι λέει εκείνος που είπε τα προηγούμενα: «Στην εξουσία της γλώσσας βρίσκεται η ζωή και ο θάνατος». Αλλά και ο Χριστός τα ίδια δηλώνει λέγοντας: «Από τα λόγια σου θα κατακριθείς, και από τα λόγια σου θα δικαιωθείς».

Ψαλμός ρμ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, έκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με· πρόσεξε τη φωνή της δέησής μου, όταν κράζω προς εσένα». Με τις λέξεις κραυγή και φωνή δηλώνει την ολόκαρδη ικεσία. «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου». Ευχή μεν είναι η υπόσχεση προς τον Θεό, σύμφωνα με το «τάξτε και αποδώστε», δηλαδή μην αθετήσετε τις υποσχέσεις σας· προσευχή δε, η δέηση προς τον Θεό, «σαν θυμίαμα ενώπιόν σου». Ο Θεός πρόσταξε τον Μωυσή, μετά την ολοκλήρωση της σκηνής του μαρτυρίου, να παρασκευάσει και σύνθετα θυμιάματα από μυροποιό, εξαίρετα και θαυμαστά, τα οποία όταν θυμιάτιζαν τη σκηνή και τα άγια σκεύη, ήταν ευπρόσδεκτα στον Θεό. Έτσι, λέει, όπως εκείνο το θυμίαμα, «ας κατευθυνθεί η προσευχή μου» καθαρή «ενώπιόν σου». «Η έπαρση των χεριών μου, θυσία εσπερινή».

Διότι διάφορες ήταν οι θυσίες σύμφωνα με τον Νόμο. Η εσπερινή όμως ήταν πολυτιμότερη στον Θεό από την πρωινή. Διότι θυσιαζόταν ένας αμνός καθαρά και άμωμα. Κάνε, λέει, την «έπαρση των χεριών μου» ευπρόσδεκτη σε σένα, όπως εκείνη την εσπερινή θυσία.

Διότι, εάν ο Θεός δει και εμάς να μεριμνούμε με αυτόν τον τρόπο για τη σωτηρία μας, εξάπαντος και σε εμάς «θα ευλογήσει το στεφάνι του έτους της αγαθότητάς του, και τα πεδία» των διανοημάτων της καρδιάς μας «θα γεμίσουν από το πάχος» του Αγίου Πνεύματος, και «θα παχυνθούν» θεϊκά «τα ωραία της ερήμου» της καρδιάς μας, «και με αγαλλίαση» πνευματική «οι βουνοί» των λογισμών μας «θα περιζωστούν, και θα ενδυθούν τα κριάρια των προβάτων» των πράξεών μας με τη στολή της αφθαρσίας, «και οι κοιλάδες» της ταπεινοφροσύνης «θα πληθύνουν το σιτάρι», τον άρτο της αθανασίας· «θα κράξουν» προς τον Κύριο με πεποίθηση τα γεώργια της ταπεινής καρδιάς το «Κύριε, έκραξα προς εσένα· εισάκουσέ με», και· «Εκ βαθέων έκραξά σε, Κύριε», και· «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». «Θα κράξουν» τέτοιου είδους γεώργια, «και θα υμνήσουν» τον Θεό Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, σε μία θεότητα, σε τρισόλβια μονάδα και ομοούσια φύση· μέσω της οποίας είθε να βρούμε έλεος με τη χάρη της, ως αδίστακτοι λάτρεις της· διότι σε αυτήν πρέπει, από όλους εμάς τα κτίσματά της, κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση πάντοτε, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Επειδή λοιπόν η νηστεία προηγείται σε τούτον τον αιώνα για όλους, ακολουθώντας τα ίχνη της, εσύ που έχεις τα χέρια σου εκπαιδευμένα στον πόλεμο, μάθε τα και στις αγαθοεργίες. Μην τα κρατάς τον περισσότερο καιρό στον κόρφο σου, σαν να ήσουν αδύναμος και χωρίς χέρια, αλλά άπλωνέ τα σε όσους ζητούν, δείχνοντάς τα ικανά για προσφορά. Και το δίκοπο μαχαίρι και το σίδερο της λόγχης βούτηξέ τα στα δάκρυα, κάνοντάς τα έτσι πιο αιχμηρά από το ατσάλωμα της βαφής, το δε σώμα θρέψε το σαν όχημα, προσφέροντάς του την εγκράτεια των παθών, η οποία είναι πιο θρεπτική και πιο κατάλληλη για ευρωστία από όλα όσα δίνεις πολλές φορές την ημέρα στα πολεμικά υποζύγια για να γίνουν παχιά. Έτσι και οι παλαιοί νικητές οπλίζονταν και έστηναν καινούργια τρόπαια, τρέποντας ολοκληρωτικά σε φυγή τον εχθρό. Μάρτυρας είναι ο Δαβίδ, ο οποίος λέει τα εξής: «Εγώ όμως, όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκο και ταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία. Διότι το άλογο ετοιμάζεται για τη μάχη, αλλά η βοήθεια έρχεται από τον Κύριο». Αλλά η θεϊκή αρωγή και συμπαράσταση πώς θα έρθει σε αυτούς που κρατούν όπλα, αν δεν φορέσουν και την πνευματική πανοπλία και δεν κατευθύνουν την προσευχή τους σαν θυμίαμα, υψώνοντας τα χέρια τους προς τον Θεό σαν εσπερινή θυσία; Διότι ο Κύριος δεν ευαρεστείται στις κνήμες του ανθρώπου, αλλά σε εκείνους που Τον φοβούνται και ελπίζουν στο έλεός Του.

Χρίει δε περιφερόμενος ολόκληρο τον οίκο με το μύρο, ώστε να τον καταστήσει οίκο προσευχής, να κάνει το όνομά του ενεργό και να μας βοηθά στις προσευχές μας. Διότι η παρουσία των ανθρώπων ενώπιον του Θεού και εκείνο που κατευθύνει την προσευχή μας ως θυμίαμα είναι το εκκενωθέν μύρο, δηλαδή ο Σωτήρας, ο οποίος έγινε για εμάς παράκλητος και μεσίτης προς τον Θεό.

Αφότου όμως «επεφάνη» ο «σωτήριος» λόγος του Χριστού και έδωσε το Άγιο Πνεύμα στις καρδιές των ανθρώπων, τον λόγο που δεν γράφεται με μελάνι, τα πάντα βρίσκονται εσωτερικά, και η λατρεία είναι εσωτερική προερχόμενη από καθαρή συνείδηση, και οι θυσίες εσωτερικές (διότι λέει ο ψαλμωδός: «η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή») και με μια λέξη αναζητείται η εσωτερική καθαρότητα και ο καλλωπισμός της ψυχής, και έτσι μπορεί και το εξωτερικό να είναι αληθινά καθαρό, όπως λέει ο Κύριος: «Φαρισαίε τυφλέ», «πλύνε το εσωτερικό του ποτηριού και του πιάτου», «ώστε» «και το εξωτερικό» να είναι «καθαρό». Διότι «εκείνος που δημιούργησε το εσωτερικό, δημιούργησε και το εξωτερικό». Εάν δηλαδή προηγουμένως οι άνθρωποι, μη έχοντας τον εσωτερικό καθαρισμό, καλλωπίζονταν μέσω της δικαιοσύνης του νόμου, πόσο μάλλον όταν η ψυχή καθαριστεί από το σκοτάδι έχοντας μέσα της τον αληθινό Χριστό, αληθινά και το σώμα αγιάζεται και καλλωπίζεται. Ένα μαργαριτάρι μεγάλο και πολύτιμο και βασιλικό, το οποίο προορίζεται για βασιλικό διάδημα, χρειάζεται μόνο βασιλιά, και μόνο ένας βασιλιάς μπορεί να φορέσει αυτό το μαργαριτάρι, ενώ σε κανέναν άλλον άνθρωπο δεν επιτρέπεται να φορέσει ένα τέτοιο μαργαριτάρι.

Επομένως, ο ιερέας, αφού ενδυθεί την ιερατική στολή, εκφωνώντας ολόκληρο το τρισάγιο και το τροπάριο της ημέρας, επαναλαμβάνοντας τρεις φορές το «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ», και αναπέμποντας την ευχή του θυμιάματος, στέκεται ενώπιον της αγίας τράπεζας και, θυμιάζοντας σταυροειδώς, εκφωνεί: δεν αναφωνεί το «Ευλογημένη η βασιλεία» ως τρόπαιο νίκης και απόλυτης αυθεντίας, αλλά λέει «Ευλογητός ο Θεός» ως σύμβολο ταπεινότητας και αδιάλειπτης ικεσίας. Το δε προφητικό εκείνο προοίμιο αναγιγνώσκεται από τους αδελφούς και ο ιερέας διαβάζει τις ευχές του λυχνικού. Όταν δε ολοκληρωθούν και αυτά και εκείνα, τελεί τη συναπτή μαζί με την εκφώνηση. Και ενώ ο αναγνώστης αρχίζει πρόθυμα τον κανόνα των αναβαθμών, ο θείος αυτός μυσταγωγός απαγγέλλοντας τον Ν' ψαλμό, ευτρεπίζει ανελλιπώς τον προηγιασμένο άρτο στην πρόθεση. Αμέσως μετά, σε κάθε ένα αντίφωνο των αναβαθμών, εκφωνεί μικρή αίτηση. Ενώ δε ο ψαλμός ψάλλεται από τον ψάλτη, θυμιάζει όλο το ιερό βήμα και τον ναό. Και όταν ψάλλονται τα τροπάρια μετά το «Δόξα», τελείται η είσοδος χωρίς το Ευαγγέλιο, με το θυμιατό, και καθώς αναγιγνώσκονται τα αναγνώσματα, οι αδελφοί κάθονται. Μετά την ολοκλήρωση αυτών, ο ιερέας ψάλλει το «Κατευθυνθήτω» μαζί με τους συνδεδεμένους με αυτό στίχους, ενώ οι αδελφοί κλίνουν τα γόνατα, πράγμα το οποίο γίνεται επίσης και κατά τις ευχές.

Ποια είναι δε η κεφαλή του Χριστού, παρά η θεότητά του, προς την οποία προσφέρεται η ευωδία των αρετών; «Ας κατευθυνθεί, λέει, η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου, Κύριε». Πρόσφερε, λοιπόν, στη θεότητα του Χριστού την ευωδία που προέρχεται από το πολυσύνθετο μύρο των αρετών· εξάλλου, εάν δεν τον δογματίζεις απλώς ως κοινό άνθρωπο, αλλά και ως Θεό, τότε ευωδίασες την κεφαλή του, δηλαδή τη θεότητά του, τουτέστιν θεολόγησες. «Όταν δε το είδαν οι μαθητές του, αγανάκτησαν λέγοντας: Προς τι αυτή η σπατάλη; Διότι μπορούσε αυτό το μύρο να πουληθεί ακριβά και να δοθεί στους φτωχούς».