Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 141:1

Ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο, προσευχή. ΡΜΑ΄. Υπόθεση. Τα προκείμενα λόγια είναι προσευχή και τίποτε άλλο. Πλην όμως απαιτείται σύνεση, ώστε να μάθουμε εμείς με ποιον τρόπο, όταν βρισκόμαστε σε δύσκολες περιστάσεις, θα μπορέσουμε να διαφύγουμε τα δεινά.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

Και είπε ο Δαβίδ προς τους άνδρες του: Ποτέ ας μην επιτρέψει ο Κύριος σε εμένα να κάνω αυτό το πράγμα στον κύριό μου, τον χριστό του Κυρίου, να απλώσω το χέρι μου επάνω του· διότι αυτός είναι χριστός του Κυρίου. Και έπεισε ο Δαβίδ τους άνδρες του με αυτά τα λόγια, και δεν τους επέτρεψε να σηκωθούν και να θανατώσουν τον Σαούλ. Πρέπει, λοιπόν, να ερευνήσουμε κατά ποιους χρόνους συνέγραψε ο Δαβίδ την προκείμενη στηλογραφία, και σε ποιο σπήλαιο διέμενε· άραγε στο σπήλαιο Οδολλάμ, ή στο σπήλαιο Ενγαδδί; Αλλά και επειδή έχουν ειπωθεί από αυτόν δύο ψαλμοί μέσα στο σπήλαιο, εκ των οποίων ο μεν προκείμενος αποτελεί στηλογραφία, ο δε ρμα΄ (141ος) φέρει την επιγραφή «Συνέσεως τω Δαβίδ, εν τω σπηλαίω προσευχή», θα μπορούσε κάποιος ευλόγως να διερευνήσει εάν έχουν ειπωθεί κατά τον ίδιο χρόνο, και εάν συνέταξε και τους δύο ενώ βρισκόταν στο σπήλαιο.

«Θα εκχέω ενώπιόν του τη δέησή μου· τη θλίψη μου θα την αναγγείλω ενώπιόν του. Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τα μονοπάτια μου. Σε αυτήν την οδό, στην οποία πορευόμουν, έκρυψαν παγίδα για εμένα». Διότι μέσα από αυτά παρουσιάζει τη στενοχώρια στην οποία δοκιμαζόταν· και ακόμη περισσότερο μέσα από όσα προσθέτει λέγοντας στη συνέχεια: «Χάθηκε κάθε καταφύγιο από εμένα»· διότι, καθώς ο Σαούλ καθόταν μπροστά στις θύρες του σπηλαίου, αυτός, κρυμμένος στο εσωτερικό του, είχε απελπιστεί για τη διαφυγή του. Όμως, έχοντας απελπιστεί για τη διαφυγή, καταφεύγει στο σωτήριο λιμάνι· γι' αυτό και επιλέγει να πει: «Κραύγασα προς εσένα, Κύριε, και είπα: Εσύ είσαι η ελπίδα μου»· και προσθέτει λέγοντας: «Βγάλε την ψυχή μου από τη φυλακή». Βλέπεις πώς υποδηλώνει τον εγκλεισμό μέσα στο σπήλαιο; Εύλογα, λοιπόν, επιγράφει αυτούς τους λόγους ως προσευχή, δηλώνοντας μέσω της επιγραφής την περίσταση. Λέει, λοιπόν: «Ύμνος συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο, προσευχή». Αλλά αυτά μεν τα προσευχήθηκε ευρισκόμενος σε μεγάλο αγώνα κατά τον αναφερθέντα χρόνο· η δε προκειμένη στηλογραφία ελέχθη από αυτόν, όπως νομίζω, όταν βρισκόταν στο σπήλαιο Οδολλάμ, και υποδεχόταν όλους τους αδελφούς του και τους συγγενείς του και τους υπόλοιπους φυγάδες, οι οποίοι ίσως εξαιτίας του δέχονταν τις επιβουλές του Σαούλ· αλλά και κάθε καταλυπημένη ψυχή και κάθε αδικούμενος γινόταν μέτοχος της φυγής του Δαβίδ.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΑʹ. Ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ· προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο. Και ο 56ος ψαλμός έχει παρόμοια επιγραφή ως εξής: «Εις το τέλος· μη διαφθείρεις· του Δαβίδ για στηλογραφία, όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο». Η δε ιστορία αυτή βρίσκεται στο πρώτο βιβλίο των Βασιλειών: «Και ανέβηκε ο Δαβίδ από εκεί και εγκαταστάθηκε στα οχυρά σπήλαια της Ενγαδδί. Και συνέβη, όταν ο Σαούλ επέστρεψε από την καταδίωξη των αλλοφύλων, του ανήγγειλαν λέγοντας: Ιδού, ο Δαβίδ βρίσκεται στην έρημο της Ενγαδδί. Και πήρε μαζί του ο Σαούλ τρεις χιλιάδες εκλεκτούς άνδρες από όλο τον Ισραήλ, και πορεύτηκε για να αναζητήσει τον Δαβίδ και τους άνδρες του προς την περιοχή του κυνηγιού των ελάφων. Και ήλθαν στις μάντρες των προβάτων κατά μήκος του δρόμου, όπου βρισκόταν το σπήλαιο. Και εισήλθε ο Σαούλ στο σπήλαιο για τη φυσική του ανάγκη, ενώ ο Δαβίδ και οι άνδρες του κάθονταν στα πιο εσωτερικά μέρη του σπηλαίου».

Τώρα, είναι δυνατόν να αποδώσουμε το όνομα του Δαβίδ στον λαό που έχει αμαρτήσει και έχει έλθει σε σύνεση, και έχει εγκλείσει τον εαυτό του σε σπήλαιο, και προσεύχεται θερμά με δάκρυα, και εξομολογείται, όπως ακριβώς δηλώνει και αυτή η ίδια η επιγραφή· ομοίως δε και ο ψαλμός αυτά διδάσκει.

«Συνέσεως, προσευχόμενος στο σπήλαιο». Τα προκείμενα λόγια είναι μεν προσευχή και τίποτα άλλο, πλην όμως απαιτείται σύνεση, προκειμένου να μάθουμε εμείς με ποιον τρόπο, όταν βρισκόμαστε σε δύσκολες περιστάσεις, μπορούμε να αποφεύγουμε τα κακά. «Με τη φωνή μου... θα εκχέω»: Διεξάγοντας τον αγώνα για την ίδια του την ψυχή, αναπέμπει τις δεήσεις, προσευχόμενος να διαφύγει από τις θλίψεις. «Όταν εξέλιπε... στην οδό»: [Ο προφήτης τα λέει αυτά για τον εαυτό του, ότι] Γνωρίζεις, λέει, πως καταδιώκομαι άδικα. «Κατανοούσα»: Αν κάποιος αναλογιστεί τον τόπο μέσα στο σπήλαιο, θα διαπιστώσει ότι τα λόγια έχουν ειπωθεί ταιριαστά, [σχετικά με τα όσα υπέστη ο προφήτης καταδιωκόμενος από τον Σαούλ]. «Χάθηκε»: Διότι δεν μπορούσε να διαφύγει από το σπήλαιο, αφού τα μπροστινά του μέρη κατέχονταν από τον Σαούλ. «Και δεν υπάρχει»: Κανείς, λέει, δεν ενδιαφέρεται για τη σωτηρία της ψυχής μου. «Προς Εσένα»: Μόνο σε Αυτόν πρέπει να εναποθέτει κανείς τις ελπίδες της σωτηρίας του. «Πρόσεξε... ρύσαι με»: Αν και απονέμεις τον κλήρο και το μερίδιο στη γη των ζώντων, ωστόσο και εδώ ανάδειξέ με ισχυρότερο από τους εχθρούς. «Εξάγαγε»: Αυτά τα λέει και πάλι σε σχέση με τον χώρο του σπηλαίου. «Του εξομολογήσασθαι»: Όταν, λέει, με απαλλάξεις από τούτη τη θλίψη και τον εγκλεισμό, θα Σου αναπέμψω ευχαριστήριους ύμνους.

Ψαλμός 141ος. Συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο και προσευχόταν. «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου παρακάλεσα τον Κύριο. Θα εκχύσω ενώπιόν του τη δέησή μου». Αυτά ταιριάζουν μεν στον Δαβίδ εξαιτίας αυτών που τον επιβουλεύονταν, αλλά ταιριάζουν και για τους ήσυχους άνδρες που αναφέρθηκαν πιο πάνω, οι οποίοι εκχέουν προς τον Θεό ολόκαρδα προσευχές και αναγγέλλουν ενώπιόν του τις θλίψεις τους που προέρχονται από τη φύση και από τους δαίμονες, ζητώντας βοήθεια. «Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τα μονοπάτια μου», δηλαδή, όταν πέθαινα, εσύ γνώριζες τις πράξεις μου. «Στον δρόμο όπου πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα» και τα υπόλοιπα του ψαλμού. Έχουν το ίδιο νόημα, από τη μια αισθητώς σχετικά με τον Δαβίδ, και από την άλλη αναγωγικώς σχετικά με τους αγίους άνδρες. Νομίζω δε ότι υπονόησε και τη σκευωρία των Ιουδαίων κατά του Χριστού. «Βγάλε την ψυχή μου από τη φυλακή, για να δοξολογήσω το όνομά σου». Η μεν αισθητή φυλακή είναι ολοφάνερη, η δε φυλακή της ψυχής είναι η δεσμευτική φύση του σώματος, από την οποία όταν ελευθερωθεί και εξέλθει μια δίκαιη ψυχή, ευχαριστεί τον δεσπότη της Ιησού Χριστό, δι' ου οποίου σώθηκε. «Εμένα θα με περιμένουν οι δίκαιοι, μέχρι να με ανταμείψεις», δηλαδή θα με περιμένουν, μέχρι να μου δωρίσεις την έλευσή μου προς αυτούς. Αυτό είπε και ο θείος Παύλος: «Δεν έλαβαν την υπόσχεση», λέει, «για να μην τελειωθούν χωρίς εμάς».