Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 141:4

Βλέποντας δε τους νοητούς εχθρούς της ψυχής να έχουν μεθοδεύσει την είσοδο του Σαούλ στο σπήλαιο προκειμένου να συλληφθεί ο Δαβίδ, ευλόγως έλεγε: «Έκρυψαν παγίδα σε εμένα», την οποία η παρούσα προσευχή κατήργησε. Διότι, κατά τα ανθρώπινα, όντας εγκλωβισμένος στο σπήλαιο, είχε αποκλειστεί από κάθε δυνατότητα διαφυγής, και δεν υπήρχε κανείς να τον σώσει, ούτε να αναζητήσει την ψυχή του.

«Στην οδό αυτή που πορευόμουν, έκρυψαν παγίδα για μένα». Εάν κανείς αναλογιστεί τον τόπο του σπηλαίου, θα διαπιστώσει ότι τα λεγόμενα αρμόζουν απόλυτα. «Κοιτούσα προσεκτικά προς τα δεξιά και παρατηρούσα, και δεν υπήρχε κανείς που να με αναγνωρίζει». Τοποθετώντας τις παρακείμενες κακίες δίπλα σε εκείνους που ασκούνται στις αρετές. Για παράδειγμα, σε εκείνον που οδεύει προς τη σοφία, έκρυβαν ως παγίδα μια σοφία που δεν προέρχεται από τον Θεό· και σε εκείνον που αναζητούσε τη γνώση, παρουσίαζαν την ψευδώνυμη. Έχει δε κάποια ομοιότητα το ρητό αυτό με το: «Κοντά στο μονοπάτι μού έστησαν σκάνδαλα». Μπορούν όμως και οι υπερβολές να υποδηλώνουν παγίδες, στις οποίες εμπερίπτει όποιος δεν προφυλάσσεται, και για τις οποίες λέει: «Κοιτούσα προσεκτικά προς τα δεξιά». Διότι για τους πιο φιλότιμους, οι παγίδες βρίσκονται προς τα δεξιά.

Όσο δε διαφέρει η εντολή του Θεού από τον απλό λόγο, τόση είναι και η διαφορά μεταξύ της κτίσεως και της γεννήσεως. <Η δε βουλή του Κυρίου μένει στον αιώνα.> (A f. 181 b) Μεταβαίνει λοιπόν εδώ στην έννοια της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς, και εξετάζει προσεκτικά όσα κατορθώθηκαν μέσω αυτής. Διότι αυτός που θεωρήθηκε ότι είναι ο θεός του αιώνος τούτου, και τα έθνη των δαιμόνων, σκέπτονταν πικρά εναντίον μας· επειδή παντού υπήρχε άφθονη η παγίδα του θανάτου, και οι θηλιές της αμαρτίας ήταν διάσπαρτες. «Διότι σε αυτή την οδό, λέει, την οποία πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα·» και δεν ήταν δυνατόν να διαφύγει κανείς τα τεχνάσματα της δικής τους σκαιότητας.

Αντί για ασπίδα, περιφρούρησε τον εαυτό σου με τον τίμιο σταυρό, σφραγίζοντας όλα τα μέλη σου και την καρδιά σου. Μην κάνεις το σημείο του σταυρού μόνο με το χέρι, αλλά να σφραγίζεις και τους λογισμούς σου· και τις ασχολίες σου, και την είσοδό σου, και την έξοδό σου σε κάθε καιρό, όταν κάθεσαι, και όταν σηκώνεσαι, την κλίνη σου, και οτιδήποτε κάνεις. Σφράγιζε πρώτα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτό το όπλο είναι πάρα πολύ ισχυρό, και κανείς δεν μπορεί ποτέ να σε βλάψει, όταν είσαι περιφρουρημένος με αυτό το όπλο. Διότι, αν αυτόν που φέρει τη σφραγίδα ενός επίγειου βασιλιά, κανείς δεν μπορεί να τον βλάψει, πόσο μάλλον εμείς που φέρουμε τέτοια σφραγίδα, ενός επουράνιου μεγάλου βασιλιά, δεν θα καταστούμε απρόσβλητοι από τον καθένα; Αυτό το όπλο λοιπόν να χρησιμοποιείς περισσότερο, αδελφέ μου, διότι ανθίσταται σφοδρά στα βέλη του Εχθρού, ή μάλλον στη ρομφαία του, την πικρή και φοβερή οξυχολία· διότι αυτή σαν δίκοπο μαχαίρι σε μια στιγμή εξολοθρεύει αυτόν που χτυπιέται από αυτήν, καθώς είναι γραμμένο: η ροπή του θυμού επιφέρει την πτώση του. Γι' αυτό, αδελφέ μου, ποτέ μην αμελείς να σφραγίζεσαι, και έτσι θα καταστρέψεις τις παγίδες, τις οποίες σου έκρυψε ο Διάβολος. Διότι είναι γραμμένο: σε αυτήν την οδό που πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα. Να σφραγίζεσαι λοιπόν πάντοτε, και κανένα κακό δεν πρόκειται να αγγίξει το πνεύμα σου.

«Θα εκχέω ενώπιόν του τη δέησή μου· τη θλίψη μου θα την αναγγείλω ενώπιόν του. Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τα μονοπάτια μου. Σε αυτήν την οδό, στην οποία πορευόμουν, έκρυψαν παγίδα για εμένα». Διότι μέσα από αυτά παρουσιάζει τη στενοχώρια στην οποία δοκιμαζόταν· και ακόμη περισσότερο μέσα από όσα προσθέτει λέγοντας στη συνέχεια: «Χάθηκε κάθε καταφύγιο από εμένα»· διότι, καθώς ο Σαούλ καθόταν μπροστά στις θύρες του σπηλαίου, αυτός, κρυμμένος στο εσωτερικό του, είχε απελπιστεί για τη διαφυγή του. Όμως, έχοντας απελπιστεί για τη διαφυγή, καταφεύγει στο σωτήριο λιμάνι· γι' αυτό και επιλέγει να πει: «Κραύγασα προς εσένα, Κύριε, και είπα: Εσύ είσαι η ελπίδα μου»· και προσθέτει λέγοντας: «Βγάλε την ψυχή μου από τη φυλακή». Βλέπεις πώς υποδηλώνει τον εγκλεισμό μέσα στο σπήλαιο; Εύλογα, λοιπόν, επιγράφει αυτούς τους λόγους ως προσευχή, δηλώνοντας μέσω της επιγραφής την περίσταση. Λέει, λοιπόν: «Ύμνος συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο, προσευχή». Αλλά αυτά μεν τα προσευχήθηκε ευρισκόμενος σε μεγάλο αγώνα κατά τον αναφερθέντα χρόνο· η δε προκειμένη στηλογραφία ελέχθη από αυτόν, όπως νομίζω, όταν βρισκόταν στο σπήλαιο Οδολλάμ, και υποδεχόταν όλους τους αδελφούς του και τους συγγενείς του και τους υπόλοιπους φυγάδες, οι οποίοι ίσως εξαιτίας του δέχονταν τις επιβουλές του Σαούλ· αλλά και κάθε καταλυπημένη ψυχή και κάθε αδικούμενος γινόταν μέτοχος της φυγής του Δαβίδ.

«Όταν εξέλειπε από μέσα μου το πνεύμα μου». Πάρα πολύ κατάλληλα έχουν λεχθεί και αυτά, σε συνάρτηση με τη δυσχέρεια του χρόνου και του τόπου· διότι, όσον αφορά τους ανθρώπους, όντας εγκλωβισμένος μέσα στο σπήλαιο, του είχε αποκλειστεί κάθε δυνατότητα απόδρασης και φυγής, και δεν υπήρχε σε αυτόν ούτε μία ελπίδα βοήθειας· αλλά ούτε και υπήρχε κανείς που να σώζει ή να αναζητά την ψυχή του. Βλέποντας δε τους νοητούς εχθρούς της ψυχής του να έχουν κατεργαστεί όλο αυτό, εννοώ δηλαδή την είσοδο του Σαούλ στο σπήλαιο προκειμένου να συλληφθεί ο Δαβίδ, εύλογα έλεγε: «Μου έκρυψαν παγίδα». Αλλά δεν τους προχώρησε το σχέδιο της παγίδας εξαιτίας της προκείμενης προσευχής· έχοντας δε θάρρος για την πορεία του βίου του, και για τις πράξεις και τις οδούς στις οποίες βάδιζε, ενώ διωκόταν και πολεμούνταν αδίκως, λέει προς τον Θεό: «Και εσύ γνώρισες τις τρίβους μου».

«Όταν εξέλειπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τις οδούς μου· στον δρόμο αυτόν που πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα· και πάλι: λύτρωσέ με από εκείνους που με καταδιώκουν, διότι έγιναν ισχυρότεροι από εμένα.» Στη συνέχεια αυτών, προσευχόμενος και για την εκ νεκρών ανάστασή του, λέει: «Εξάγαγε την ψυχή μου από τη φυλακή, για να δοξολογήσω το όνομά σου»· στα οποία προσθέτει το: «εμένα περιμένουν οι δίκαιοι, έως ότου μου ανταποδώσεις». Περίμεναν, λοιπόν, τον Χριστό όλοι εκείνοι οι δίκαιοι, μέχρι να του ανταποδώσει ο Πατέρας για το ότι εκένωσε τον εαυτό του, γενόμενος υπήκοος σε Αυτόν μέχρι θανάτου. Και τι άλλο να του ανταποδώσει παρά τα έθνη ως κληρονομιά, και τα πέρατα της γης ως ιδιοκτησία του; Ούτως ώστε, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε να σωθεί και ολόκληρος ο Ισραήλ. Και όλα όσα αναφέρονται στον ψαλμό θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στον Χριστό, εφόσον περιέχουν όσα συνέβησαν κατά την ενανθρώπησή του, στη διάρκεια της οποίας δέχθηκε τις επιβουλές.

«Συνέσεως, προσευχόμενος στο σπήλαιο». Τα προκείμενα λόγια είναι μεν προσευχή και τίποτα άλλο, πλην όμως απαιτείται σύνεση, προκειμένου να μάθουμε εμείς με ποιον τρόπο, όταν βρισκόμαστε σε δύσκολες περιστάσεις, μπορούμε να αποφεύγουμε τα κακά. «Με τη φωνή μου... θα εκχέω»: Διεξάγοντας τον αγώνα για την ίδια του την ψυχή, αναπέμπει τις δεήσεις, προσευχόμενος να διαφύγει από τις θλίψεις. «Όταν εξέλιπε... στην οδό»: [Ο προφήτης τα λέει αυτά για τον εαυτό του, ότι] Γνωρίζεις, λέει, πως καταδιώκομαι άδικα. «Κατανοούσα»: Αν κάποιος αναλογιστεί τον τόπο μέσα στο σπήλαιο, θα διαπιστώσει ότι τα λόγια έχουν ειπωθεί ταιριαστά, [σχετικά με τα όσα υπέστη ο προφήτης καταδιωκόμενος από τον Σαούλ]. «Χάθηκε»: Διότι δεν μπορούσε να διαφύγει από το σπήλαιο, αφού τα μπροστινά του μέρη κατέχονταν από τον Σαούλ. «Και δεν υπάρχει»: Κανείς, λέει, δεν ενδιαφέρεται για τη σωτηρία της ψυχής μου. «Προς Εσένα»: Μόνο σε Αυτόν πρέπει να εναποθέτει κανείς τις ελπίδες της σωτηρίας του. «Πρόσεξε... ρύσαι με»: Αν και απονέμεις τον κλήρο και το μερίδιο στη γη των ζώντων, ωστόσο και εδώ ανάδειξέ με ισχυρότερο από τους εχθρούς. «Εξάγαγε»: Αυτά τα λέει και πάλι σε σχέση με τον χώρο του σπηλαίου. «Του εξομολογήσασθαι»: Όταν, λέει, με απαλλάξεις από τούτη τη θλίψη και τον εγκλεισμό, θα Σου αναπέμψω ευχαριστήριους ύμνους.

«Όταν το πνεύμα μου εξέλιπε από μέσα μου, εσύ γνώριζες τις οδούς μου». Όταν μάλιστα οι μικρόψυχοι άνθρωποι καταπίπτουν και πολλοί εκστομίζουν βλάσφημα λόγια, τότε αυτός προπάντων φιλοσοφεί, έχοντας τη θλίψη ως δάσκαλο του ζήλου του.

Διότι όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός. Βλέπεις και αυτόν μέσα στη θλίψη να δραστηριοποιείται περισσότερο, και να καταφεύγει στον Θεό, και να προσκολλάται σε Αυτόν περισσότερο με πολλή σφοδρότητα, και μάλιστα στον ίδιο τον πυθμένα των δεινών (διότι αυτό σημαίνει το «Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου»), και τότε ακριβώς να γίνεται πιο πρόθυμος; Όσο για το, «Εσύ γνώρισες τις τρίβους μου», κάποιος άλλος ερμηνευτής απέδωσε: «Διότι εσύ γνωρίζεις». «Σε αυτήν την οδό, στην οποία πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα. Παρατηρούσα προς τα δεξιά και κοίταζα, και δεν υπήρχε κανείς που να με αναγνωρίζει». Εδώ υποδεικνύει την επιδείνωση της συμφοράς και τα δεινά που αυξάνονταν, καθώς και τις επιβουλές των εχθρών, πώς δηλαδή πλησίαζαν και έρχονταν εγγύτερα, θέλοντας να τον υποσκελίσουν· και το ακόμη πιο οδυνηρό είναι ότι όχι μόνο δεν είχε κάποιους βοηθούς ή συμμάχους, αλλά ούτε καν τον αναγνώριζαν.

Γι' αυτό και κάποιος λέει: Έχε επίγνωση ότι διαβαίνεις ανάμεσα σε παγίδες και περπατάς πάνω σε επάλξεις πόλεων· και τούτος λέει: Στον δρόμο όπου πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα. Εάν δε κάποιος τα εκλάβει αυτά και με αναγωγική έννοια, θα δει τον διάβολο να πράττει αυτό ακριβώς, κρύβοντας τις επιβουλές του όχι μακριά, αλλά πλησίον.

Γι' αυτό τον λόγο, έχουμε ανάγκη από μεγάλη νήψη. Διότι κρύβει παγίδα: μέσα στην ελεημοσύνη την κενοδοξία, μέσα στη νηστεία την αλαζονεία· όχι σε άλλα πράγματα, αλλά μέσα στους ίδιους τους δρόμους στους οποίους βαδίζουμε, πράγμα που είναι και το δυσχερέστερο. «Χάθηκε η φυγή από εμένα». Δες πάλι άλλη μια προσθήκη των δεινών. Διότι δείχνει όχι μόνο ότι οι παγίδες βρίσκονται στους δρόμους, ούτε ότι δεν υπήρχε κανείς για να βοηθήσει, ούτε κανείς για να τον αναγνωρίσει· αλλά ότι ούτε καν αυτό που του είχε απομείνει ως διέξοδος, το να εξασφαλίσει δηλαδή τη σωτηρία του με τη φυγή, ήταν απλό και εύκολο. Σε τέτοιο βαθμό είχε εγκλωβιστεί στο μέσο των κακών και βρισκόταν σε αναπόδραστη συμφορά, όμως ακόμη και έτσι δεν απελπιζόταν. «Και δεν υπάρχει κανείς που να εκζητεί την ψυχή μου», δηλαδή, εκείνος που θα τον υπερασπιστεί, εκείνος που θα τον βοηθήσει.

Ψαλμός 141ος. Συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο και προσευχόταν. «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου παρακάλεσα τον Κύριο. Θα εκχύσω ενώπιόν του τη δέησή μου». Αυτά ταιριάζουν μεν στον Δαβίδ εξαιτίας αυτών που τον επιβουλεύονταν, αλλά ταιριάζουν και για τους ήσυχους άνδρες που αναφέρθηκαν πιο πάνω, οι οποίοι εκχέουν προς τον Θεό ολόκαρδα προσευχές και αναγγέλλουν ενώπιόν του τις θλίψεις τους που προέρχονται από τη φύση και από τους δαίμονες, ζητώντας βοήθεια. «Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τα μονοπάτια μου», δηλαδή, όταν πέθαινα, εσύ γνώριζες τις πράξεις μου. «Στον δρόμο όπου πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα» και τα υπόλοιπα του ψαλμού. Έχουν το ίδιο νόημα, από τη μια αισθητώς σχετικά με τον Δαβίδ, και από την άλλη αναγωγικώς σχετικά με τους αγίους άνδρες. Νομίζω δε ότι υπονόησε και τη σκευωρία των Ιουδαίων κατά του Χριστού. «Βγάλε την ψυχή μου από τη φυλακή, για να δοξολογήσω το όνομά σου». Η μεν αισθητή φυλακή είναι ολοφάνερη, η δε φυλακή της ψυχής είναι η δεσμευτική φύση του σώματος, από την οποία όταν ελευθερωθεί και εξέλθει μια δίκαιη ψυχή, ευχαριστεί τον δεσπότη της Ιησού Χριστό, δι' ου οποίου σώθηκε. «Εμένα θα με περιμένουν οι δίκαιοι, μέχρι να με ανταμείψεις», δηλαδή θα με περιμένουν, μέχρι να μου δωρίσεις την έλευσή μου προς αυτούς. Αυτό είπε και ο θείος Παύλος: «Δεν έλαβαν την υπόσχεση», λέει, «για να μην τελειωθούν χωρίς εμάς».

Τέτοιο ήταν, ω φίλοι, το σοφό κατόρθωμα του σοφού συγκέλλου, μοναχού και ιερέα, και σε τόσο λαμπρότατο ύψος ανέβηκε η φημισμένη του γνώση μαζί με την αγάπη προς τον πλησίον. Αλίμονο, διότι εμείς της ιερής τάξεως γίναμε όμοιοι με λαό που δεν έχει γνώση, σύμφωνα με εκείνον που το είπε, και δυστυχώς μας δόθηκε μήτρα που δεν γεννά και μαστοί ξεροί. Όταν δε εκείνοι που οδηγούσαν τον μακάριο διέσχισαν την Προποντίδα προς τη Χρυσούπολη που βρίσκεται απέναντί μας, προσάραξαν το πλοιάριο σε μια μικρή πόλη, η οποία ονομάζεται Παλουκιτών, χωρίς καθόλου εφόδια κατά την εποχή του χειμώνα, και σε έρημο τόπο, όπου υψώνεται και ο κίονας του καταδίκου Δελφίνου, αποβίβασαν τον άγιο αφήνοντάς τον ολομόναχο, χωρίς καν να τον αξιώσουν της καθημερινής τροφής οι άσπλαχνοι. Ο μακαριότατος Συμεών, λοιπόν, όταν είδε τη μανία του συγκέλλου να έχει υπερισχύσει και τον προσχεδιασμένο φθόνο του να έχει επιτύχει, χωρίς να σκυθρωπάσει, ευχαριστεί τον Θεό που παραχώρησε να του συμβούν αυτά. Επομένως, καθώς περιφερόταν σε εκείνο το τραχύτατο βουνό, έψαλλε με εύθυμη ψυχή λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου δεήθηκα προς τον Κύριο· θα εκχύσω ενώπιόν Του τη δέησή μου, τη θλίψη μου ενώπιόν Του θα απαγγείλω· στην οδό αυτή όπου πορευόμουν, έκρυψαν παγίδα για μένα· κοιτούσα προς τα δεξιά και έβλεπα, και δεν υπήρχε κανείς που να με αναγνωρίζει».

Κατά τη φρικτή ώρα και φοβερή ημέρα της εκδημίας, κατά την οποία ζητούν αυτοί που με μισούν, ενώ εκλείπει το πνεύμα μου, να με συλλάβουν βίαια, εσύ που γνωρίζεις, Πάναγνε, τους πονηρούς μου δρόμους, πρόφτασε και σώσε με.

Κατά τη φρικτή ώρα και τη φοβερή ημέρα της εκδημίας μου, κατά την οποία αυτοί που με μισούν ζητούν, την ώρα που εκλείπει το πνεύμα μου, να με αρπάξουν βίαια, εσύ, Πάναγνε, που γνωρίζεις τα πονηρά μου μονοπάτια, πρόφθασε και σώσε με.