Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 142:10

Εσείς, λοιπόν, πείτε μας για αυτό που σας προτάθηκε, αν δηλαδή βρήκατε κάπου στη Θεία Γραφή το Άγιο Πνεύμα να ονομάζεται απλώς Πνεύμα, χωρίς την προαναφερθείσα σε αυτό προσθήκη, και εξαιρουμένης της παρατηρήσεως την οποία ήδη μνημονεύσαμε. Αλλά δεν θα μπορούσατε να απαντήσετε καταφατικά· διότι δεν θα το βρείτε πουθενά γραμμένο. Αντιθέτως, στη Γένεση είναι γραμμένο: «Και Πνεύμα Θεού φερόταν πάνω από το ύδωρ·» και λίγο μετά: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες·». Στους δε Αριθμούς λέει ο Μωυσής προς τον γιο του Ναυή: «Μη με φθονείς εσύ· ποιος άραγε θα καθιστούσε προφήτες όλο τον λαό του Κυρίου, όταν θα έδινε ο Κύριος το Πνεύμα του σε αυτούς;». Και στο βιβλίο των Κριτών, για τον Γοθονιήλ αναφέρεται: «Και ήλθε σε αυτόν Πνεύμα Κυρίου, και έκρινε τον Ισραήλ». Και πάλι: «Και ήλθε πάνω στον Ιεφθάε Πνεύμα Κυρίου». Για τον Σαμψών δε: «Ανδρώθηκε, λέει, το παιδί και το ευλόγησε ο Κύριος·» και, «Άρχισε Πνεύμα Κυρίου να συμπορεύεται με αυτόν·» και, «Κατήλθε ορμητικά πάνω του Πνεύμα Κυρίου». Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα·» και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία, ένεκεν του ονόματός σου, Κύριε, θα με ζωογονήσεις». Στον δε Ησαΐα έχει γραφτεί: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Είχε δε ειπωθεί πριν από αυτό: «Ουαί, τέκνα αποστάτες».

Εσείς όμως απαντήστε σε αυτό που σας προτάθηκε, εάν βρήκατε πουθενά στη Θεία Γραφή το Άγιο Πνεύμα να ονομάζεται απλώς Πνεύμα, χωρίς την προαναφερθείσα προσθήκη σε αυτό, και εκτός από την παρατήρηση που ήδη αναφέραμε. Αλλά δεν θα μπορούσατε να το πείτε· διότι δεν θα το βρείτε πουθενά γραμμένο. Στη μεν Γένεση είναι γραμμένο: «Και Πνεύμα Θεού εφέρετο επάνω στα ύδατα»· και λίγο μετά: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Στους δε Αριθμούς λέει ο Μωυσής στον γιο του Ναυή (Ιησού του Ναυή): «Μη με φθονείς εσύ· μακάρι να έκανε κάποιος όλο τον λαό του Κυρίου προφήτες, όταν ο Κύριος δώσει το Πνεύμα του σε αυτούς». Και στους Κριτές, για μεν τον Γοθονιήλ λέει: «Και ήλθε επάνω του Πνεύμα Κυρίου, και έκρινε τον Ισραήλ». Και πάλι: «Και ήλθε επάνω στον Ιεφθάε Πνεύμα Κυρίου». Για τον Σαμψών δε λέει: «Ανδρώθηκε το παιδί και το ευλόγησε ο Κύριος»· Και, «Άρχισε Πνεύμα Κυρίου να συμπορεύεται με αυτόν»· Και, «Ήλθε ορμητικά επάνω του Πνεύμα Κυρίου». Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα»· Και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία, ένεκα του ονόματός σου, Κύριε, θα με ζωογονήσεις». Στον δε Ησαΐα είναι γραμμένο: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε». Πριν δε από αυτό ελέγετο: «Αλίμονο, τέκνα αποστάτες».

Ανόμ. Ονομάζεις δηλαδή αγαθό και το Πνεύμα; Ορθ. Ο προφήτης Δαβίδ λέει: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ανόμ. Και οι άνθρωποι ονομάζονται αγαθοί. Ορθ. Ναι, αλλά κατά μέθεξη της αγαθότητας. Ανόμ. Το ίδιο λέω και για το Πνεύμα. Ορθ. Μπορεί λοιπόν και να αποβάλει την αγαθότητα, όπως ο Ιούδας και όπως ο διάβολος;

Και λέει ο Γέροντας: Όλα ο Θεός τα κάνει για το συμφέρον των ανθρώπων, διότι Αυτός γνωρίζει περισσότερο το συμφέρον και τι τους ωφελεί. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν το δικό τους συμφέρον, τους παρήγγειλε να μη βαττολογούν κατά την προσευχή, ζητώντας άλλα αντί άλλων, λέγοντας: «Διότι ο ουράνιος Πατέρας σας γνωρίζει από τι έχετε ανάγκη προτού Του το ζητήσετε». Διότι όπως προστατεύει εσένα ο Θεός, έτσι και τους αγίους Του. Εσένα μεν σε προστατεύει για να μην υπερηφανευθείς, εάν λάβεις φανερά αυτά που ζήτησες, τους δε αγίους για να μην υπερηφανευθούν και αυτοί εξαιτίας των αποκαλύψεων που λέγονται φανερά από αυτούς. Διότι δεν είναι ανώτεροι από τον Απόστολο Παύλο, ο οποίος λέει: «Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του σατανά για να με ραπίζει». Πήγαινε, λοιπόν, πρόσεχε τον εαυτό σου, και εμείς παρακαλούμε τον Θεό να σου δώσει σταθερή καρδιά και ακλόνητη πίστη. Μη σκανδαλίζεσαι, λοιπόν, με τους αγίους. Διότι το Άγιο Πνεύμα του Θεού που μιλάει μέσα τους δεν πλανάται. Επειδή σε αυτούς εκπληρώνεται το ρητό: «Το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε ευθεία γη». Και ακούγοντας αυτά, πληροφορήθηκε εσωτερικά εν Κυρίω και αναχώρησε χαρούμενος, ευλογώντας τον Θεό, ο οποίος δοξάζει τους αγίους Του. Αμήν.

Ο δε Υιός είναι πάντοτε Υιός, υπάρχοντας πάντοτε ως μορφή Θεού, όντας ο Υιός φυσική εικόνα του Θεού. Αλλά και το Πνεύμα αποκαλείται εικόνα του Υιού, και δάκτυλος Θεού, και πνεύμα Θεού, και ρήμα και πνεύμα στόματος, και αγαθό πνεύμα, και ευθές, και ηγεμονικό, και πνεύμα δυνάμεως, και Κύριος και Θεός αποκαλείται το πνεύμα του Θεού, όπως άλλωστε και ο Λόγος. Διότι, εάν το Πνεύμα στερεώνει τις δυνάμεις των ουρανών μαζί με τον Θεό και Λόγο, πώς είναι δυνατόν να είναι αλλότριο;

Αν όμως λέγει: Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ την εποίησα· πού είναι ο Υιός; Αν πάλι λέγει ο Δαβίδ: Και το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· πού είναι ο Υιός; Αν λέγει ο ίδιος: Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου· πού είναι ο Υιός; Αν λέγει πάλι ο ίδιος: Και το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία· πού είναι ο Υιός; Αν πάλι λέγει ο ίδιος: Και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με· πού είναι ο Υιός;

Δεν πρέπει βέβαια, επειδή η ευχαριστία σε κάθε καιρό έχει προσταχθεί από τον νόμο και έχει αποδειχθεί αναγκαία στη ζωή μας σύμφωνα με τη φύση και τη λογική, να παραβλέπονται οι καθορισμένοι καιροί των προσευχών μέσα στις αδελφότητες, τους οποίους αναγκαίως επιλέξαμε, επειδή ο καθένας από αυτούς φέρει μια ιδιαίτερη υπενθύμιση των αγαθών του Θεού· κατά τον μεν όρθρο, ώστε τα πρώτα κινήματα της ψυχής και του νου να αποτελούν αφιερώματα στον Θεό, και να μην αναλαμβάνουμε καμία άλλη φροντίδα, προτού ευφρανθούμε με τη σκέψη του Θεού, καθώς είναι γραμμένο: «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα»· ούτε να κινούμε το σώμα για εργασία, προτού πράξουμε αυτό που έχει ειπωθεί: «Σε εσένα θα προσευχηθώ, Κύριε· και το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου· το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα σε ατενίσω»· πάλι δε, κατά την τρίτη ώρα, πρέπει να σηκωνόμαστε για προσευχή και να συγκεντρώνεται η αδελφότητα, ακόμη και αν τυχαίνει άλλοι να είναι μοιρασμένοι σε άλλα έργα· και αφού υπενθυμίσουν στον εαυτό τους τη δωρεά του Πνεύματος, η οποία δόθηκε στους αποστόλους κατά την τρίτη ώρα, να προσκυνήσουν όλοι ομόθυμα, ώστε να γίνουν και αυτοί άξιοι της υποδοχής του αγιασμού, ζητώντας από Αυτό την καθοδήγηση και τη διδασκαλία προς το συμφέρον τους, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα έγκατά μου· μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· απόδωσέ μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου, και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· και αλλού: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία»· και έτσι πάλι να καταπιάνονται με τα έργα τους.

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο. Διότι η διάνοια, εφόσον μπορέσει να καθαριστεί από τα υλικά πάθη, και να εγκαταλείψει όλη τη νοητή κτίση, και σαν κάποιο ψάρι να αναδυθεί από τον βυθό προς την άνω επιφάνεια, αφού βρεθεί έξω από την κτίση στον καθαρό χώρο, εκεί θα δει το Άγιο Πνεύμα, όπου είναι ο Υιός, και όπου είναι ο Πατέρας, να έχει και αυτό τα πάντα συνουσιωμένα σύμφωνα με τη φύση: την αγαθότητα, την ευθύτητα, τον αγιασμό, τη ζωή. Διότι λέγει: «Το Πνεύμά σου το αγαθό»· και πάλι: «Πνεύμα ευθές»· και πάλι: «Το Πνεύμα το άγιο». Και ο Απόστολος: «Ο νόμος του Πνεύματος της ζωής». Τίποτα από αυτά δεν είναι επίκτητο σε αυτό, ούτε υπάρχει σε αυτό επιγενόμενο εκ των υστέρων· αλλά, όπως ακριβώς το να θερμαίνει είναι αχώριστο στο πυρ, και το να λάμπει στο φως, έτσι και στο Πνεύμα το να αγιάζει, το να ζωοποιεί, η αγαθότητα, η ευθύτητα. Εκεί λοιπόν ίσταται το Πνεύμα, εκεί, στη μακάρια φύση, μη αριθμούμενο μαζί με το πλήθος, αλλά θεωρούμενο εντός της Τριάδας· εξαγγελλόμενο μοναδικά, μη συμπεριλαμβανόμενο στα συστήματα των κτισμάτων. Διότι, όπως ο Πατέρας είναι ένας, και ο Υιός ένας, έτσι ένα είναι και το Άγιο Πνεύμα. Ενώ τα λειτουργικά πνεύματα σε κάθε τάγμα μας παρουσιάζουν δυσκολομέτρητο πλήθος. Μην αναζητάς λοιπόν μέσα στην κτίση αυτό που είναι υπέρ την κτίση· μην καταβιβάζεις αυτό που αγιάζει μαζί με τα αγιαζόμενα. Αυτό γεμίζει αγγέλους, γεμίζει αρχαγγέλους, αγιάζει δυνάμεις, ζωοποιεί τα σύμπαντα.

Διότι το Πνεύμα του Θεού είναι αγαθό, λέγει ο Δαβίδ: «και το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Αυτό λοιπόν είναι το Πνεύμα του Θεού στο οποίο πιστεύουμε, το Πνεύμα το μακάριο, το αΐδιο, το άτρεπτο, το αναλλοίωτο, το ανέκφραστο, το οποίο κυριεύει και βασιλεύει επί πάσης γεννητής ουσίας, ορατών και αοράτων φύσεων, το οποίο δεσπόζει επί αγγέλων και αρχαγγέλων, εξουσιών, αρχών, κυριοτήτων και θρόνων, ο δημιουργός κάθε ουσίας, το σύνθρονο της δόξας του Πατρός και του Υιού, το οποίο βασιλεύει άναρχα και ατελεύτητα μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό ενώ παρέρχονται οι γεννητές υποστάσεις, το οποίο αγιάζει τα λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται προς διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, το οποίο κατέβηκε στην αγία και μακαρία Παρθένο Μαρία, από την οποία γεννήθηκε ο Χριστός κατά σάρκα, και στον ίδιο τον Κύριο με σωματική μορφή περιστεράς στον Ιορδάνη ποταμό, το οποίο κατήλθε στους αποστόλους την ημέρα της Πεντηκοστής με μορφή πύρινων γλωσσών, το οποίο δίδει και παρέχει όλα τα πνευματικά χαρίσματα στην Εκκλησία, το εκπορευόμενο εκ του Πατρός, αυτό που υπάρχει εκ της θεότητος του Πατρός και του Υιού, το ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό, το αχώριστο και αδιαίρετο.

Με τη δύναμη αυτού του Πνεύματος, όπως αναφέρεται στο βιβλίο των Κριτών, ο Γοθονιήλ έκρινε, ο Γεδεών ενδυναμώθηκε, ο Ιεφθάε νίκησε, η γυναίκα Δεββώρα πολεμούσε και ο Σαμψών, όσο καιρό έπραττε το δίκαιο και δεν το στενοχωρούσε, επιτέλεσε υπεράνθρωπα έργα. Διότι για τον Σαμουήλ και τον Δαβίδ σαφώς έχουμε μαρτυρίες στα βιβλία των Βασιλειών, πώς προφήτευαν εν Αγίω Πνεύματι και ότι ήταν αρχηγοί των προφητών. Και ο μεν Σαμουήλ ονομαζόταν «ο βλέπων», ενώ ο Δαβίδ λέει σαφώς: «Πνεύμα Κυρίου μίλησε μέσα μου». Και στους Ψαλμούς: «Και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα». Και πάλι: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία».

Επιπλέον αυτών, θα βρεις πάλι και άλλες ονομασίες του Αγίου Πνεύματος. Διότι ονομάζεται «Πνεύμα αγιωσύνης», όπως έχει γραφτεί: «κατά Πνεύμα αγιωσύνης». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα υιοθεσίας», όπως λέει ο Παύλος: «διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να φοβάστε πάλι, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα αποκαλύψεως», καθώς έχει γραφτεί: «να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως, ώστε να τον γνωρίσετε πλήρως». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα επαγγελίας», καθώς ο ίδιος λέει: «στο οποίο και εσείς, αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα χάριτος», όπως όταν λέει πάλι: «και το Πνεύμα της χάριτος εξύβρισε». Και με πολλές άλλες τέτοιες προσηγορίες ονομάζεται. Άκουσες δε σαφώς και στην προηγούμενη κατήχηση ότι στους μεν ψαλμούς άλλοτε ονομάζεται αγαθό και άλλοτε ηγεμονικό, ενώ στον Ησαΐα προσαγορευόταν ως πνεύμα σοφίας και συνέσεως, και βουλής και ισχύος, και γνώσεως και ευσέβειας και φόβου Θεού.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

ΙΓ΄. Αυτό κηρύχθηκε βέβαια από τους προφήτες, όπως στο χωρίο: «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ»· και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά Πνεύματα»· και, «Κατέβηκε Πνεύμα Κυρίου, και τους οδήγησε»· και το Πνεύμα επιστήμης που γέμισε τον Βεσελεήλ, τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και το Πνεύμα που παροξύνεται· και το Πνεύμα που ανέλαβε τον Ηλία με άρμα, και το οποίο ζητήθηκε εις διπλούν από τον Ελισσαίο· και με το αγαθό και ηγεμονικό πνεύμα από το οποίο ο Δαβίδ καθοδηγούνταν και στηριζόταν.

Διότι, εάν η ζωοποιός δύναμη αποδεικνύεται ότι υπάρχει στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, σύμφωνα με τη φωνή του Ευαγγελίου, εάν το άφθαρτο και το άτρεπτο και το ανεπίδεκτο κάθε κακού, εάν το αγαθό και το ευθές και το ηγεμονικό και εκείνο που ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως βούλεται, εάν όλα αυτά τα ιδιώματα διαπιστώνονται ομοίως και στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, πώς είναι δυνατόν, εξαιτίας της ταυτότητας που υπάρχει σε αυτά, να εννοήσει κανείς το ετερογενές; Επομένως, το ότι δεν πρέπει να θεωρούμε καμία σχέση αδελφότητας όσον αφορά τον Μονογενή, το αποδέχεται ο λόγος της ευσέβειας· το να μην είναι όμως το Πνεύμα ομογενές με τον Υιό, το ευθές με το ευθές, το αγαθό με το αγαθό, το ζωοποιό με το ζωοποιό, αυτό έχει αποδειχθεί σαφώς από τη λογική ακολουθία ότι αποτελεί αιρετική κακουργία. Σε τι λοιπόν μειώνεται η μεγαλειότητα του Πνεύματος εξαιτίας αυτών; Διότι δεν υπάρχει τίποτα από τα θεοπρεπή νοήματα που να μπορεί να προκαλέσει πλεονασμό ή υποβιβασμό· και εφόσον όλα αυτά αποδίδονται εξίσου και στον Υιό και στο Πνεύμα από την Αγία Γραφή, δεν θα μπορούσε κανείς να πει σε τι ακριβώς βλέπει την ανισότητα. Αντιθέτως, προβάλλει την ασέβεια κατά του Αγίου Πνεύματος γυμνή και αστήρικτη και χωρίς να βασίζεται σε καμία λογική ακολουθία. «Ούτε βέβαια κατατάσσεται μαζί με κανένα άλλο», λέει, «διότι έχει υπερβεί όλα τα δημιουργήματα που έγιναν μέσω του Υιού, ως προς τη γένεση, τη φύση, τη δόξα και τη γνώση, ως το πρώτο και κράτιστο, το μέγιστο και κάλλιστο έργο του Μονογενούς».

Επειδή, λοιπόν, είτε ο λόγος της σοφίας, είτε ο λόγος της γνώσεως, είτε η πίστη, είτε η αντίληψη, είτε η κυβέρνηση, είτε οτιδήποτε άλλο από όσα μας σώζουν έχει καταγραφεί στις Γραφές, όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντάς τα ιδιαιτέρως στον καθένα όπως ακριβώς βούλεται· για τον λόγο αυτό, δεν απορρίπτουμε τον λόγο του Ευνόμιου, ο οποίος λέει ότι το Πνεύμα συνεργεί με τους πιστούς προς κατανόηση και θεωρία όσων έχουν διαταχθεί από αυτό το ίδιο το Πνεύμα, επειδή όλα τα αγαθά διδάγματα έχουν διαταχθεί σε εμάς από Αυτό. «Αντηχώντας», λέει, «σε εκείνους που προσεύχονται». Το να προσπαθήσει κανείς με σπουδή να ανασκευάσει το νόημα αυτού του ρητού θα ήταν μωρό, εφόσον εξ αρχής είναι εξίσου προφανές σε όλους το γελοίο και το ανόητο αυτής της φράσης. Διότι ποιος είναι τόσο παράφρων και εκτός εαυτού, ώστε να περιμένει να μάθει από εμάς ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι κουδούνι ή άδειο πιθάρι, ώστε να αντηχεί και να δονείται δεχόμενο ως χτύπημα τη φωνή εκείνου που προσεύχεται; «Οδηγώντας», λέει, «προς το συμφέρον». Αυτό το πράττει παρομοίως τόσο ο Πατέρας όσο και ο Υιός. Διότι «καθοδηγεί ως πρόβατο τον Ιωσήφ», και οδήγησε σαν πρόβατα τον λαό Του, και «το Πνεύμα το αγαθό μας οδηγεί σε ευθεία γη». «Κραταιώνοντας (ενισχύοντας)», λέει, «προς την ευσέβεια». Ο Δαβίδ λέει ότι αποτελεί έργο του Θεού το να κραταιώνει τον άνθρωπο στην ευσέβεια· διότι «Εσύ είσαι η κραταίωση και η καταφυγή μου», λέει ο προφήτης, και «ο Κύριος είναι το κραταίωμα του λαού Του», και «Αυτός θα δώσει δύναμη και κραταίωση στον λαό Του».

Διάψαλμα: παύση της προφητείας για μετάβαση σε άλλο νόημα. «ταχύ»: Διότι ως άνθρωπος [επί του σταυρού] εκ μέρους του Αδάμ φώναζε ο Χριστός. «μὴ ἀποστρέψῃς»: Διότι πονούσε ως άνθρωπος, για να δείξει ότι ο Χριστός (ο Κύριος) ενδύθηκε αληθινή σάρκα. «καὶ ὁμοιωθήσομαι»: Διότι ακριβώς όπως ένας από τους νεκρούς τοποθετήθηκε στο μνήμα ο Χριστός· διότι κάθε μνήμα είναι ο λάκκος. «ἀκουστόν»: Σημαίνει (λέει) την ανάσταση του Κυρίου (Χριστού)· διότι έγινε το πρωί (όρθρο). Διότι σε αυτήν την ώρα έλαβε ο άνθρωπος το έλεος και την παρρησία. «γνώρισόν μοι»: Διότι τότε υποδείχθηκε στον άνθρωπο η οδός του ευαγγελίου, η αληθινή, η αλάνθαστη. Τότε· πότε; Όταν αναστήθηκε ο Κύριος εκ νεκρών. «ὅτι πρὸς σέ»: Διότι ούτε πλέον η ψυχή μπορεί να χωριστεί από το κυριακό σώμα, την οποία ανέλαβε ο Θεός Λόγος. «ἐξελοῦ»: Διότι δεν κατακυριεύουν πλέον τον άνθρωπο οι δαίμονες, αφότου ο άνθρωπος ενώθηκε με τη θεότητα. «δίδαξον»: Διότι έμαθε ο άνθρωπος [έχοντας διδαχθεί], από όσα έπαθε, πώς πρέπει να σέβεται τον Θεό και να κάνει το θέλημά Του. «τὸ πνεῦμά σου»: Το Πνεύμα, δηλαδή αυτό που δίνεται από τον Πατέρα και τον Υιό, αφού κάθισε πάνω στα κεφάλια των αποστόλων, αυτό οδήγησε τον άνθρωπο στην αληθινή γη. «ἕνεκα»: Διότι στο όνομα του Κυρίου ζει πλέον ο άνθρωπος. «ἐξάξεις»: Διότι θλίψη είναι ο παρών αιώνας για τους δικαίους, ενώ ανάπαυση είναι ο μέλλων.

Όταν εμείς ασκήσουμε αγαθές πράξεις και αρετές, για να στρέψουμε σε αυτές το βλέμμα του κριτή· διότι έτσι μπορούμε να τον απομακρύνουμε και από τη θέαση των δικών μας αμαρτημάτων. «Και όλες τις ανομίες μου εξάλειψε.» Όχι μία, αλλά όλες· διότι και η μία μόνο είναι ικανή να μας στείλει στη γέεννα. Ας μην αμελήσουμε, λοιπόν, την παραμικρή αμαρτία. Διότι, εάν ο χιτώνας μας βρεθεί κηλιδωμένος με οποιονδήποτε ρύπο, δεν μπορούμε να εισέλθουμε στον νυμφώνα του βασιλιά, ούτε να πατήσουμε στην αυλή του. Αυτό επισφραγίζοντας ο Παύλος έλεγε: Μην πλανάσθε· ούτε πόρνοι, ούτε μαλακοί, ούτε πλεονέκτες, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί.» Όχι για να αλλάξει τη φύση (διότι αυτή δεν διέθετε τίποτα το φαύλο), αλλά για να καθαρίσει τον λογισμό της ψυχής, και να τον διορθώσει, αφού έγινε ρυπαρός από τις ηδονές και τις επινοήσεις του διαβόλου· διότι η λέξη «κτίζω» στη Θεία Γραφή πολλές φορές σημαίνει το διορθώνω. «Και πνεύμα ευθές εγκαίνισον.» Βλέπεις ότι ο προφήτης δεν προσεύχεται να αλλάξει τη φύση, αλλά να έλθει η χάρη, ώστε να βοηθήσει τη φύση που ασθενεί και έχει παλαιωθεί από την αμαρτία. Διότι «πνεύμα ευθές» δεν εννοεί το ζωτικό πνεύμα που υπάρχει μέσα μας, αλλά το ίδιο το Πνεύμα του Θεού, για το οποίο σε άλλον ψαλμό έψαλε: Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία.

Διότι η φράση «ο αγαθός άνθρωπος» ομωνυμεί με το «Ως αγαθός τω Ισραήλ». Η δε φράση «Ως αγαθός ο Θεός τω Ισραήλ» συνωνυμεί με το «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε ευθεία γη». Διότι εδώ δεν υπάρχει κοινωνία μόνο στο όνομα, αλλά και στο ίδιο το πράγμα.

Γι' αυτό έλεγε για τους Ιουδαίους, όταν ερωτήθηκε γιατί τους μιλά με παραβολές: «Επειδή, ενώ βλέπουν, δεν βλέπουν, και ενώ ακούν, δεν ακούν». Το δε «ύψωσα», σημαίνει: μετέφερα ή μετέθεσα σε εσένα την ψυχή μου. «Ελευθέρωσέ με από τους εχθρούς μου, Κύριε, σε εσένα κατέφυγα». Πρόσεξε ότι παντού οι αιτίες προβάλλονται και από εκείνον που δέεται. «Μην αποστρέψεις», λέει, «το πρόσωπό σου από εμένα, διότι σε εσένα ήλπισα. Γνώρισέ μου την οδό, διότι προς εσένα ύψωσα την ψυχή μου. Ελευθέρωσέ με από τους εχθρούς μου, διότι σε εσένα κατέφυγα. Δίδαξέ με να πράττω το θέλημά σου, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου». Δεν είπε απλώς «Δίδαξέ με το θέλημά σου», αλλά «να πράττω το θέλημά σου»· δηλαδή, οδήγησέ με στα ίδια τα έργα. Διότι υπάρχει ανάγκη από την άνωθεν συνδρομή, και από την εκείθεν διδασκαλία, ώστε να βαδίζουμε την οδό που οδηγεί στην αρετή· όχι παραμένοντας εμείς αδρανείς, αλλά συνεισφέροντας κι εμείς όσα εξαρτώνται από εμάς. «Διότι εσύ είσαι ο Θεός μου». Βλέπεις ότι τα αιτήματά του είναι πνευματικά; Διότι δεν υποβάλλει το αίτημα για χρήματα, εξουσία και δόξα, αλλά για το πώς θα πράττει το θέλημα του Θεού· το οποίο είναι θησαυρός όλων των αγαθών, και πλούτος αστείρευτος, και της ευημερίας αρχή, και ρίζα, και μέσο, και τέλος.

«Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Βλέπεις πώς μαθαίνουμε, πώς διδασκόμαστε να διανύουμε την οδό δια του Αγίου Πνεύματος; Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Σε εμάς δε ο Θεός τα αποκάλυψε δια του Πνεύματός του». «Σε γη ευθεία». Κατά μεν την κυριολεξία, εννοεί την πατρίδα του· κατά δε την πνευματική αναγωγή, την οδό που οδηγεί στην αρετή. Κάποιος άλλος πάλι λέει: «Μέσα από γη ομαλή». Διότι τίποτα δεν είναι πιο ομαλό από την αρετή, η οποία είναι απαλλαγμένη από θορύβους και ταραχή. «Ένεκεν του ονόματός σου, Κύριε, θα με ζωογονήσεις». Βλέπεις πάλι ότι καταφεύγει στον Θεό και δεν αντλεί θάρρος από την παρρησία του βίου του;

Δίδαξέ με να κάνω το θέλημά σου, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου. Και άλλοτε πάλι: Οδήγησέ με στην αλήθειά σου. Και πάλι: Γνώρισέ μου, Κύριε, την οδό στην οποία θα πορευθώ, διότι προς εσένα σήκωσα και ύψωσα την ψυχή μου μακριά από κάθε βιοτική μέριμνα και πάθος. Όσοι θέλησαν να μάθουν το θέλημα του Κυρίου, οφείλουν να νεκρώσουν πρώτα τον εαυτό τους. Αφού λοιπόν προσευχηθούν με πίστη και άκακη απλότητα, και ρωτήσουν τις ψυχές των πατέρων ή και των αδελφών με ταπείνωση και αδίστακτη καρδιά, ας δεχθούν τις συμβουλές τους σαν να προέρχονται από το στόμα του Θεού, ακόμη κι αν αυτά που ειπώθηκαν είναι αντίθετα προς τον δικό τους σκοπό, ακόμη κι αν εκείνοι που ρωτήθηκαν δεν είναι απολύτως πνευματικοί. Διότι ο Θεός δεν είναι άδικος, ώστε να αφήσει να πλανηθούν οι ψυχές που με πίστη και ακακία ταπείνωσαν τον εαυτό τους στη συμβουλή και την κρίση του πλησίον, έστω κι αν εκείνοι που ρωτήθηκαν τυγχάνουν άσοφοι. Διότι εκείνος που ομιλεί είναι ο άυλος και αόρατος Θεός.

XXII Ο Ιωάσαφ, μετά την αναχώρηση του Βαρλαάμ, παραδόθηκε στην προσευχή και σε θερμότατα δάκρυα, και έλεγε: Θεέ μου, σπεύσε σε βοήθειά μου. Κύριε, τρέξε γρήγορα να με βοηθήσεις, διότι σε εσένα έχει αφεθεί ο πτωχός, στον ορφανό εσύ υπήρξες βοηθός· επίβλεψε σε εμένα και ελέησέ με, εσύ που θέλεις να σωθούν όλοι και να φτάσουν σε επίγνωση της αλήθειας, σώσε με και ενίσχυσέ με τον ανάξιο ώστε να πορευθώ την οδό των αγίων σου εντολών, διότι εγώ μεν είμαι ασθενής και ταλαίπωρος και ανίκανος να πράξω το αγαθό· εσύ όμως είσαι δυνατός να με σώσεις, εσύ που συγκρατείς και συνέχεις όλα τα ορατά και τα αόρατα. Μην με αφήσεις να πορευθώ οπίσω από τα πονηρά θελήματα της σάρκας· αλλά δίδαξέ με να πράττω το θέλημά σου, και διαφύλαξέ με για την αιώνια και μακάρια ζωή σου. Ω Πατέρα, και Υιέ, και θείο Πνεύμα, η ομοούσια και αδιαίρετη Θεότητα, εσένα επικαλούμαι και εσένα δοξάζω· διότι εσένα υμνεί όλη η κτίση, και εσένα δοξολογούν οι νοερές δυνάμεις των ασωμάτων στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, ιδού, στο πέλαγος των οικτιρμών σου εναπέθεσα την ελπίδα της ψυχής μου· κυβέρνησε τη ζωή μου, εσύ που κυβερνάς όλη την κτίση με άρρητη πρόνοια σοφίας, και γνώρισέ μου την οδό στην οποία θα πορευθώ. Και σώσε με, ως αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός, με τις ευχές και τις πρεσβείες του θεράποντός σου Βαρλαάμ, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου, και εσένα δοξάζω, τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

β'. Ψαλμός ρμβ': Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία. γ'. Ψαλμός ρλη': Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; δ'. Ψαλμός ν': Και το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα.

«Δίδαξέ με να κάνω το θέλημά σου» και όχι τα ποταπά θελήματα της σάρκας, «διότι εσύ είσαι ο Θεός μου. Το πνεύμα σου το αγαθό» και σωτήριο, από τη γη των παρανόμων «θα με οδηγήσει σε γη ομαλή», στην οποία δεν υπάρχει το πρόσκομμα των παθών. «Ένεκα του ονόματός σου, Κύριε, θα μου δώσεις ζωή» και όχι εξαιτίας των δικών μου κατορθωμάτων. «Με τη δικαιοσύνη σου θα βγάλεις από τη θλίψη την ψυχή μου και με το έλεός σου θα εξολοθρεύσεις τους εχθρούς μου», ορατούς και αόρατους μαζί, «και θα τους αφανίσεις», για να μη θλίβουν την ψυχή μου, «διότι εγώ είμαι δούλος σου» και πρέπει να δικαιωθώ δίκαια από εσένα.

Διότι, γνωρίζοντας ότι αυτό είναι το πλέον ηγεμονικό και αρχικό, ο ίδιος προφήτης έλεγε: «και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «και το πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα»· «και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα έγκατά μου», ώστε μέσω αυτού, φωτιζόμενος και ενδυναμούμενος, «να διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς σε σένα θα επιστρέψουν», εμένα δε να με «οδηγήσει» το πνεύμα σου το αγαθό «σε γη ευθεία» και στη μακάρια γη των πράων, και ενώ περιπλανώμαι στη γη, να μου υποδείξει την ευθεία οδό και το σωτήριο μονοπάτι.

Διότι, επειδή τιμώνταν και γινόταν πιστευτό και αναγνωριζόταν ένα μόνο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν, και ο Θεός γνωριζόταν, ας πούμε, κατά το ήμισυ, αν και με πολλούς τρόπους και πριν από την ίδια την παρουσία του Χριστού κηρυσσόταν η Τριάδα, άλλοτε με τον Πατέρα να λέει μέσω των Γραφών «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», και άλλοτε «από τη μήτρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα», και: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου», και: «Με τον Λόγο», δηλαδή τον Υιό του Πατέρα, «στερεώθηκαν οι ουρανοί», και: «Απέστειλε» ο Πατέρας «τον» Υιό και «Λόγο του και τους θεράπευσε», και: «Ιδού, θα πράξει συνετά ο δούλος μου και θα υψωθεί και θα δοξαστεί», και: «Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ», «και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο», και γενικά όσα ο Πατέρας λέει μέσω των Γραφών για τον Υιό. Και πάλι, σχετικά με το Άγιο και ζωαρχικό Πνεύμα, άλλοτε μεν αναφέρεται: «το πνεύμα σου το αγαθό ας με οδηγήσει», και «πνεύμα ευθύ εγκαίνισε στα έγκατά μου», άλλοτε δε: «με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή του» (όχι επειδή εκείνη η άρρητη και ασώματη φύση διαθέτει στόμα και πνεύμα από αυτά που μας είναι γνωστά, διότι το πνεύμα (η πνοή) του στόματος του προφορικού λόγου που μας είναι γνωστότατο, ούτε αποστέλλεται ούτε ενεργεί, ενώ το άφραστο πνεύμα του άφραστου στόματος του Θεού και αποστέλλεται κατά την οικονομία και ενεργεί με αυθεντία όπως ο Πατέρας και ο Υιός, γι' αυτό και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και τους οδήγησε), και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», και: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα» και τα λοιπά. Έτσι, ενώ με πολλούς τρόπους, όπως προείπα, κηρυσσόταν η ομοούσια Τριάδα, ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν από τους ανθρώπους.

«Και με έβγαλε έξω», σαν να έλεγε, με εξέστησε, με αλλοίωσε· είτε λόγω της υπερβολικής χαράς επειδή έβλεπε τη μέλλουσα σωτηρία του γένους σαν να ήταν ήδη παρούσα, είτε επειδή έμεινε έκπληκτος από το μέγεθος του γεγονότος είτε επειδή βίωσε κάποια μακάρια κατάσταση εξαιτίας του τύπου του μυστηρίου και βρέθηκε πάνω από τον εαυτό του, πράγμα που δήλωσε προσθέτοντας στο «με έβγαλε έξω» το «με πνεύμα Κυρίου», δηλαδή με αλλοίωσε με την πνευματική αλλοίωση. Διότι τέτοια είναι η «αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». «Και με έθεσε στο μέσο της πεδιάδας, και αυτή ήταν γεμάτη από οστά ανθρώπων». Με το να πει, λοιπόν, «ήλθε επάνω μου το χέρι του Κυρίου», δήλωσε ότι ο Υιός του Θεού θα λάβει αρχή για τη δική μου σωτηρία, ενώ το μέσω ποιων θα αναστήσει το γένος, και μάλιστα πέρα από κάθε ελπίδα, το υποδηλώνει με τα επόμενα. Και με το να πει «με έβγαλε έξω και με έθεσε στο μέσο της πεδιάδας», δείχνει τι βίωσε όταν μυήθηκε στο μυστήριο. «Διότι με έβγαλε έξω», λέει, «από τον εαυτό μου και με έθεσε στο μέσο της πεδιάδας». Διότι αυτό είναι εκείνο το οποίο εύχεται ο μακάριος Δαβίδ: «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Με έθεσε σε γη ευθεία, «με πνεύμα Κυρίου», η δεξιά του Υψίστου. Διότι η «πεδιάδα» είναι γη ευθεία.

«Το χέρι σου», λέει, «θα με οδηγήσει και θα με συγκρατήσει η δεξιά σου»· ονομάζοντας αφενός «χέρι» απλώς το Πνεύμα, στο οποίο, ενώ αποδίδει εδώ την καθοδήγηση ως ενέργεια στο χέρι του Πατέρα, αλλού προσεύχεται να τη λάβει σαφώς και από το ίδιο, λέγοντας: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία»· αφετέρου δε (ονομάζοντας) «δεξιά» τον Υιό, στον οποίο επιμαρτυρεί τη δύναμη που συνέχει και φρουρεί τα όντα, ως (δείγμα) προερχόμενο από τη συγκράτηση που ασκεί αυτός, όπως ακριβώς λέει γι' αυτό και αλλού:

Το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει· και Μέσα στο φως σου θα δούμε φως. Ταυτόχρονα, λοιπόν, η υπερηνωμένη και αχώριστη Τριάδα και υπάρχει και θέλει και ενεργεί, ταυτόχρονα και αγιάζει και συμφιλιώνεται· επομένως, δεν πρέπει να κάνουμε λόγο για δύο αγιασμούς, ούτε για δύο συμφιλιώσεις της μίας Τριάδας· ειδάλλως, εκείνος που υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο για το καθένα από αυτά, ας παραδεχτεί και ένα τρίτο. Ναι, ίσως πει κάποιος, υπάρχει και ένα τρίτο, η κάθοδος του Πνεύματος μετά την εν Χριστώ οικονομία. Τι λοιπόν; Μήπως η κάθοδος του Πνεύματος χώρισε το Πνεύμα από την ουσία του Πατρός και του Υιού, ή από την ενέργεια, ή από τη θέληση; Σε καμία περίπτωση.

ΣΤ΄. Εάν επειδή ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, και είναι βεβαίως ένα ως προς τη φύση, πρέπει γι' αυτόν τον λόγο να δεχθούμε ότι όπως από τον Πατέρα, έτσι και από τον Υιό Του εκπορεύεται το Πνεύμα —διότι αυτό απαιτεί η καινοφωνία του λατινικού δόγματος— τότε θα έπρεπε κατ' ανάγκην να δεχθούμε ότι και ο Υιός, όπως από τον Πατέρα, έτσι και από το Πνεύμα γεννάται· διότι ο Πατέρας και το Πνεύμα είναι ένα ως προς τη φύση. Ειδάλλως, κινδυνεύει το Πνεύμα να μην είναι ένα ως προς τη φύση με τον Πατέρα και τον Υιό, και έτσι εμφανίζεται και πάλι ο Μακεδόνιος. Ζ΄. Επιπλέον, εάν λόγω της ισοτιμίας Πατέρα και Υιού, όπως από τον Πατέρα, έτσι και από τον Υιό εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα, τότε είναι αναγκαίο να ομολογηθεί ότι και ο Υιός, λόγω της ισοτιμίας Πατέρα και Πνεύματος, όπως από τον Πατέρα, έτσι γεννάται και από το Πνεύμα, και με αυτόν τον τρόπο η βλασφημία θα μεταβεί από το Πνεύμα στον Υιό. Ειδάλλως, βλασφημείται σαφώς το Πνεύμα, επειδή εκπίπτει από τη θεία τιμή. Διότι, αφού και τα δύο έχουν προέλθει ισότιμα από τον Πατέρα, ή το ένα εκπληρώνει για το άλλο την ανάγκη της ύπαρξης και το άλλο ανταποδίδει στο πρώτο ισάξια χάρη, προκειμένου να διαφυλάσσονται και να αμείβονται αμφότερα ως ισότιμα, ή δεν την ανταποδίδει, και πού είναι τότε η διατήρηση της τάξεως; Και αν μεν δεν μπορεί, είναι ασθενές· αν πάλι δεν το θέλει, είναι φθονερό. Αλίμονο! Αυτά για το αγαθό Πνεύμα, το ευθές, το ηγεμονικό, αυτό που είναι ομοδύναμο κατά τη φύση και ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. Η΄.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.

Επέστρεψαν με χαρά από το όρος των Ελαιών οι έντεκα μαθητές· διότι αυτό γράφει ο ιεροφάντης Λουκάς, ότι επέστρεψαν στα Ιεροσόλυμα, και ανέβηκαν στο υπερώο όπου διέμεναν, και, αφού μπήκαν, κάθισαν ο Πέτρος και οι υπόλοιποι μαθητές, στους οποίους ο Κηφάς ως επικεφαλής είπε: «Συμμέτοχοι της βασιλείας, ας υψώσουμε τις καρδιές μας προς εκείνον που υποσχέθηκε και είπε: “Εγώ θα σας στείλω το Πανάγιο Πνεύμα”.» Λέγοντας τότε αυτά ο Πέτρος στους αποστόλους, τους παρακίνησε σε προσευχή, και στεκόμενος στο μέσο τους φώναξε λέγοντας: «Ας δεηθούμε, ας γονατίσουμε, ας παρακαλέσουμε, ας κάνουμε αυτό το δωμάτιο εκκλησία· διότι και είναι και γίνεται· ας κλάψουμε και ας κραυγάσουμε προς τον Θεό: “Στείλε μας το αγαθό σου Πνεύμα, για να οδηγήσει τους πάντες στη γη σου την ευθεία, την οποία εσύ προετοίμασες για όσους σέβονται και δοξολογούν το Πανάγιο Πνεύμα”.» Ακούγοντας, λοιπόν, αμέσως όσοι κλήθηκαν μαζί του, συγκεντρώθηκαν γύρω του, σαν τα πρόβατα γύρω από τον ποιμένα, σαγηνευμένοι από τον λόγο του, και σιωπηλά εξέφραζαν αυτά που εύχονταν και ανέπεμπαν δεήσεις προς τον Παντοκράτορα, οι οποίες περιείχαν τα εξής: «Προς τον άρχοντα και βασιλιά των αγγέλων, τον κυρίαρχο και δημιουργό των ανθρώπων, εκείνον που κρατεί τα πάντα στη γη και στη θάλασσα μόνο με το νεύμα του, οι φίλοι και οι δούλοι σου φωνάζουν προς εσένα: “Στείλε μας γρήγορα το Πανάγιο Πνεύμα”.»