Πατερικὲς ἀναφορὲς ἀνὰ βιβλικὸ ἐδάφιο
10 πατερικά χωρίαΌλες οι κατηγορίες γνησιότητας
καὶ ἠκηδίασεν ἐπ᾿ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου, ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη ἡ καρδία μου.Ανάγνωση ολόκληρου κεφαλαίου
1–10 από 10
Ἐν ἐμοὶ γὰρ, φησὶν, ἐταράχθη ἡ καρδία μου· τουτέστιν, οὐ διεδόθη πρὸς τὸ ἔξω τὸ πάθος, ἀλλ᾽ οἷόν τι κῦμα εἴσω τῶν αἰγιαλῶν κατακλασθὲν ἐστορέσθη. Καθησύχασόν μοι τὴν καρδίαν ὑλακτοῦσαν καὶ ἀγριαίνουσαν.
Διότι μέσα μου, λέγει, ταράχθηκε η καρδιά μου· δηλαδή, δεν μεταδόθηκε προς τα έξω το πάθος, αλλά, σαν ένα κύμα που θραύστηκε μέσα στις ακτές, κατασίγασε. Καθησύχασέ μου την καρδιά, η οποία υλακτεί και αγριεύει.
Λεπτομέρειες
Ἠκηδίασεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου. Τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ ἀκηδιᾷ, ἐπειδὰν ἡ καρδία ταραχθῇ μνησθεῖσα πῶς ὁ ἐχθρὸς ἐταπείνωσεν εἰς τὴν γῆν τὴν ζωὴν αὐτῆς, καὶ ὡς ἐκάθισεν αὐτὴν ἐν σκοτεινοῖς ὡς νεκροὺς αἰῶνος· ταραχθεῖσα δὲ, φησὶν, ἡ καρδία μου ἐν αὐτῇ, ἔνδον ἐπέσχε τὸ πάθος παντελῶς μὴ ἐκπεσοῦσα, ὡς εἰς φανερὸν ἐλθεῖν τοῖς πᾶσι, καὶ τοῖς ἐκτὸς γνωσθῆναι τὴν ταραχήν.
Ακηδίασε μέσα μου το πνεύμα μου. Το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του κυριεύεται από ακηδία, όταν η καρδιά ταραχθεί φέρνοντας στο νου της πώς ο εχθρός ταπείνωσε έως τη γη τη ζωή της, και πώς την ανάγκασε να καθίσει σε μέρη σκοτεινά, σαν τους από αιώνων νεκρούς· ταραγμένη δε, λέει, η καρδιά μου μέσα της, συγκράτησε εσωτερικά το πάθος, χωρίς καθόλου να ξεφύγει προς τα έξω, ώστε να γίνει φανερό σε όλους και να γνωσθεί η ταραχή στους εξωτερικούς παρατηρητές.
Λεπτομέρειες
Βʹ. Ταῦτα ἕως ἐξῆν γράφειν ἔτι σκιὰς καὶ ὀνείρατα, καὶ τοῖς ματαίοις ἀναπλασμοῖς ἑστιᾷν τὴν διάνοιαν· νῦν δὲ τί; Φιλία παρεστήσατό με, καὶ πολιὰ πατρὸς ἐχειρώσατο· γῆρας φρονήσεως, προθεσμία βίου, λιμὴν ἀσφαλέστερος, καὶ φιλία πλουτοῦντος Θεῷ, καὶ πλουτίζοντος. Ἤδη γὰρ ἀποπέμπομαι τὴν ὀργήν (ἀκουσάτωσαν πραεῖς, καὶ εὐφρανθήτωσαν)· καὶ πρὸς τὴν χεῖρα ἥμερον βλέπω τὴν τυραννήσασαν, καὶ προσγελῶ τῷ Πνεύματι, καὶ ἡ καρδία καθίσταταί μοι, καὶ ὁ λογισμὸς ἐπανέρχεται, καὶ ἡ φιλία, καθάπερ τις φλὸξ, κατασβεσθεῖσα καὶ ἀπομαρανθεῖσα, πάλιν ἐκ μικροῦ σπινθῆρος ἀναζῇ καὶ ἀνάπτεται. Ἀπηνήνατο παρακληθῆναι ἡ ψυχή μου, καὶ ἠκηδίασεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου.
Βʹ. Αυτά συνέβαιναν όσο ήταν δυνατόν να γράφω ακόμη για σκιές και όνειρα, και να τρέφω τη διάνοια με μάταια πλάσματα της φαντασίας· τώρα όμως τι συμβαίνει; Η φιλία με οδήγησε ενώπιόν σας, και η λευκή κόμη του πατέρα με καθυπέταξε· ένα γήρας γεμάτο φρόνηση, το τέρμα του βίου, ένα ασφαλέστερο λιμάνι, και η φιλία ενός ανθρώπου που πλουτίζει κατά Θεόν και πλουτίζει και τους άλλους. Διότι ήδη αποβάλλω την οργή (ας το ακούσουν οι πράοι και ας ευφρανθούν)· και αντικρίζω πλέον με ημερότητα το χέρι που με εξουσίασε, και χαίρομαι εν τω Πνεύματι, και η καρδιά μου γαληνεύει, και ο λογισμός μου επανέρχεται, και η φιλία, σαν μια φλόγα που είχε κατασβεστεί και μαραζώσει, αναζωογονείται πάλι από έναν μικρό σπινθήρα και αναφλέγεται. Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου, και μέσα μου βυθίστηκε σε ακηδία το πνεύμα μου.
Λεπτομέρειες
Μετὰ τοῦτο ἐγὼ μὲν ἐκαθήμην κατὰ τὸ ὕπαιθρον ἀναμένων τὸν εἰσκαλοῦντα καὶ προεκείμην ἄκαιρον θέαμα τοῖς ἐπιδημοῦσι κατὰ τὴν σύνοδον. Καὶ χρόνος διεγένετο οὐκ ὀλίγος, καὶ νυσταγμὸς ἐπὶ τούτοις καὶ ἀκηδία καὶ ὁ ἐκ τῆς ὀδοῦ κόπος ἐπιτείνων τὴν ἀκηδίαν καὶ τὸ θάλπος ἰσχυρὸν καὶ οἱ πρὸς ἡμᾶς ἀποβλέποντες καὶ ἀλλήλοις διὰ τῶν δακτύλων ὑποδεικνύοντες—καὶ ἅπαντα τὰ τοιαῦτα οὕτω μοι βαρέα ἦν, ὡς ἀληθεύειν ἐπ᾽ ἐμοῦ τὸ τοῦ προφήτου ὅτι 〈Ἠκηδίασεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου〉.
Μετά από αυτό, εγώ καθόμουν στο ύπαιθρο περιμένοντας εκείνον που θα με προσκαλούσε να εισέλθω και αποτελούσα ένα άκαιρο θέαμα για όσους προσέρχονταν στη σύνοδο. Και παρήλθε όχι λίγος χρόνος, και σε αυτά προστέθηκε η νύστα και η ακηδία, και η κούραση του ταξιδιού που επέτεινε την ακηδία, και η δυνατή ζέστη, καθώς και εκείνοι που με κοιτούσαν και με έδειχναν ο ένας στον άλλον με τα δάχτυλά τους —και όλα αυτά ήταν τόσο βαριά για εμένα, ώστε να επαληθεύεται στο πρόσωπό μου ο λόγος του προφήτη: «Ακηδίασε μέσα μου το πνεύμα μου».
Λεπτομέρειες
καὶ χρόνος διεγένετο οὐκ ὀλίγος, καὶ νυσταγμὸς ἐπὶ τούτοις καὶ ἀκηδία καὶ ὁ ἐκ τῆς ὁδοῦ κόπος ἐπιτείνων τὴν ἀκηδίαν καὶ τὸ θάλπος ἰσχυρὸν καὶ οἱ πρὸς ἡμᾶς ἀποβλέποντες καὶ ἀλλήλοις διὰ τῶν δακτύλων ὑποδεικνύοντες—καὶ ἅπαντα τὰ τοιαῦτα οὕτω μοι βαρέα ἦν, ὡς ἀληθεύειν ἐπ᾽ ἐμοῦ τὸ τοῦ προφήτου ὅτι Ἠκηδίασεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου. καὶ πρὸς μεσημβρίαν ἤδη προελθούσης τῆς ὥρας εἰσηνέχθην, πολλὰ μεταμεληθεὶς καὶ πρὸ τῆς συντυχίας ὡς ἐμαυτῷ τῆς ἀτιμίας ἐκείνης παρασχὼν τὴν αἰτίαν· καὶ χαλεπώτερον τῆς παρὰ τῶν ἐχθρῶν μοι γινομένης ὕβρεως ὁ ἐμός με λογισμὸς ἠνία, μαχόμενος τρόπον τινὰ πρὸς ἑαυτὸν καὶ μεταγινώσκων ἐν ὑστεροβουλίᾳ ὑπὲρ ὧν προέθετο.
Και πέρασε αρκετός χρόνος, και προστέθηκαν σε αυτά νύστα και ακηδία, και ο κόπος του ταξιδιού που επέτεινε την ακηδία, και η έντονη ζέστη, καθώς και εκείνοι που μας περιεργάζονταν και μας έδειχναν μεταξύ τους με τα δάχτυλα — και όλα αυτά μου ήταν τόσο βαριά, ώστε να επαληθεύεται στην περίπτωσή μου ο λόγος του προφήτη: «Ακηδίασε μέσα μου το πνεύμα μου». Και ενώ η ώρα είχε ήδη προχωρήσει προς το μεσημέρι εισήχθην, έχοντας μετανιώσει βαθιά και πριν από τη συνάντηση, επειδή εγώ ο ίδιος έδωσα στον εαυτό μου την αφορμή για εκείνη την ατίμωση· και ο ίδιος μου ο λογισμός με βασάνιζε πιο σκληρά από την προσβολή των εχθρών μου, ερχόμενος κατά κάποιον τρόπο σε σύγκρουση με τον εαυτό του και μετανοώντας εκ των υστέρων για όσα είχε προαποφασίσει.
Λεπτομέρειες
Καὶ πῶς ἡλίου λάμψαντος, ἔτι ἐν σκότῳ κάθηνται; Παρὰ τὴν τῶν οἰκείων ὀφθαλμῶν ἀσθένειαν. Πρὸς γὰρ καταδύσεις ἢ φωλεοὺς ἢ καὶ χηραμοὺς ἑαυτοὺς κατορύττοντες τῆς πονηρίας, διαβλέψαι οὐ δύνανται πρὸς τὴν ἀκτῖνα, διὰ τὴν τῶν ὀμμάτων ἀσθένειαν. Καὶ ἠκηδίασεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου· ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη ἡ καρδία μου. Ἕτερος, Καὶ περιειλεῖτο ἐπ᾽ ἐμὲ ἡ ψυχή μου. Πολλὴν τὴν ὑπερβολὴν τῆς θλίψεως διὰ τοῦ θορύβου τῆς διανοίας ἐμφαίνει.
Και πώς, ενώ έχει λάμψει ο ήλιος, κάθονται ακόμη στο σκοτάδι; Εξαιτίας της ασθένειας των δικών τους ματιών. Διότι, καθώς θάβουν τους εαυτούς τους σε κρυψώνες ή φωλιές ή και σε ρωγμές της πονηρίας, δεν μπορούν να ατενίσουν την αχτίδα του φωτός, εξαιτίας της ασθένειας των ματιών τους. «Και κυριεύθηκε από ακηδία το πνεύμα μου· μέσα μου ταράχθηκε η καρδιά μου». Άλλος αναφέρει: «Και λιποθυμούσε επάνω μου η ψυχή μου». Αυτό φανερώνει τη μεγάλη υπερβολή της θλίψης μέσα από την ταραχή της διάνοιας.
Λεπτομέρειες
Ὁ τῶν ἁγίων σου ἐχθρὸς ψυχὴν ἐμὴν κατεδίωξε σφόδρα καὶ εἰς γῆν ζωήν μου ἐταπείνωσε καὶ ἐν σκότει φέρων ἐκάθισεν ἐν νεκροῖς αἰῶνος, οὓς πρὶν φθάσας κατέπιε, καὶ νῦν ἀκηδίᾳ τὸ πνεῦμα μου συνεσχέθη· Χριστέ, πρόφθασον.
Ο εχθρός των αγίων σου καταδίωξε σφοδρά την ψυχή μου και ταπείνωσε τη ζωή μου μέχρι τη γη, και φέρνοντάς με στο σκοτάδι, με έβαλε να καθίσω ανάμεσα στους από αιώνος νεκρούς, τους οποίους ήδη από καιρό καταβρόχθισε, και τώρα το πνεύμα μου κυριεύθηκε από ακηδία· Χριστέ, πρόφτασε.
Λεπτομέρειες
Ψαλμὸς ρμβʹ Ψαλμὸς τῷ Δαβίδ, ὁπότε κατεδίωκεν αὐτὸν Ἀβεσαλὼμ ὁ υἱὸς αὐτοῦ. «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, ἐνώτισαι τὴν δέησίν μου ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου, εἰσάκουσόν μου ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου καὶ μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου», ἤτοι, μὴ θελήσῃς κρῖναί με κατὰ τὰ ἔργα μου. Προσήκει γὰρ ταῦτα τῷ Δαβίδ, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ ὑπὸ ἐχθροῦ διωκομένῳ καὶ δεομένῳ Θεοῦ. «Ὅτι οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν». Οὐ δικαιοῦται, φησί, οὐδὲ σώζεταί τις τῶν ζώντων ἐξ οἰκείων ἔργων, ἀλλὰ χάριτι διὰ τὸ ἔλεός σου. «Ὅτι κατεδίωξεν ὁ ἐχθρὸς τὴν ψυχήν μου», τὴν μὲν Δαβὶδ ὁ πατραλοίας Ἀβεσαλώμ, παντὶ δὲ ἀνθρώπῳ ὁ ἐχθρὸς καὶ ἀποστάτης Θεοῦ. «Ἐταπείνωσεν εἰς γῆν τὴν ζωήν μου, ἐκάθισέ με ἐν σκοτεινοῖς ὡς νεκροὺς αἰῶνος· καὶ ἠκηδίασεν ἐπ’ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου, ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη ἡ καρδία μου». Καὶ ταῦτα ἱστορικῶς τε καὶ ἀναγωγικῶς ὡς περὶ τῶν ἀνωτέρω ῥηθέντων ἀνθρώπων τε καὶ ἐχθρῶν. «Ἐμνήσθην ἡμερῶν ἀρχαίων», ἀμάχων καὶ εἰρηναίων, «ἐμελέτησα ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις» τῶν σοφῶν σου κτισμάτων, καὶ εὔελπις γενόμενος, «διεπέτασα πρὸς σὲ τὰς χεῖράς μου» ἀντιλήψεως δεόμενος. «Ἡ ψυχή μου ὡς γῆ ἄνυδρός σοι», διψῶσα τὴν παρὰ σοῦ ἄμαχον βοήθειαν.
Ψαλμός 142. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν τον καταδίωκε ο γιος του Αβεσσαλώμ. «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, δώσε προσοχή στη δέησή μου σύμφωνα με την αλήθειά σου, εισάκουσέ με σύμφωνα με τη δικαιοσύνη σου και μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου», δηλαδή, μη θελήσεις να με κρίνεις σύμφωνα με τα έργα μου. Διότι αυτά ταιριάζουν όχι απλώς στον Δαβίδ, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που καταδιώκεται από εχθρό και παρακαλεί τον Θεό. «Διότι δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου κανένας ζωντανός». Λέει ότι κανείς από τους ζωντανούς δεν δικαιώνεται ούτε σώζεται από τα δικά του έργα, αλλά κατά χάρη, εξαιτίας του ελέους σου. «Διότι καταδίωξε ο εχθρός την ψυχή μου», του μεν Δαβίδ ο πατροκτόνος Αβεσσαλώμ, του κάθε ανθρώπου δε, ο εχθρός και αποστάτης του Θεού. «Ταπείνωσε μέχρι το χώμα τη ζωή μου, με έβαλε να καθίσω στο σκοτάδι σαν τους προαιώνιους νεκρούς· και κυριεύτηκε από ακηδία το πνεύμα μου, μέσα μου ταράχτηκε η καρδιά μου». Και αυτά νοούνται τόσο ιστορικά όσο και αναγωγικά, όπως ακριβώς και για τους ανθρώπους και τους εχθρούς που αναφέρθηκαν πιο πάνω. «Θυμήθηκα τις παλιές ημέρες», τις αμάχητες και ειρηνικές, «μελέτησα όλα τα έργα» των σοφών δημιουργημάτων σου, και, αποκτώντας ελπίδα, «άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου», παρακαλώντας για προστασία. «Η ψυχή μου είναι απέναντί σου σαν άνυδρη γη», διψώντας την ακατανίκητη βοήθεια από εσένα.
Λεπτομέρειες
Ἡσυχάζουσι δὲ προσπαλαίει οὐκ ἐν προσευχῇ μόνῃ καὶ ψαλμῳδίᾳ, ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ καιρῷ καὶ ἔργῳ προσρύειν τῷ ἡσυχάζοντι ἐφίεται καὶ σύμβιος ἀναπόσπαστος γενέσθαι τούτῳ φιλονικεῖ τοῦ παντὸς χρόνου τὸν δίαυλον καὶ οὐκ ἂν συνεχώρησεν αὕτη ποτὲ ἡσυχάσαι τινά, εἰ μὴ Κύριος ἄνωθεν προὔτεινε σθένος καὶ τὰς αὐτῆς διέστησεν ἀκατασχέτους ὁρμάς· σύμπτωμα γὰρ καὶ δαιμόνιον μεσημβρινὸν τῆς ἀκηδίας τὸν δαίμονα ἐκάλεσεν ὁ Δαβίδ· «Ἐκάθισέ με», φησίν, «ἐν σκοτεινοῖς ὡς νεκροὺς αἰῶνος· καὶ ἠκηδίασεν ἐπ’ ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου, ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη» ἀθυμοῦσα ἐξ ἀκηδίας ἡ σὰρξ καὶ «ἡ καρδία μου», ἀλλ’ «ἐμνήσθην ἡμερῶν ἀρχαίων», τῶν σῶν οἰκτιρμῶν, καὶ «διεπέτασα πρὸς σὲ τὰς χεῖράς μου, καὶ ἐμελέτησα ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις σου» καὶ «ἐν τῷ ἀκηδιάσαι τὴν καρδίαν μου ἐν πέτρᾳ» δυνάμεως καὶ καρτερίας καὶ ὑπομονῆς «ὕψωσάς με» καὶ ἠλέησάς με καὶ ὡδήγησάς με πρὸς σωτηρίαν, «ὅτι ἐγενήθης βοηθός μου». Διάδοχοι δὲ καὶ συμμέτοχοι καὶ συνήγοροι ἀκηδίας σκληροκαρδία, μνησικακία καὶ ὀργὴ καὶ λύπη.
Και με αυτούς που ησυχάζουν παλεύει όχι μόνο κατά την προσευχή και την ψαλμωδία, αλλά επιθυμεί να επιτίθεται στον ησυχαστή σε κάθε καιρό και έργο, και επιδιώκει πεισματικά να γίνει αχώριστος σύντροφός του σε όλη τη διάρκεια του χρόνου. Και δεν θα επέτρεπε ποτέ αυτή σε κανέναν να ησυχάσει, εάν ο Κύριος δεν του παρείχε άνωθεν δύναμη και δεν διέκοπτε τις ακάθεκτες ορμές της· διότι ο Δαβίδ ονόμασε τον δαίμονα της ακηδίας σύμπτωμα και δαιμόνιο μεσημβρινό· «Με εκάθισε», λέει, «σε σκοτεινά μέρη σαν τους από αιώνων νεκρούς· και κατελήφθη από ακηδία το πνεύμα μου, μέσα μου ταράχθηκε» πέφτοντας σε αθυμία εξαιτίας της ακηδίας η σάρκα και «η καρδιά μου», αλλά «θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες», τους δικούς Σου οικτιρμούς, και «άπλωσα προς Εσένα τα χέρια μου, και μελέτησα όλα τα έργα Σου» και «όταν η καρδιά μου κατελήφθη από ακηδία, σε πέτρα» δύναμης, καρτερίας και υπομονής «με ύψωσες» και με ελέησες και με οδήγησες προς τη σωτηρία, «διότι έγινες βοηθός μου». Διάδοχοι, συμμέτοχοι και συνήγοροι της ακηδίας είναι η σκληροκαρδία, η μνησικακία, η οργή και η λύπη.
Λεπτομέρειες
Τῆς ἀρρήτου δὲ καὶ τοῦτο τοῦ Θεοῦ σοφίας, τὸ τὸν μὲν υἱὸν ἑτεροφώνοις λέξεσι θεολογεῖσθαι, τὸ δὲ πνεῦμα διὰ τῆς οἰκείας ὀνομασίας. Ὁ μὲν γὰρ υἱὸς ῥηθεὶς αὐτίκα τὸ αὐθυπόστατον εἰσῆγεν, ὃ τοῖς τὴν πολυθεΐαν νενοσηκόσι πρόφασις ἂν ἐγεγόνει τοῦ δραμεῖν πρὸς αὐτὴν ἣν φυγεῖν ἐδιδάσκοντο· τὸ δὲ πνεῦμα εἰ καὶ τοῖς εὐσεβοῦσιν ὁμοίως αὐθυπόστατον γινώσκεται, ἀλλ᾽ οὖν δύναται τοῖς πολλοῖς καὶ παχυτέροις παρακαλύπτεσθαι ὡς οὐχ ἑτέραν εἰσάγον ὑπόστασιν, καὶ οὐδὲν ἧττον λεγόμενον τὸ τῆς μοναρχίας κρατύνειν προνόμιον· ὥσπερ γὰρ τὸ λέγειν· «Ἠκηδίασε τὸ πνεῦμά μου» οὐ δύο συνεισάγει πρόσωπα, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἧττον τὸ ἑνιαῖον διαφυλάττει τῆς ὑποστάσεως, οὕτω καὶ πνεῦμα Θεοῦ τοῖς παλαιοῖς παχυτέρως καὶ ὡς ἐφ᾽ ἡμῶν ἀκουόμενον, οὐδεμιᾶς πολυθεΐας ἐνεδίδου σκάνδαλον.
Αποτελεί δε γνώρισμα και αυτό της άρρητης σοφίας του Θεού, το ότι ο μεν Υιός θεολογείται με διάφορες ονομασίες, ενώ το Πνεύμα με την ιδιαίτερη δική του ονομασία. Διότι η ονομασία του Υιού, αμέσως μόλις ειπωθεί, εισάγει το αυθυπόστατο, γεγονός που σε όσους νοσούσαν από την πολυθεΐα θα γινόταν πρόφαση για να επιστρέψουν σε αυτήν από την οποία διδάσκονταν να απομακρυνθούν. Το δε Πνεύμα, αν και από τους ευσεβείς γνωρίζεται ομοίως ως αυθυπόστατο, μπορεί ωστόσο στους πολλούς και πιο απλοϊκούς να συγκαλύπτεται, θεωρούμενο ότι δεν εισάγει άλλη υπόσταση, και συνεπώς η αναφορά του δεν παύει να ισχυροποιεί το προνόμιο της μοναρχίας. Διότι, όπως η φράση «ακηδίασε το πνεύμα μου» δεν εισάγει δύο πρόσωπα, αλλά διαφυλάττει πλήρως το ενιαίο της υποστάσεως, έτσι και η έκφραση Πνεύμα Θεού, όταν την άκουγαν οι παλαιότεροι με πιο απλοϊκό τρόπο και κατ' αναλογία με εμάς τους ανθρώπους, δεν παρείχε κανένα σκάνδαλο πολυθεΐας.
Λεπτομέρειες