Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 142:5

Διότι όλα όσα δημιουργήθηκαν, δημιουργήθηκαν με το χέρι και με τη σοφία του Θεού, καθώς λέει ο ίδιος ο Θεός: «Το χέρι μου τα έκανε όλα αυτά»· και ο Δαβίδ ψάλλει: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί»· και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, και μελέτησα όλα τα έργα σου, στα δημιουργήματα των χεριών σου στοχαζόμουν». Επομένως, εάν τα δημιουργήματα κατασκευάστηκαν από το χέρι του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «Όλα διά του Λόγου έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και πάλι: «Ένας Κύριος Ιησούς, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα», και ότι: «Σε αυτόν συγκρατούνται τα πάντα»· είναι ολοφάνερο ότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να είναι έργο, αλλά ο ίδιος είναι το χέρι του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό και οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανική ασέβεια. Διότι λέγοντας: «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο»· απαρίθμησαν όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, και ολόκληρη την κτίση, ως έργα· τον Υιό, όμως, δεν τον ονόμασαν. Διότι δεν είπαν: «Ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, σοφία»· για να δείξουν ότι όλα τα υπόλοιπα συγκαταλέγονται σε αυτά που υμνούν, και είναι έργα· ενώ ο Λόγος δεν είναι έργο, ούτε ανήκει σε αυτούς που υμνούν, αλλά υμνείται μαζί με τον Πατέρα, προσκυνείται και θεολογείται, όντας ο Λόγος και η σοφία Του, και ο δημιουργός των έργων.

Διότι όλα τα δημιουργηθέντα έργα έγιναν μέσω της χειρός και της σοφίας του Θεού, σύμφωνα με τον ίδιο τον Θεό που λέγει· «η χείρ μου εποίησε ταύτα πάντα», και τον Δαβίδ που ψάλλει· «και συ κατ’ αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας, και έργα των χειρών σου εισίν οι ουρανοί», και πάλιν στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό· «εμνήσθην ημερών αρχαίων, και εμελέτησα εν πάσι τοις έργοις σου, εν ποιήμασι των χειρών σου εμελέτων». Επομένως, εάν τα ποιήματα δημιουργήθηκαν μέσω της χειρός του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «πάντα δι’ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», και πάλιν· «εις Κύριος Ιησούς, δι’ ου τα πάντα» και ότι «εν αυτώ τα πάντα συνέστηκεν», είναι φανερό ότι ο Υιός δεν μπορεί να είναι δημιούργημα, αλλά αυτός είναι η χείρ του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό, οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανή ασέβεια λέγοντας· «ευλογείτε, πάντα τα έργα Κυρίου, τον Κύριον». Κατέταξαν ως έργα εκείνα που βρίσκονται στον ουρανό, στη γη και όλη την κτίση, ενώ τον Υιό δεν τον κατονόμασαν· διότι δεν είπαν: «ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, Σοφία», για να δείξουν ότι όλα τα άλλα είναι εκείνα που υμνούν και είναι έργα· ο δε Λόγος δεν είναι έργο, ούτε συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που υμνούν, αλλά, μαζί με τον Πατέρα, είναι αυτός που υμνείται, προσκυνείται και θεολογείται, όντας Λόγος και Σοφία του Πατρός, αλλά και δημιουργός των έργων.

Διότι, βεβαίως, από τον θείο λόγο έχουμε διδαχθεί ότι το μεν πρώτο είναι πρέπον να λέγεται για τον Θεό και Πατέρα· ενώ, το ότι το άλλο δεν αρμόζει στον Μονογενή, το υπέδειξε το Άγιο Πνεύμα μέσω εκείνων που αποσιώπησε. Πώς, λοιπόν, είναι ασφαλές, παραφράζοντας το ρήμα «Εποίησε», να ονομάζει κανείς ποίημα τον Ποιητή των πάντων; Διότι, εάν του άρμοζε μια τέτοια ονομασία, δεν θα την είχε αποσιωπήσει το Πνεύμα. Αλλά, ενώ για την κτίση βρίσκουμε ότι από το «Εποίησε» έχει προέλθει η ονομασία του ποιήματος, για τον Υιό του Θεού κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Διότι λέγει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Εν τοις ποιήμασι των χειρών σου εμελέτων»· και, «Τα γαρ αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου τοις ποιήμασι νοούμενα καθοράται». Έτσι η Γραφή, ενώ χρησιμοποιεί την ονομασία αυτή για εκείνα στα οποία αρμόζει, προκειμένου για τον Κύριο ημών και Σωτήρα Ιησού Χριστό, επειδή δεν ταιριάζει στο μεγαλείο της δόξας Του, την αποσιώπησε.

Θυμήθηκα αρχαίες ημέρες. Επειδή και ο Μωυσής προστάζει λέγοντας: «Θυμηθείτε ημέρες των περασμένων αιώνων»· και ο Δαβίδ πάλι λέει: «Και έτη αιώνια θυμήθηκα, και μελέτησα»· εύλογα, λοιπόν, θεραπεύοντας τον εαυτό του εκείνος που ταράχθηκε στην καρδιά, ανατρέχει στις παλιές του ημέρες, σε εκείνες πριν από την ταραχή, κατά τις οποίες ζούσε ενάρετα, ή στις παλαιές ιστορίες· και ανακαλώντας τες στη μνήμη του, μελετά τα έργα του Θεού, και τα δημιουργήματα των χεριών Του, αντλώντας όχι μικρή παρηγοριά από τα παλαιά αναγνώσματα, μαθαίνοντας από αυτά ότι ο Θεός επισκεπτόταν τους παλαιούς έπειτα από αναρίθμητες θλίψεις και πειρασμούς, και πόσες θεραπείες και ευεργεσίες τούς προσέφερε. Αλλά και μελετώντας τους λόγους περί της δημιουργίας θεράπευε την ψυχή του, διδασκόμενος πως ο βίος των ανθρώπων δεν στερείται θείας πρόνοιας, ούτε είναι αθεράπευτη η ψυχή εκείνου που ταράχθηκε· αντιθέτως, ο Λόγος του Θεού επιβλέπει και προνοεί για τα πάντα, θεραπεύοντας τους συντετριμμένους στην καρδιά.

Άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου· η ψυχή μου είναι ενώπιόν σου σαν άνυδρη γη. Αναπολώντας τις αρχαίες ημέρες μέσα από τη μελέτη των θείων αναγνωσμάτων, άπλωσα τα χέρια μου επιδεικνύοντάς σου καθαρές τις πράξεις της μετανοίας, διψώντας τόσο πολύ για εσένα, Θεέ μου, και για τη θεραπεία που προέρχεται από εσένα, όχι μόνο όπως το ελάφι διψά για τις πηγές των υδάτων, αλλά και όπως η άνυδρη και ξηρή γη λαχταρά τη βροχή που κατέρχεται επάνω της. Κι αν βέβαια η ψυχή μου είναι σαν άνυδρη γη, είναι τέτοια σε αναφορά με εσένα τον Θεό· διότι από μόνη της και σε σύγκριση με τους ανθρώπους, είναι γόνιμη και θαλερή από αγαθούς καρπούς. Σε εσένα όμως είναι άνυδρη με την έννοια ότι δεν πρόκειται να δικαιωθεί ενώπιόν σου κανένας ζωντανός.

ΡΔ΄. Τρίτο και σημαντικότερο, και αφού αναφέρω και τούτο, θα αποσιωπήσω τα υπόλοιπα. Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, και αφού ανέτρεξα σε κάποια από τις παλαιές ιστορίες, άντλησα από εκεί συμβουλή για τον εαυτό μου ως προς τα παρόντα· διότι δεν πρέπει να νομίζουμε ότι αυτά έχουν γραφτεί τυχαία, ούτε ότι αποτελούν απλώς ένα πλήθος λέξεων και γεγονότων, τα οποία συντάχθηκαν για την ψυχαγωγία των ακροατών, σαν ένα δέλεαρ της ακοής που περιορίζεται στην απλή ευχαρίστηση. Αυτά είναι μύθοι εκείνων που φλυαρούν και των Ελλήνων, οι οποίοι, φροντίζοντας ελάχιστα για την αλήθεια, γοητεύουν τόσο την ακοή όσο και την ψυχή με την κομψότητα των επινοήσεών τους και την επιτήδευση των λέξεων.

Αλλά ο φτωχός δεν υφίσταται τίποτα τέτοιο. «Θυμήθηκα τις παλιές ημέρες· μελέτησα όλα τα έργα σου». Δεν είναι μικρή αυτή η παρηγοριά, το να γνωρίζει δηλαδή κανείς τα παρελθόντα και τα παρόντα. Διότι, αφού, τρόπον τινά, με τους ίδιους νόμους ο Θεός κυβερνά και τα τωρινά και τα παρελθόντα, η μνήμη του παρελθόντος αποτελεί μέγιστη παρηγοριά για τα παρόντα. Γι' αυτό και σε άλλον ψαλμό λέγει: «Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, ή μέχρι τέλους θα αποκόψει το έλεός του;» Και κάποιος άλλος: «Ατενίστε τις αρχαίες γενεές και δείτε, ποιος ήλπισε στον Κύριο και εγκαταλείφθηκε;» Και ο Παύλος: «Όλα αυτά τους συνέβαιναν τυπικά, και γράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία, σε εμάς στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων». Δεν ωφελούμαστε όμως μόνο όταν θυμόμαστε τα ξένα παραδείγματα, αλλά πολλές φορές και τα δικά μας. Και αυτό το αποδεικνύει ο Απόστολος λέγοντας: «Να φέρνετε στη μνήμη σας τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτιστήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων». Και από την αντίθετη πλευρά: «Ποιον καρπό είχατε λοιπόν τότε από εκείνα για τα οποία τώρα ντρέπεστε;» Και ένας άλλος σοφός: «Να θυμάσαι τα έσχατά σου, και ποτέ δεν πρόκειται να αμαρτήσεις».

Διότι, αν και αυτό είναι μελλοντικό, εντούτοις ο κοινός θάνατος έχει την αρχή του από το παρελθόν. Αυτό ακριβώς κάνει και ο Παύλος, αντλώντας από τα μελλοντικά και τα παρελθοντικά, τόσο όταν πρέπει να παρηγορήσει όσο και όταν πρέπει να σωφρονίσει: «Δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή· αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός». Άλλοτε πάλι από τα μελλοντικά: «Αυτοί θα υποστούν ως ποινή την αιώνια καταστροφή, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του». Και πάλι: «Έφτασε δε επάνω τους η οργή μέχρι τέλους». «Διότι η ημέρα θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με τη φωτιά». Και πάλι: «Εξαιτίας αυτών έρχεται η οργή του Θεού επί τους υιούς της απειθείας». Αλλά αυτά τα αναφέρει όταν θέλει να σωφρονίσει. Όταν όμως πρέπει να παρηγορήσει, παρηγορεί και από τα δύο. Από τα μεν παρελθοντικά, λέγοντας τα εξής: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Θεός των οικτιρμών και πατέρας κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό»· από τα δε μελλοντικά: «Τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μελλοντική δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Γι' αυτό και αυτός λέει: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, μελέτησα όλα τα έργα σου».

Δεν είπε απλώς, «Θυμήθηκα», αλλά, «Μελέτησα»· δηλαδή, το έθεσα ως έργο μου και κατέβαλα πολλή μελέτη στο να εξετάζω μέσα μου τα όσα συνέβησαν στους παλαιούς. Διότι από την ιστορία των Γραφών πηγάζει σε εμάς μεγάλη παρηγοριά και φιλοσοφία. Γι' αυτό και έλεγε ο Παύλος: «Μέσα από την υπομονή και την παρηγοριά των Γραφών έχουμε την ελπίδα». Και πάλι: «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση».

Τέτοιοι ακριβώς ήταν αυτοί οι μακάριοι· διότι έχοντας αυτά κατά νου, και αναλογιζόμενοι το ύψος από το οποίο είχαν εκπέσει, έλεγαν: «Θυμηθήκαμε τις αρχαίες ημέρες, τη φωτιά εκείνη της προθυμίας μας». Άλλοι φώναζαν προς τον Θεό: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία έδειξες στην ψυχή μας μέσα στην αλήθειά σου; Θυμήσου τον ονειδισμό και τους κόπους των δούλων σου». Άλλος έλεγε: «Ποιος θα μπορούσε να με επαναφέρει στους μήνες των παλαιών ημερών, κατά τους οποίους με φύλαγε ο Θεός, όταν έλαμπε το λυχνάρι του φωτός του πάνω από το κεφάλι της καρδιάς μου;». Πώς θυμούνταν τα προηγούμενα κατορθώματά τους, και τα θρηνούσαν σαν να ήταν νεκρά βρέφη, και έλεγαν: «Πού είναι η καθαρότητα της προσευχής; Πού είναι η παρρησία της; Πού είναι το γλυκό αντί του πικρού δάκρυ; Πού είναι η ελπίδα της παντελούς αγνείας και καθάρσεως; Πού είναι η προσδοκία της μακάριας απάθειας; Πού είναι η πίστη προς τον ποιμένα; Πού είναι η ευεργεσία της προσευχής του μέσα μας; Χάθηκαν όλα αυτά· και σαν να μην είχαν φανεί ποτέ, εξέλειπαν· και σαν να μην είχαν υπάρξει ποτέ, εξαφανίστηκαν και χάθηκαν».

Ψαλμός 142. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν τον καταδίωκε ο γιος του Αβεσσαλώμ. «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, δώσε προσοχή στη δέησή μου σύμφωνα με την αλήθειά σου, εισάκουσέ με σύμφωνα με τη δικαιοσύνη σου και μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου», δηλαδή, μη θελήσεις να με κρίνεις σύμφωνα με τα έργα μου. Διότι αυτά ταιριάζουν όχι απλώς στον Δαβίδ, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που καταδιώκεται από εχθρό και παρακαλεί τον Θεό. «Διότι δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου κανένας ζωντανός». Λέει ότι κανείς από τους ζωντανούς δεν δικαιώνεται ούτε σώζεται από τα δικά του έργα, αλλά κατά χάρη, εξαιτίας του ελέους σου. «Διότι καταδίωξε ο εχθρός την ψυχή μου», του μεν Δαβίδ ο πατροκτόνος Αβεσσαλώμ, του κάθε ανθρώπου δε, ο εχθρός και αποστάτης του Θεού. «Ταπείνωσε μέχρι το χώμα τη ζωή μου, με έβαλε να καθίσω στο σκοτάδι σαν τους προαιώνιους νεκρούς· και κυριεύτηκε από ακηδία το πνεύμα μου, μέσα μου ταράχτηκε η καρδιά μου». Και αυτά νοούνται τόσο ιστορικά όσο και αναγωγικά, όπως ακριβώς και για τους ανθρώπους και τους εχθρούς που αναφέρθηκαν πιο πάνω. «Θυμήθηκα τις παλιές ημέρες», τις αμάχητες και ειρηνικές, «μελέτησα όλα τα έργα» των σοφών δημιουργημάτων σου, και, αποκτώντας ελπίδα, «άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου», παρακαλώντας για προστασία. «Η ψυχή μου είναι απέναντί σου σαν άνυδρη γη», διψώντας την ακατανίκητη βοήθεια από εσένα.

Και με αυτούς που ησυχάζουν παλεύει όχι μόνο κατά την προσευχή και την ψαλμωδία, αλλά επιθυμεί να επιτίθεται στον ησυχαστή σε κάθε καιρό και έργο, και επιδιώκει πεισματικά να γίνει αχώριστος σύντροφός του σε όλη τη διάρκεια του χρόνου. Και δεν θα επέτρεπε ποτέ αυτή σε κανέναν να ησυχάσει, εάν ο Κύριος δεν του παρείχε άνωθεν δύναμη και δεν διέκοπτε τις ακάθεκτες ορμές της· διότι ο Δαβίδ ονόμασε τον δαίμονα της ακηδίας σύμπτωμα και δαιμόνιο μεσημβρινό· «Με εκάθισε», λέει, «σε σκοτεινά μέρη σαν τους από αιώνων νεκρούς· και κατελήφθη από ακηδία το πνεύμα μου, μέσα μου ταράχθηκε» πέφτοντας σε αθυμία εξαιτίας της ακηδίας η σάρκα και «η καρδιά μου», αλλά «θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες», τους δικούς Σου οικτιρμούς, και «άπλωσα προς Εσένα τα χέρια μου, και μελέτησα όλα τα έργα Σου» και «όταν η καρδιά μου κατελήφθη από ακηδία, σε πέτρα» δύναμης, καρτερίας και υπομονής «με ύψωσες» και με ελέησες και με οδήγησες προς τη σωτηρία, «διότι έγινες βοηθός μου». Διάδοχοι, συμμέτοχοι και συνήγοροι της ακηδίας είναι η σκληροκαρδία, η μνησικακία, η οργή και η λύπη.

νδʹ. Έχοντας πέσει στα βάθη των κακών, σε καμία περίπτωση μην απελπιστείς για την επιστροφή σου, ακόμα κι αν κατακρημνίστηκες στο έσχατο βάραθρο του άδη της κακίας. Διότι, αν έχεις θέσει εκ των προτέρων μέσα σου με θερμή προθυμία το θεμέλιο της ευσέβειας μέσω των έμπρακτων αρετών, ακόμα κι αν το οίκημα που οικοδομήθηκε από εσένα με διάφορους λίθους της αρετής συγκλονίστηκε και κατέρρευσε μέχρι το έδαφος της πιο εμπαθούς γης των κακών, ο Θεός δεν θα ξεχάσει τους παλιούς κόπους και τους ιδρώτες σου, εφόσον βέβαια διατηρείς την καρδιά σου συντετριμμένη για τις πτώσεις σου, ενθυμούμενη τις παλαιές ημέρες και θρηνώντας με στεναγμούς τη δική της πτώση ενώπιόν Του. Διότι, ρίχνοντας το βλέμμα Του, θα επιβλέψει πολύ γρήγορα εσένα που τρέμεις τους λόγους Του, και θα αγγίξει αόρατα τα μάτια της καταπονεμένης σου καρδιάς, και πάνω στο θεμέλιο της αρετής που έθεσες προηγουμένως με κόπους, θα προσέξει και θα σου δώσει δύναμη ισχυρότερη και τελειότερη από την προηγούμενη, με τη θέρμη του ζέοντος πνεύματος· ώστε να ανακτήσεις και πάλι, με υπομονή, τα έργα της αρετής που γκρεμίστηκαν από τον φθόνο του πονηρού· και να ανεγείρεις, με πνεύμα ταπείνωσης, τον οίκο της πιο λαμπρό από τον προηγούμενο· για να αποτελέσει, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, αιώνια ανάπαυσή Του.

Αν λοιπόν θέλετε να επανέλθει σε εσάς η θέρμη που σας εγκατέλειψε, η εργασία για αυτήν είναι η εξής: να συνάψει ο άνθρωπος διαθήκη μεταξύ του εαυτού του και του Θεού και να πει ενώπιόν Του, συγχώρησέ μου όσα έχω πράξει από αμέλεια, και δεν πρόκειται πλέον να σε παρακούσω. Και στο εξής να φυλάγεται από κάθε αμέλεια, χωρίς να παραδίδει σε τίποτα τον εαυτό του σε καμία ανάπαυση του σώματος ή της ψυχής, αλλά να διατηρεί σε εγρήγορση τους λογισμούς του ενώπιον του Θεού νύχτα και μέρα, και κάθε ώρα να κλαίει ενώπιον του Θεού, και με λύπη να ελέγχει την ψυχή του, λέγοντας: πώς αμέλησες έως σήμερα, παραμένοντας ακαλλιέργητη όλες τις ημέρες; Και να θυμάται τις κολάσεις και την αιώνια βασιλεία, ελέγχοντας τον εαυτό του κάθε ώρα και λέγοντας: πώς ο Θεός σού έχει χαρίσει όλες αυτές τις τιμές, και εσύ αμέλησες; Όλη την κτίση την έχει θέσει στην υποταγή σου, και εσύ δεν τον αθέτησες; Και όταν τα πει αυτά στην ψυχή του, ελέγχοντάς την νύχτα και μέρα και κάθε ώρα, αμέσως έρχεται σε αυτόν η θέρμη του Θεού, η οποία είναι σε όλα ανώτερη από την πρώτη. Διότι, όταν ο μακάριος Δαβίδ είδε να έρχεται επάνω του κάποιο βάρος, είπε: Αναλογίστηκα τις αρχαίες ημέρες, και θυμήθηκα τα αιώνια έτη και μελέτησα. Και πάλι: Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, μελέτησα όλα τα έργα σου. Στα δημιουργήματα των χειρών σου μελετούσα, άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου, η ψυχή μου είναι σαν άνυδρη γη ενώπιόν σου.