Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 143:3

Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να του γίνεις γνωστός; Διατυπώνει ο λόγος ερωτηματικά το «τι είναι ο άνθρωπος», θέλοντας να μας διδάξει ότι ο άνθρωπος είναι κάτι το μέγα· διότι δεν θα μπορούσε να χωρέσει τη γνώση του Θεού, ούτε θα τον θυμόταν ο Θεός σε τέτοιο βαθμό, ώστε να του αποστείλει τον δικό Του Λόγο ως Σωτήρα και Λυτρωτή. Συγχρόνως, προτρέπει να μην καταφρονούμε κανέναν άνθρωπο, και επισημαίνει ότι κανένας δεν κατορθώνει κάτι αντάξιο μιας τέτοιας ευεργεσίας.

Διότι, αφού έκλινε τους ουρανούς με το να κενώσει τον εαυτό του από την επουράνια και εν μορφή Θεού δόξα, κατήλθε στα κατώτερα της γης χάριν της οικονομίας που ανέλαβε για τη σωτηρία των ανθρώπων· γι' αυτό, πριν από το παρατεθέν ρητό, εκφράζοντας θαυμασμό ο λόγος λέει: Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος ώστε να του γίνεις γνωστός, ή ο υιός του ανθρώπου ώστε να τον υπολογίζεις;

Διότι για τον σκοπό αυτό, αφού έκλινε τους λεγόμενους ουρανούς, κατήλθε ο Λόγος του Θεού, ώστε με την ενανθρώπησή του να γίνει γνωστός στο γένος των ανθρώπων, στο οποίο προηγουμένως ήταν άγνωστος· και δεν τον περιφρόνησε, θεωρώντας ως μηδαμινό τον πλασθέντα υιό του ανθρώπου, δηλαδή κάθε λογική και κατ' εικόνα Θεού δημιουργημένη ψυχή· και τα υπόλοιπα του ψαλμού, εάν τα εκλάβεις πνευματικά, θα τα κατανοήσεις.

Και αυτό το μνημονεύει η ιερή γραφή του ευαγγελίου, το οποίο εκπληρώθηκε όταν ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο ίδιος ο Χριστός, εισερχόταν στα Ιεροσόλυμα, και πολύ πλήθος ανδρών και παιδιών προπορευόταν αυτού ανακράζοντας με χαρά: «Ωσαννά στον Υιό του Δαβίδ, ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου, ωσαννά εν τοις υψίστοις». Διότι, αντί για το «ω Κύριε, σώσον δη» που υπάρχει στον ψαλμό, αναφωνούσαν λέγοντας το πιο εβραϊκό «ωσαννά», το οποίο ερμηνεύεται «σώσον δη». Και το «ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου» το διασαφηνίζει το λόγιο που ακολουθεί λέγοντας: «Θεός Κύριος και επέφανεν ημίν». Επομένως, ένας και ο αυτός ήταν ο «Θεός Κύριος» που φανερώθηκε σε εμάς, δηλαδή ο Λόγος του Θεού, ο οποίος για αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι «ευλογημένος», επειδή πραγματοποίησε την παρουσία του στους ανθρώπους «στο όνομα του Κυρίου», δηλαδή του Πατέρα που τον έστειλε. Ελέγχοντας, λοιπόν, εκείνους εκ της περιτομής που δεν τον πίστευαν, τους έλεγε: «Εγώ ήρθα στο όνομα του Πατέρα μου και δεν με δέχεστε· αν άλλος έρθει στο δικό του όνομα, εκείνον θα τον δεχτείτε». Εύλογα, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα δεν απευθύνει πλέον στον λαό των Ιουδαίων, αλλά σε όλα τα έθνη τα όσα αναφέρονται στην αρχή του ψαλμού. 〈Από τον Ψαλμό ρμγʹ (143)〉. «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος για να γίνεις γνωστός σε αυτόν, ή ο υιός του ανθρώπου για να τον υπολογίζεις; Κύριε, κλίνε τους ουρανούς και κατέβα, άγγιξε τα όρη και θα βγάλουν καπνό», και προχωρώντας παρακάτω προσθέτει: «Ω Θεέ, μια νέα ωδή θα σου ψάλω».

Ο σοφός Σολομών, αποκτώντας σοφία όχι με πειστικά λόγια σοφίας αλλά με τις διδαχές του Αγίου Πνεύματος, σε όσα μας αναγνώστηκαν προ ολίγου, εξυμνώντας τον άνθρωπο βροντοφώναζε λέγοντας: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, ματαίως φαίνεται σκεφτόμουν μέσα μου, τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή περί του ανθρώπου. Διότι συλλογιζόμουν πώς είναι κάτι μέγα ο άνθρωπος, το φθαρτό αυτό ον που υπόκειται σε μύρια πάθη, που από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του εξαντλεί ένα σμήνος από αμέτρητα δεινά, και για τον οποίο αναφέρεται και στη Γραφή: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;». Και ενώ ο ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ευτελές ον, η παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι μέγα. Αλλά αυτήν την απορία μου την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου που αναγνώστηκε. Ακούσαμε δηλαδή τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα, λοιπόν, εγώ από τον λόγο αυτόν και τα δύο, και ότι ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα και ότι ο άνθρωπος είναι μέγα πράγμα. Διότι, εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση από την οποία έχει δημιουργηθεί, θα σου φανεί ένα τίποτα και άξιος του μηδενός· εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκες, μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου με εκείνη όλων των άλλων: Είπε ο Θεός «Ας γίνει φως», και έγινε φως· «Ας γίνει στερέωμα», και ο μέγας ουρανός έχει απλωθεί από πάνω μας, έχοντας παραχθεί μόνο με τον λόγο.

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον υπολογίζεις; Άλλος: Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον γνωρίσεις; Άλλος: Ώστε να τον γνωρίζεις; Επομένως, πρέπει να είναι κάποιος σπουδαίος αυτός που πρόκειται να γνωρίσει τον Θεό, ή μάλλον αυτός που πρόκειται να γίνει γνωστός από Αυτόν· και όχι μόνο αυτός, αλλά και εκείνος στον οποίο ο Θεός πρόκειται να κάνει γνωστό τον Εαυτό Του. Γι' αυτό και άριστα διατύπωσαν οι Εβδομήκοντα το, Έγινες γνωστός σε αυτόν, δείχνοντας ότι δεν Τον βρήκαμε εμείς, αλλά Αυτός βρέθηκε. Διότι δεν είπε, Τι είναι ο άνθρωπος που σε γνώρισε, αλλά, Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;

Αυτό ακριβώς παθαίνουν και αυτοί, καθώς παρασύρονται από τους ανθρώπινους λογισμούς και δεν ακούν ότι ο Κύριος δίνει σοφία, και από το πρόσωπό του προέρχεται η γνώση και η σύνεση. Δεν ακούν τον Παύλο που λέει, «Μέσω του Πνεύματος τα απεκάλυψε σε εμάς», και ο οποίος απορρίπτει τους λογισμούς; «Ανατρέπουμε», λέει, «τους λογισμούς και κάθε οχύρωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Και ένας άλλος σοφός λέει: «Οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και επισφαλείς οι επινοήσεις τους». Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν; Αναλογίσου εκείνο το άπειρο μέγεθος· μάλλον όμως, ούτε λέγοντας αυτό, δεν εκφράζομαι επαξίως του Θεού· αλλά δεν ξέρω πώς να μιλήσω· διότι και όταν μιλάμε για μέγεθος αναφορικά με τον Θεό, δεν κυριολεκτούμε· επειδή όμως δεν είναι δυνατόν να εκφραστούμε διαφορετικά, χρησιμοποιώ τις διαθέσιμες λέξεις. Επειδή, και όταν τον ονομάζω Ύψιστο, δεν τον περιορίζω τοπικά, αλλά δηλώνω το ύψος και το μεγαλείο της φύσεώς του, και ότι απέχει και είναι απόλυτα διαχωρισμένος από τα πάντα. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;». Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και τον έπλασε ταπεινό και του χάρισε μεγάλα δώρα, για να μην υπερηφανευτεί, έχοντας την ευτέλεια που πηγάζει από τη φύση του ως τη μέγιστη αναγκαιότητα για να παραμένει μετριόφρων.

Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον υπολογίζεις; Είδες πόσο μεγάλο είναι το μεγαλείο της φύσεως του Θεού; Ο άνθρωπος παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα. Άλλος δε ερμηνευτής το «ματαιότητι» (με τη ματαιότητα) το απέδωσε ως «ατμώ» (με τον ατμό). Η ματαιότητα δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ότι ο άνθρωπος είναι φθαρτός, πρόσκαιρος και εφήμερος. Εδώ αναπτύσσει τον λόγο περί του σώματος. Γι' αυτό και ο Αβραάμ έλεγε: «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη»· και ο Ησαΐας: «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου». Τι σημαίνει όμως το «παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα»; Με το τίποτα, λέγει· επειδή από τα ανθρώπινα τίποτε δεν είναι βέβαιο, ούτε σταθερό, αλλά τα πάντα παρέρχονται και χάνονται.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΕΙΚΟΣΤΟ. Ψαλμός ρμγ'. Ψαλμός του Δαβίδ, προς τον Γολιάθ. «Ευλογημένος ο Κύριος ο Θεός μου, που διδάσκει τα χέρια μου για μάχη και τα δάχτυλά μου για πόλεμο. Το έλεός μου και η καταφυγή μου, ο αντιλήπτοράς μου και ο ρύστης μου». Αινετός, λέει, είναι ο Κύριος ο Θεός μου και υπερένδοξος, από τον οποίο μου δίνεται η δύναμη των χεριών και των δακτύλων εναντίον των εχθρών, από τους οποίους και με λυτρώνει την ημέρα του πολέμου, τόσο από τον μιαρό και δολοφόνο Γολιάθ όσο και από μύριους άλλους. «Αυτός που υποτάσσει τον λαό μου κάτω από εμένα». Από εμένα, λέει, προέρχεται και η ήττα των εχθρών και η καλή υπακοή του λαού που είναι υπό την εξουσία μου. «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, που του έγινες γνωστός, και που τον υπολογίζεις; Ο άνθρωπος μοιάζει με ματαιότητα, οι ημέρες του περνούν σαν σκιά». Μεγάλη, λέει, είναι η πρόνοια και η συγκατάβασή Σου προς τον θνητό άνθρωπο.