Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 144:3

Εάν όλα τα ιδιώματα του Πατρός είναι κοινά και του Πνεύματος και του Υιού, οφείλει και το Πνεύμα και ο Υιός να είναι Πατέρας. Ορθ. Δεν είπα: Τα ιδιώματα του Πατρός είναι κοινά και του Υιού και του Πνεύματος· αλλά, Τα ιδιώματα της ουσίας του Θεού είναι κοινά του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· όπως το άφθαρτο, το αθάνατο, το αναλλοίωτο, το αψευδές και όλα τα παρόμοια. Ανόμ. Άλλος λοιπόν είναι ο Θεός και άλλος ο Πατέρας; Ορθ. Μη γένοιτο! Αλλά το όνομα Θεός δηλώνει τη φύση, ενώ το Πατέρας τη σχέση προς τον Υιό. Όσα λοιπόν είναι ίδια της φύσεως, αυτά είναι κοινά στις υποστάσεις της ίδιας ουσίας. Εξάλλου, για τη μεγαλωσύνη του Θεού δεν υπάρχει πέρας, όπως έχει ειπωθεί από τον προφήτη· αυτό όμως θα μπορούσε να το πει κανείς και για τον Υιό και για το Πνεύμα· διότι ούτε για τη μεγαλωσύνη του Υιού υπάρχει πέρας, ούτε για τη μεγαλωσύνη του Πνεύματος. Διότι, «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Για όλα τα κτίσματα, όμως, υπάρχει και πέρας και ποσότητα. Διότι μπορώ να νοήσω τον Γαβριήλ εκεί όπου δεν είναι ο Ραφαήλ· τον Πατέρα όμως και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, παντού και μέσα σε όλα και διά μέσου όλων τους νοώ. Ανόμ. Και εγώ λέω ότι παντού και μέσα σε όλα και διά μέσου όλων είναι ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Ορθ. Αυτό λοιπόν σημαίνει το ομοούσιο, αυτό που επιδέχεται τον ίδιο λόγο της ουσίας. Ανόμ. Δεν λες λοιπόν ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό; Ορθ.

Αινείτε αυτόν κατά το πλήθος της μεγαλωσύνης του. Διότι κάθε δημιούργημά του έχει ανάγκη από άφθονη υμνολογία· επειδή στη μεγαλωσύνη του δεν υπάρχει τέλος. Δεν λέει όμως να αποδώσουμε ύμνο ισάξιο προς αυτά· διότι είναι αδύνατον· αλλά απαιτεί να υμνούμε ανάλογα με τις δυνάμεις μας, αναλογιζόμενοι το πλήθος της μεγαλωσύνης του.

Ένας άνθρωπος που μας μίλησε ανθρώπινα μέσω της δικής μας φωνής, που έφτυσε με το στόμα του και με το χέρι του έπλασε πηλό, που έβαλε τα δάχτυλά του στα αυτιά των κωφών και που άγγιξε τόσο τους αρρώστους όσο και τους νεκρούς, και που ανέπαυσε τον κόπο του με τον ύπνο και το κάθισμα, και που δάκρυσε και αγωνίασε και λυπήθηκε, και που είχε την αίσθηση της πείνας, έλαβε τροφή και ζήτησε νερό· είναι άραγε δυνατόν αυτός, ως προς το ίδιο το σαρκικό και ανθρώπινο στοιχείο, να νοείται ότι προϋπάρχει της συστάσεως των όντων, και η φύση της σάρκας, που είναι σύνθετη, στερεή και απτή, να ονομάζεται Θεός; Ας κλείσει κάθε ακοή των ευσεβών και ας μη μολυνθούν τα θεία και ακήρατα δόγματα, τα οποία καθυβρίζονται με τα πλέον σαρκικά πάθη από εκείνους που εξανθρωπίζουν το Θείο. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι ο Θεός, που φανερώθηκε σε εμάς εν σαρκί, σύμφωνα με τον λόγο της ευσεβούς παραδόσεως, ήταν και είναι άυλος, αφανής, ασύνθετος, απεριόριστος και απερίγραπτος, όντας πανταχού παρών και διαπερνώντας ολόκληρη την κτίση, ενώ ως προς τη φαινομενική του μορφή γινόταν ορατός με ανθρώπινο περίγραμμα; Διότι υπάρχει απόλυτη ανάγκη κάθε σώμα να περιβάλλεται από κάποια επιφάνεια. Αυτή λοιπόν η επιφάνεια αποτελεί το όριο του σώματος που περιέχεται σε αυτήν· και καθετί που περιέχεται σε ένα όριο, περιορίζεται από κάποια ορισμένη ποσότητα· και το ορισμένο δεν είναι δυνατόν να είναι απεριόριστο. Αλλά βεβαίως ο προφήτης λέει ότι «της μεγαλωσύνης αυτού δεν υπάρχει πέρας».

«Και θα διηγηθώ όλα τα έργα σου» και «Γενεά και γενεά θα επαινέσει τα έργα σου». Αυτά λέγουν, και αυτά αναπτύσσουν διεξοδικά, και αναθέτουν στη φωνή την εξαγγελία των δημιουργημάτων. Όταν όμως ο λόγος αφορά Εκείνον που υπερβαίνει κάθε έννοια, επιβάλλουν απερίφραστα τη σιωπή μέσα από τα ίδια τους τα λόγια. Διότι λέγουν ότι: «Της μεγαλοπρέπειας της δόξας της αγιωσύνης του δεν υπάρχει πέρας». Ω του θαύματος! Πόσο φοβήθηκε ο λόγος να προσεγγίσει τη θεωρία της θείας φύσεως, αφού δεν μπόρεσε να κατανοήσει το θαύμα ούτε καν κάποιου από τα εξωτερικώς παρατηρούμενα γνωρίσματά της. Διότι δεν είπε ότι δεν υπάρχει πέρας στην ουσία του Θεού, θεωρώντας εντελώς παράτολμο έστω και να το συλλάβει αυτό ο νους, αλλά θαυμάζει με τον λόγο του τη μεγαλοπρέπεια που παρατηρείται στη δόξα Του. Πάλι όμως δεν μπόρεσε να δει τη δόξα της ίδιας της ουσίας, αλλά έμεινε έκθαμβος κατανοώντας τη δόξα της αγιωσύνης Του. Πόσο, λοιπόν, απείχε από το να εξερευνήσει τη φύση, ποια δηλαδή είναι αυτή, εφόσον δεν στάθηκε ικανός να θαυμάσει ούτε το έσχατο από τα εξωτερικώς φαινόμενα; Διότι ούτε την ίδια την αγιωσύνη Του θαύμασε ούτε τη δόξα της αγιωσύνης, αλλά προτιθέμενος να θαυμάσει μόνο τη μεγαλοπρέπεια της δόξας της αγιωσύνης, απέκαμε μπροστά και στο δικό της θαύμα· αφού δεν μπόρεσε να συλλάβει με τη διάνοιά του το πέρας αυτού που θαύμαζε. Γι' αυτό και λέει: «Της μεγαλοπρέπειας της δόξας της αγιωσύνης αυτού δεν υπάρχει πέρας».

Εάν πάλι κάποιος απαιτούσε κάποια ερμηνεία, περιγραφή και εξήγηση της θείας ουσίας, δεν θα αρνηθούμε ότι έχουμε άγνοια μιας τέτοιας σοφίας, ομολογώντας μόνο τούτο: ότι είναι αδύνατον το εκ φύσεως απεριόριστο να καθοριστεί με οποιαδήποτε επινόηση λέξεων. Διότι το γεγονός ότι η θεία μεγαλωσύνη δεν έχει όριο το διασαλπίζει η προφητεία, κηρύσσοντας ρητά ότι η μεγαλοπρέπεια της δόξας της αγιωσύνης Του δεν έχει τέλος. Εάν όμως τα όσα τον περιβάλλουν είναι ατελεύτητα, πολύ περισσότερο ο Ίδιος, ως προς την ουσία Του, ό,τι κι αν είναι αυτή, δεν περιορίζεται από κανένα όριο και σε κανένα απολύτως μέρος. Εάν, επομένως, η ερμηνεία που γίνεται μέσω ονομάτων και ρημάτων καθορίζει κάπως με τη σημασία της το υποκείμενο, ενώ το απεριόριστο είναι αδύνατο να περιληφθεί, κανείς δεν θα μπορούσε δικαιολογημένα να κατηγορήσει την άγνοιά μας, εφόσον δεν αποθρασυνόμαστε απέναντι σε ζητήματα που δεν πρέπει κανείς να τολμά. Διότι με ποιο όνομα να προσδιορίσω το απερίληπτο; Με ποια φωνή να εξαγγείλω το ανεκφώνητο;

Ώστε, αφήνοντας κατά μέρος τη συνήθη μυθολογία, ας υποδείξει τις ονομασίες που δηλώνουν τις ουσίες και, με βάση τη διαφοροποίηση των ονομάτων, ας διαχωρίσει και το υποκείμενο. Όσο όμως θα αληθεύει ο λόγος της Γραφής, ότι ο Αβραάμ και ο Μωυσής δεν χώρεσαν τη γνώση του ονόματος, και ότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, και κανένας άνθρωπος δεν τον είδε ούτε μπορεί να τον δει, και ότι το φως που τον περιβάλλει είναι απρόσιτο και η μεγαλωσύνη του δεν έχει πέρας, όσο δηλαδή αυτά ομολογούνται και πιστεύονται από εμάς, κάθε λόγος που υπόσχεται κάποια σύλληψη και ερμηνεία της απεριόριστης φύσης μέσω της σημασίας των ονομάτων, είναι όμοιος με εκείνον που νομίζει ότι μπορεί να περικλείσει ολόκληρη τη θάλασσα μέσα στη δική του παλάμη. Διότι, ό,τι είναι η χούφτα του χεριού μπροστά σε ολόκληρο το πέλαγος, το ίδιο είναι και κάθε δύναμη των λόγων μπροστά στην ανέκφραστη και απερίληπτη φύση.

Μαζί με τον Μωυσή ας δούμε και μαζί με τον Ηλία ας συναναβούμε, μαζί με τον Ιωάννη ας θεολογήσουμε και μαζί με τον Πέτρο ας ομολογήσουμε και μαζί με τον Ιάκωβο ας πλησιάσουμε στο φως και ας αντικρίσουμε, όσο είναι δυνατόν, τη δόξα του ως μονογενούς από τον Πατέρα του, διότι αυτός, δοξαζόμενος στη σύναξη των αγίων, φάνηκε σήμερα μέγας και υψηλός πάνω από όλους στο Θαβώρ, καταυγάζοντας όσους τον περιστοίχιζαν, όπως έχει γραφτεί. Μέγας και αινετός, μέγας και φοβερός, μέγας και δημιουργός των πάντων, μέγας και ισχυρός και κραταιός και απρόσιτος, και η μεγαλοσύνη του δεν έχει τέλος, η φρόνησή του είναι ανεξερεύνητη. Η ουσία του είναι ακατάληπτη, η σοφία του ανερμήνευτη, το μέγεθός του απεριόριστο, το ύψος του άναρχο, το κάλλος του ασύλληπτο, η δύναμή του άφατη, η ζωή του αιώνια, το φως του ανέσπερο, η βασιλεία του αδιάδοχη και απέραντη. Πόσο αινετός, πόσο φοβερός, πόσο υψηλός και κραταιός και αήττητος είναι αυτός που έλαμψε σήμερα περισσότερο από τον ήλιο στο Θαβώρ ως Θεός.

Αίνεση (ύμνος ωδής) του Δαβίδ. Ευχαριστία προς τον Χριστό, η οποία προσφέρεται από τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, για όσα ελεήθηκαν από αυτόν. «Θα σε υψώσω». Ο πιστός λαός κραυγάζει, έχοντας διδαχθεί τα μεγαλεία του Θεού και έχοντας σωθεί από τον Θεό. «Και θα ευλογήσω». Διότι οι πιστοί δεν παύουν να ευλογούν τον Θεό. «Κάθε (μέρα)». Διότι [οι πιστοί] δεν ευλογούν τον Θεό μόνο μία μέρα, αλλά κάθε μέρα. «Και θα αινέσω». Διότι οι πιστοί δεν παύουν να αινούν τον Θεό όχι μόνο στον παρόντα αιώνα αλλά και στον μέλλοντα αιώνα. «Μέγας». Και στον ουρανό και στη γη είναι μέγας. «Και της μεγαλωσύνης». Διότι ποιος μπορεί να απαριθμήσει το μέγεθος του Θεού ή ποιος μπορεί να κατανοήσει την αρχή ή το τέλος του; «Γενεά». Διότι όλοι όσοι γεννιούνται από τον αιώνα και έως τον αιώνα δεν παύουν να θαυμάζουν τα έργα του Θεού. «Και τη δύναμη». Παραδίδοντας (μεταβιβάζοντας) ο ένας στον άλλον μέσω της πίστης τα μεγαλεία του Θεού και τη δόξα του. «Και τη μεγαλοπρέπεια». Όσοι αξιώθηκαν της δόξας και της μεγαλοπρέπειας (της αναστάσεως) του Χριστού, δεν παύουν να διαλαλούν τα μεγαλεία του Θεού. «Και τα θαυμάσια». Τα οποία έπραξες για τον άνθρωπο. «Και τη δύναμη». Των σημείων και των τεράτων, τα οποία αξιώθηκαν οι πιστοί· αυτά τα μελετούν ακατάπαυστα ως φοβερά και ένδοξα, και αυτοί είναι οι απόστολοι. «Και τη μεγαλωσύνη». Του Θεού, προφανώς. «Και την εξουσία (δυναστεία)». Υμνώντας και ψάλλοντάς την διαπαντός, οι δίκαιοι δεν θα παύσουν.

Διότι σύμφωνα με αυτούς υπάρχει μεγάλος και μικρός θεός· εάν όμως συμβαίνει το ίδιο και σε εσάς, δεν το γνωρίζω. Στις Γραφές πάντως δεν θα βρεις πουθενά κάτι τέτοιο, αλλά παντού αναφέρεται ως μεγάλος, και πουθενά ως μικρός. Διότι, εάν είναι μικρός, πώς είναι και Θεός; Εάν δεν υπάρχει άνθρωπος μικρός και μεγάλος [κατά τη φύση], αλλά μία είναι η φύση, και αν κάτι δεν ανήκει σε αυτή τη μία φύση δεν είναι άνθρωπος, πώς θα μπορούσε να υπάρχει μικρός και μεγάλος Θεός, εφόσον όποιος δεν ανήκει σε εκείνη τη φύση δεν είναι [Θεός]; Αυτός που είναι μικρός, δεν είναι Θεός· διότι παντού στην Αγία Γραφή ονομάζεται μεγάλος: «Μέγας ο Κύριος», λέει ο Δαβίδ, «και σφόδρα αξιοΰμνητος». Ιδού, αυτό ισχύει και για τον Υιό, διότι παντού τον ονομάζει Κύριο· και πάλι: «Μεγάλος είσαι εσύ, και επιτελείς θαυμάσια· εσύ είσαι ο μόνος Θεός»· και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του, και δεν υπάρχει πέρας στη μεγαλοσύνη του». Αλλά θα πει κάποιος: «Αυτά αφορούν τον Πατέρα, ενώ ο Υιός είναι μικρός». Αλλά αυτό το λες εσύ. Η Γραφή λέει το αντίθετο· όπως ακριβώς μιλάει για τον Πατέρα, έτσι μιλάει και για τον Υιό. Διότι άκουσε τον Παύλο που λέει: «Προσμένοντας τη μακαρία ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού». Αλλά μήπως άραγε μίλησε για επιφάνεια του Πατέρα; Αντιθέτως, για να σας ελέγξει ακόμη περισσότερο, πρόσθεσε τη φράση «του μεγάλου Θεού» αναφορικά με την επιφάνεια.

Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι «Εν αρχῇ ἦν ὁ Λόγος», πως είναι μεν αιώνιος, αλλά υποπτευθείς ότι η ζωή του Πατέρα είναι αρχαιότερη κατά κάποιο διάστημα και κατά περισσότερους αιώνες, και έτσι αποδώσεις αρχή στον Μονογενή, πρόσθεσε ότι «Εν αρχῇ ήταν προς τον Θεό», ώστε να δηλώσει πως είναι εξίσου αιώνιος με τον ίδιο τον Πατέρα. Διότι ποτέ δεν ήταν στερημένος από τον Λόγο, αλλά πάντοτε ήταν Θεός προς Θεόν, με δική του όμως ιδιαίτερη υπόσταση. Πώς λοιπόν, λέει, είπε ότι: «Στον κόσμο ήταν», εάν βεβαίως ήταν προς τον Θεό; Επειδή και προς τον Θεό ήταν, και στον κόσμο ήταν. Διότι πουθενά δεν περιορίζεται, ούτε ο Πατέρας ούτε ο Υιός. Διότι, αν για τη μεγαλωσύνη Του δεν υπάρχει τέλος, και για τη σύνεσή Του δεν υπάρχει μέτρο, είναι ολοφάνερο ότι ούτε για την ουσία Του υπάρχει κάποια χρονική αρχή. Άκουσες ότι «Εν αρχῇ εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη»; Τι κατανοείς από αυτήν την αρχή; Είναι ολοφάνερο ότι αυτά δημιουργήθηκαν πριν από όλα τα ορατά δημιουργήματα. Έτσι και για τον Μονογενή, όταν ακούς ότι «Εν αρχῇ ἦν», να κατανοείς ότι υπήρχε πριν από όλα τα νοητά και προ των αιώνων. Εάν δε πει κάποιος: Και πώς γίνεται, εφόσον είναι Υιός, να μην είναι νεότερος από τον Πατέρα; Διότι αυτό που προέρχεται από κάτι, είναι απόλυτη ανάγκη να είναι μεταγενέστερο εκείνου από το οποίο προέρχεται· θα απαντήσουμε ότι αυτά αποτελούν κατεξοχήν ανθρώπινους συλλογισμούς. Και εκείνος που ερευνά τέτοιου είδους ζητήματα, θα αναζητήσει και άλλα πιο άτοπα από αυτά· γι' αυτό και δεν θα έπρεπε καν να δεχόμαστε να ακούμε τέτοια πράγματα.

Διότι εσύ, λέει, είσαι ο ίδιος. Πώς λοιπόν είναι παλαιός; Διότι και τα έτη σου, λέει, δεν θα εκλείψουν. Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει ένδυμα γύρω από τον άπειρο και ασώματο; Διότι δεν υπάρχει τέλος, λέει, στη μεγαλωσύνη του. Και πάλι: Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον Άδη, είσαι παρών. Πώς λοιπόν περιοριζόταν σε ανθρώπινο ιμάτιο, και ούτε αυτό δεν το ανάλωνε;

Ήταν υψηλός, και αυτή ταπεινή· υψηλός όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τη φύση. Ήταν ακήρατος, ανώλεθρη η ουσία του, άφθαρτη ήταν η φύση του, απερινόητος, αόρατος, ακατάληπτος, αιώνια υπάρχων, παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος, υπερβαίνοντας τους αγγέλους, ανώτερος των άνω δυνάμεων, νικώντας κάθε λογισμό, υπερβαίνοντας τη διάνοια, χωρίς να μπορεί να ιδωθεί, παρά μόνο να γίνει κατανοητός μέσω της πίστης. Οι άγγελοι έβλεπαν και έτρεμαν, τα Χερουβίμ προέβαλαν τις φτερούγες τους για να σκεπαστούν, τα πάντα βρίσκονταν σε φόβο. Κοίταζε προς τη γη και την έκανε να τρέμει· απειλούσε τη θάλασσα και την αποξήραινε, ανέβλυζε ποταμούς από την έρημο· ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τον ζυγό. Πώς να το πω; Πώς να το περιγράψω; Η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σοφία του δεν έχει μέτρο, τα κρίματά του είναι ανεξιχνίαστα, οι οδοί του ανεξερεύνητες. Αλλά αυτός, ο τόσο μέγας και σπουδαίος, αν είναι ασφαλές να ειπωθεί ακόμη και τούτο, τόσο μέγας και σπουδαίος παρέμεινε.

Λένε μεν ότι είναι Μέγας, αλλά το πόσο δεν το αναφέρουν πλέον· διότι κανείς δεν το γνωρίζει αυτό· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και σφόδρα αξιοΰμνητος». Διότι η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Πρέπει να τον δοξάζουμε και να τον υμνούμε μόνο, και μάλιστα στον ύψιστο βαθμό· να τον υμνούμε και για το άπειρο και ακατάληπτο μέγεθος της ουσίας του, και για την αφθονία των ευεργεσιών του προς εμάς. Διότι και το θέλησε, και είχε τη δύναμη να πράξει όσα θέλησε. «Στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του». Τι λέγεις; Εκεί περιορίζεις τον ύμνο του, του μεγάλου και αξιοΰμνητου, μέσα στην πόλη και στο όρος; Δεν εννοώ αυτό, απαντά, αλλά ότι εμείς το αναγνωρίσαμε αυτό πριν από τους άλλους. Είτε λοιπόν γι' αυτόν τον λόγο είπε το «στην πόλη του Θεού μας», είτε επειδή ήθελε να δηλώσει ότι μέσα από τα θαύματα που συντελέστηκαν σε αυτήν φανερώθηκε η μεγαλωσύνη και η δόξα του, διότι τους αιχμαλώτους, τους απορριμμένους, τους καταφρονεμένους, αυτούς που κρατούνταν στην εχθρική γη σαν μέσα σε τάφο, αυτούς τους έκανε ξαφνικά να λάμψουν τόσο πολύ, ώστε να υπερισχύσουν εκείνων που τους καταδυνάστευαν, και να επιστρέψουν, και να τους επαναφέρει στην προγενέστερη ευημερία, και να αποκαταστήσει την παλαιά μορφή της πατρίδας τους.

Αυτό ακριβώς λοιπόν δηλώνοντας και ο προφήτης, λέει: «Μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός, και η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος». Διότι, επειδή είπε «Θα ευλογήσω και θα αινέσω», δείχνει ότι δεν έχει ανάγκη από τους δικούς μας αίνους ούτε από τις ευλογίες, ούτε προστίθεται τίποτα στη δόξα του από την υμνολογία αυτών που τον υπηρετούν. Επειδή η ουσία του είναι άφθαρτη και ανενδεής, δεν έχει ανάγκη κανέναν άλλον. Εκείνοι όμως που τον υμνούν, γίνονται οι ίδιοι λαμπρότεροι. Και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και εξαιτίας της υπεροχής της δόξας του του οφείλεται υμνολογία από εμάς. Γι' αυτό, δηλώνοντας και τούτο, είπε: «Μέγας Κύριος και αινετός σφόδρα», που σημαίνει ότι δεν έχει ανάγκη από κανέναν. Τι σημαίνει «αινετός»; Άξιος υμνολογιών, εγκωμίων και ύμνων· και όχι απλώς «αινετός», αλλά και «σφόδρα»· γι' αυτό και πρόσθεσε αυτήν τη λέξη. Και μην μπορώντας να παραστήσει με τον λόγο πόσο αινετός είναι, πρόσθεσε: «Και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος»· το οποίο ένας άλλος ερμηνευτής απέδωσε ως «εξεύρεσις» (εξιχνίαση). Αυτό που θέλει να πει, είναι το εξής: Επειδή έχεις Μέγα Δεσπότη, γίνε και εσύ υψηλός και απαλλάξου από τα βιωτικά πράγματα. Απόκτησε φρόνημα ανώτερο από την ταπεινότητα των παρόντων, όχι για να γίνεις άφρων και αλαζόνας, αλλά για να γίνεις μεγαλόφρων και μεγαλόνους. Διότι άλλο πράγμα είναι η αλαζονεία και άλλο η μεγαλοψυχία. Επειδή αλαζόνας είναι εκείνος που κομπάζει για μικρά πράγματα και περιφρονεί τους συνδούλους του· υψηλός όμως είναι εκείνος που είναι ταπεινός κατά τη διάνοια.

β΄. Πού βρίσκονται τώρα αυτοί που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν τον Θεό έτσι όπως ακριβώς Εκείνος γνωρίζει τον εαυτό Του; Ας ακούσουν τον προφήτη που λέει: «Δεν υπάρχει τέλος στη μεγαλωσύνη Του», και ας ντραπούν για τη δική τους παραφροσύνη. «Γενεά και γενεά θα επαινέσει τα έργα σου». Εκείνο που συνηθίζει να κάνει, αυτό πράττει και εδώ. Διότι, όταν θαυμάσει τη μεγαλωσύνη και τη δόξα Του, προχωρεί έπειτα στην απόδειξη μέσω των έργων. Το ίδιο ακριβώς κάνει και εδώ, και λέει: «Γενεά και γενεά θα επαινέσει τα έργα σου», καταδεικνύοντας τη μεγαλωσύνη Του μέσα από τα έργα Του. Δηλαδή, τα έργα αυτά δεν έγιναν μόνο σε μία εποχή και κατόπιν παρήλθαν, ούτε διήρκεσαν δύο και τρία χρόνια, αλλά παρατείνονται σε ολόκληρο τον παρόντα αιώνα, έτσι ώστε κάθε γενεά να ατενίζει τα δημιουργήματά Του.

Στον ΡΜΣΤ΄ Ψαλμό. Αινείτε τον Κύριο, διότι είναι αγαθό πράγμα ο ψαλμός. 1. Πρωτύτερα, στον εκατοστό τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό έλεγε: «Μέγας ο Κύριος και σφόδρα αινετός», και αναφέρεται εκτενώς στη δόξα Του. Εδώ, όμως, αποδεικνύει ότι και αυτή καθαυτή η αίνεση είναι καλό πράγμα, και ότι ο ψαλμός αποτελεί αιτία αναρίθμητων αγαθών. Διότι αποσπά τη διάνοια από τα γήινα, δίνει φτερά στην ψυχή, την ελαφρώνει και την ανυψώνει. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Άδοντες και ψάλλοντες στις καρδιές σας προς τον Κύριο».

Γι' αυτό έλεγε: «Στη μεγαλωσύνη του δεν υπάρχει τέλος». Αλλά, όπως ακριβώς η μεγαλωσύνη του είναι άπειρη, έτσι είναι και η σύνεσή του. Γι' αυτό και, αφού είπε: «Μέγας είναι ο Κύριός μας», πρόσθεσε: «Και η σύνεσή του δεν έχει αριθμό». Και η γνώση του όμως είναι θαυμαστή· γι' αυτό και έλεγε: «Αναδείχθηκε θαυμαστή η γνώση σου για εμένα· αποδείχθηκε τόσο ισχυρή, που δεν μπορώ να την προσεγγίσω».

Αν λοιπόν δεν μπορεί να εξερευνηθεί, πολύ περισσότερο είναι αδύνατο να κατανοηθεί. Και είναι ανεξιχνίαστες οι οδοί Του. Οι οδοί Του είναι ανεξιχνίαστες, και ο Ίδιος είναι καταληπτός, πες μου; Τι λες; Τα κρίματά Του είναι ανεξερεύνητα, οι οδοί Του ανεξιχνίαστες, εκείνα που ετοίμασε για όσους Τον αγαπούν δεν ανέβηκαν σε ανθρώπινη καρδιά, η μεγαλωσύνη Του δεν έχει πέρας, η σύνεσή Του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα· και ο Ίδιος μόνος είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή μανίας δεν θα περιείχε αυτό; Ποιος δεν θα σας θρηνούσε για την παραφροσύνη και γι' αυτήν την έσχατη άνοια; Ας φροντίσουμε, αγαπητοί, να την αποβάλουμε με όση δύναμη διαθέτουμε, έχοντας διαρκώς τον Παύλο νοερά μπροστά στα μάτια μας, να αναφωνεί με δέος και να λέει: Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του! Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες.

Τι λέγεις; Οι κρίσεις του είναι ανεξερεύνητες, οι οδοί του ανεξιχνίαστες, η ειρήνη του υπερέχει κάθε νου, η δωρεά του είναι ανεκδιήγητη, όσα ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν δεν ανέβηκαν ποτέ σε καρδιά ανθρώπου, η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σύνεσή του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα, και μόνος αυτός είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή παραφροσύνης δεν θα περιείχε αυτό; Κράτησε τον αιρετικό· μην τον αφήσεις να φύγει. Πες του: τι λέει ο Παύλος; «Εν μέρει γνωρίζουμε.» Δεν ομιλεί περί της ουσίας, λέει, αλλά περί των οικονομιών. Μάλιστα· αλλά ακόμη και αν ο λόγος ήταν περί των οικονομιών, εκ περισσού και έτσι η νίκη ανήκει σε εμάς· διότι εάν οι οικονομίες είναι ακατάληπτες, πολύ περισσότερο είναι ο ίδιος· το ότι όμως εδώ δεν ομιλεί περί των οικονομιών, αλλά περί του ίδιου του Θεού, άκουσέ το από τα εξής.

Λαμβάνοντας αυτή την επιστολή ο Ιωάσαφ και μελετώντας το περιεχόμενό της, η ψυχή του πληρώθηκε ταυτόχρονα από χαρά και θαυμασμό. Εισήλθε αμέσως στο ιδιαίτερο δωμάτιό του και, πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη ενώπιον της Δεσποτικής εικόνας, κατέβρεχε το έδαφος με δάκρυα, ευχαριστώντας ταυτόχρονα τον Δεσπότη και δοξολογώντας τον, ενώ κινούσε τα χείλη του με αγαλλίαση για να τον υμνήσει λέγοντας: «Θα σε υψώσω, Θεέ μου και βασιλιά μου, και θα ευλογήσω το όνομά σου στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος. Μέγας είσαι, Κύριε, και άξιος πολλής αινέσεως, και η μεγαλωσύνη σου δεν έχει τέλος. Και ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τα θαυμαστά σου έργα, να κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις σου, εσένα που μετέτρεψες την πέτρα σε λίμνες υδάτων και τον σκληρό βράχο σε πηγές υδάτων; Διότι, ιδού, αυτή η σκληρότερη και από πέτρα απότομη καρδιά του πατέρα μου, με το δικό σου θέλημα, μαλάκωσε σαν κερί. Επειδή είναι δυνατόν σε εσένα και από αυτές τις πέτρες να αναδείξεις τέκνα στον Αβραάμ. Σε ευχαριστώ, φιλάνθρωπε Δέσποτα, Θεέ του ελέους, διότι μακροθύμησες και μακροθυμείς για τα παραπτώματά μας, και μέχρι τώρα μας άφησες ατιμώρητους. Διότι εμείς ήμασταν άξιοι προ πολλού να απορριφθούμε από το πρόσωπό σου και να γίνουμε παράδειγμα προς αποφυγή σε αυτόν τον βίο, όπως οι παράνομοι κάτοικοι της Πενταπόλεως, που κατακάηκαν με πυρ και θειάφι· αλλά η ανείκαστη μακροθυμία σου μας συμπεριφέρθηκε με φιλανθρωπία».

Διότι κάθε μέγεθος είναι πεπερασμένο, ενώ μόνο το θείο είναι απέραντο, όπως αναφέρει ο μέγας Δαβίδ: «μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιοΰμνητος, και η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος», καθώς δεν καθορίζεται από κανέναν περιορισμό. Γι' αυτό και είναι άπειρο, εφόσον καμία απολύτως έννοια χρόνου και φύσης δεν μπορεί να το προσεγγίσει· έννοια με βάση την οποία επινοήθηκε, από όσους μελετούν παρόμοια ζητήματα, η τεχνική μέθοδος των λογικών επιχειρημάτων. Εξαιτίας αυτής, μάλιστα, και με τη χρήση της αποδείχθηκαν αδόκιμοι ως προς την ανεύρεση της αλήθειας, επειδή δεν πίστεψαν καθόλου ότι μπορεί να υπάρχει οτιδήποτε το οποίο δεν κατέστη καταληπτό από τους δικούς τους συλλογισμούς.

Αλλ' όπως δεν υπάρχει τέλος στη μεγαλωσύνη του, έτσι δεν υπάρχει και εξιχνίαση της φρονήσεώς του.

Ψαλμός 144. Αίνος του Δαβίδ. «Θα σε υψώσω, Θεέ μου, βασιλιά μου, και θα ευλογήσω το όνομά σου στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος». Ως Θεό μου και ως βασιλιά μου θα σε κηρύξω σε εκείνους που σε αγνοούν και θα σε μεγαλύνω. Και αν εγώ πεθάνω, τα όσα έχουν γραφτεί από εμένα «κάθε ημέρα θα σε αινούν στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος. Μέγας είναι ο Κύριος και αξιύμνητος σφόδρα, και η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος». Ο αίνος και η μεγαλωσύνη του, λέει, δεν έχουν τέλος· διότι είναι ολοφάνερο ότι δεν έχουν ούτε αρχή. «Γενεά και γενεά θα επαινέσει τα έργα σου», δηλαδή τα κτίσματά σου από γενεά σε γενεά. Πολλοί από τους συνετούς θα εκπλαγούν και, επαινώντας τα έργα σου, θα δοξάσουν τον δημιουργό τους, πράγμα το οποίο και βλέπουμε να εκπληρώνεται στην πράξη. Διότι πολλοί επιχείρησαν με σπουδή να καταγράψουν ιστορικά τα κτίσματα του Θεού, αλλά ποιος είναι ικανός να εξαντλήσει τη θάλασσα ή τη δύναμη, «τη μεγαλοπρέπεια και τα θαυμάσιά σου;» Ποιος είναι ικανός να εκφράσει «την ανάμνηση του πλήθους της αγαθότητος και της δικαιοσύνης και των οικτιρμών σου, και ποιος θα διηγηθεί τη μακροθυμία σου;» «Ας σε δοξολογήσουν, Κύριε, όλα τα έργα σου», δηλαδή, τα κτίσματά σου κηρύττουν την άπειρη σοφία και δύναμή σου, «και οι όσιοί σου» θα πουν: «Δόξα στη βασιλεία και στη δυναστεία σου», «για να διδάξουν στους ανθρώπους τη δυναστεία σου και τη δόξα της μεγαλοπρεπείας της βασιλείας σου».

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

Ακόμη, για ό,τι υπάρχει απόδειξη, για αυτό υπάρχει και επιστήμη και γνώση· είναι όμως αδύνατον να υπάρξει επιστήμη του απείρου. Τέτοιο ακριβώς είναι το θείο· «διότι δεν υπάρχει πέρας στη μεγαλωσύνη ή στη δύναμή του»· επομένως, αυτό δεν υπόκειται ούτε σε απόδειξη. Επιπλέον, εκείνα οπωσδήποτε υπόκεινται σε πέρας και όριο, τα οποία εμπεριέχουν και το «εν δυνάμει»· όπου όμως το «εν δυνάμει» απουσιάζει πλήρως, εκεί είναι αδύνατον να συνυπάρχουν πέρας, όριο, περιγραφή και όσα σχετίζονται με αυτά.