Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 145:4

Αυτοί οι προστάτες σας δεν παρέχουν καμία ασφάλεια, πώς λοιπόν θα σας βοηθήσουν; «Υιοί ανθρώπων». Διότι δεν είναι τέλειοι άνθρωποι, αλλά ακόμη «υιοί ανθρώπων», ατελείς, αβέβαιοι, όσοι έχουν στηρίξει την εμπιστοσύνη τους σε υιούς ανθρώπων. «Μην εμπιστεύεστε σε άρχοντες και σε υιούς ανθρώπων, από τους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Υιοί ανθρώπων. Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του. Υιοί ανθρώπων. Εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί τους. Υιοί ανθρώπων», ακόμη και αν δεν αντικατασταθεί ή πεθάνει, εντούτοις υποδουλώνεται σε διχασμένη γνώμη. «Υιοί ανθρώπων», ο τρόπος του μοιάζει με τροχό: σήμερα σε υψώνει και αύριο σε ρίχνει κάτω. «Υιοί ανθρώπων», η γνώμη του αλλάζει όπως η κατεύθυνση του αέρα: σήμερα σου φάνηκε σαν άνοιξη και αύριο σε ρίχνει σε βαρυχειμωνιά. «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Ή πρέπει να το αναγνώσουμε με διαφορετικό τρόπο: «Υιοί ανθρώπων, έως πότε;» αντί του: Έως πότε, υιοί ανθρώπων, ατελείς, αβέβαιοι, αστήρικτοι, εσείς που στηρίζεστε σε ανθρώπινους και σαθρούς λογισμούς;

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΕ΄. Αίνεσε, ψυχή μου, τον Κύριο· θα αινώ τον Κύριο σε όλη μου τη ζωή. Εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί του. Την ώρα του θανάτου, λέγει, όλα όσα σκέφθηκε θα παρέλθουν, και τίποτε δεν θα απομείνει από όσα φανταζόταν επί της γης.

Αλλά λέει ο μελωδός ότι θα καταστραφούν και οι διαλογισμοί κάποιων εκείνη την ημέρα, προσδιορίζοντας και πάλι ως ημέρα τον καιρό του θείου και προσδοκώμενου βήματος, κατά τον οποίο σε τίποτα δεν θα ωφελήσει αυτούς που υπήρξαν λαμπροί στον κόσμο η απάτη των παλαιών τους διαλογισμών και το μάταιο φούσκωμα της υπεροψίας για τον πλούτο.

Όταν λοιπόν, λέει, εμείς που αγαπάμε τη σεπτή και αμόλυντη ζωή, εκφράζουμε τη λύπη μας για όσους δεν έχουν συνηθίσει να ζουν έτσι, λέγοντας ότι «Άνθρωπος όντας σε τιμή δεν κατανόησε», και τα εξής, τότε και αυτοί, αν και τώρα δεν ανέχονται να το ομολογήσουν όσο βρίσκονται σε αυτόν τον κόσμο, ωστόσο μετά από αυτά θα επιδοκιμάσουν τα δικά μας λόγια· διότι θα συμφωνήσουν ότι είναι αληθινά, έχοντας ήδη πειστεί από αυτά τα ίδια που τους συνέβησαν. (B f. 189. E f. 87 b. I f. 273 b. L f 129. b.) Παραδίδεται δε και άλλη γραφή: «Μετά από αυτά με το στόμα τους θα ευλογήσουν», αντί του «Θα καταραστούν τους εαυτούς τους», μετανοώντας για όσα τέτοια διέπραξαν. Διότι εκείνη την ημέρα, λέει, θα αφανιστούν όλοι οι διαλογισμοί τους. <Θάνατος θα τους ποιμάνει, και θα τους κυριεύσουν οι ευθείς το πρωί.> (A f. 278, B f. 189 b, E f. 87 b, I f. 274, L f. 129 b.) Ως θάνατο λοιπόν που τους ποιμαίνει, θα εννοήσεις την κόλαση μέσα στον θάνατο. Διότι, έχοντας αποβάλει όλη την ισχύ και τη δόξα που είχαν, θα κυριευθούν κατά κάποιον τρόπο από τους αγίους όταν γίνει πρωί, δηλαδή όταν τους επιλάμψει ο καιρός της δόξας του Χριστού. Διότι θα κατέβει από τον ουρανό με τους αγίους αγγέλους, με τη δόξα του Πατέρα του, για να απονείμει μεν στους αγίους τα ετοιμασμένα έπαθλα, και να υποβάλει τους αμαρτωλούς σε κολάσεις και τιμωρίες.

Διότι σχετικά με τη δική μας ψυχή η Γραφή λέει: «Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του». Και για την ίδια την ψυχή λέει πάλι: «Αυτός που πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Σχετικά δε με τους αγγέλους λέει στους ψαλμούς: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα [και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός]». Για τον άνεμο δε λέει: «Με βίαιο πνεύμα θα συντρίψεις τα πλοία της Θαρσείς». Και, «όπως στο δάσος σαλεύεται το δέντρο από το πνεύμα». Και, «φωτιά, χαλάζι, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύμα καταιγίδας». Σχετικά δε με την καλή διδασκαλία ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει είναι πνεύμα και ζωή», που σημαίνει ότι είναι πνευματικά. Το δε Άγιο Πνεύμα δεν λαλείται μέσω της γλώσσας, αλλά είναι ζωντανό, παρέχοντας το να λαλεί κανείς με σοφία, ενώ το ίδιο λαλεί και ομιλεί.

Διότι οι ψυχές θυμούνται τα πάντα από τα επίγεια, όπως λέγουν οι Πατέρες, και τα λόγια και τα έργα και τις σκέψεις, και τίποτε από αυτά δεν μπορούν να λησμονήσουν τότε. Αυτό δε που αναφέρει στον ψαλμό: «Εκείνη την ημέρα θα εξαλειφθούν όλοι οι διαλογισμοί τους», εννοεί τους διαλογισμούς αυτού του αιώνα, όπως περί οικοδομής, κτημάτων, γονέων, τέκνων και πάσης φύσεως συναλλαγής. Αυτά, άμα τη εξόδω της ψυχής από το σώμα, χάνονται, και για τίποτε από αυτά δεν διατηρεί μνήμη ούτε μεριμνά.

Απήλθε, παρήλθε αυτός που εμφανίστηκε <σαν να μην είχε εμφανιστεί>, αυτός που γεννήθηκε σαν να μην είχε γεννηθεί. Ο μέγας, πάνω από πολλούς, έγινε σαν να μην είναι κανείς· ο κρατών κρατείται· ο δεσμεύων δεσμεύεται. Και ιδού, απάγεται εκεί όπου τον οδηγούν αυτοί που τον απάγουν. Την ημέρα εκείνη θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί του.

Και παρήλθε αυτός που φανερώθηκε σαν να μην είχε φανερωθεί, αυτός που γεννήθηκε σαν να μην είχε γεννηθεί. Αυτός που ήταν σπουδαιότερος από πολλούς έγινε ένα τίποτα· αυτός που κρατούσε εξουσία, τώρα κρατείται· αυτός που έδενε, τώρα δένεται· και ιδού, οδηγείται εκεί όπου τον κατευθύνουν αυτοί που τον απάγουν. Εκείνη την ημέρα θα καταστραφούν όλοι οι διαλογισμοί του.

Και όπως ακριβώς στα κτίσματα, όταν κάποιος στοχάζεται περί του Θεού δεν πρέπει να νομίζει ότι το αξίωμα της ουσίας και της δόξας του Θεού είναι ζήτημα προσληπτικής έξης και αξίας, έτσι θα αποκρουστεί ο Αέτιος, ο οποίος θέλει να στοχάζεται συλλογιστικά περί του Θεού με βάση το αγέννητο και το γεννητό, και με βάση το επιχείρημα που προβάλλει απέναντί μας περί της έξης και της ουσίας Του, εφόσον βεβαίως ομολογείται από όλους ότι τα κτίσματα υπάρχουν αληθινά και δεν δημιουργήθηκαν με σκοπό την προσθήκη δόξας στον ανενδεή Θεό, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του Μονογενούς και του Αγίου του Πνεύματος, για τα οποία δεν είναι δυνατόν να λέγεται το ίδιο με τα κτιστά· διότι κάτι τέτοιο είναι απαράδεκτο. Αλλά επειδή ο Αέτιος ήρθε προβάλλοντάς μας συλλογισμούς, χρησιμοποιώντας υψηγορίες και απευθυνόμενος με θράσος προς τα άνω, ενώ αντλεί τους συλλογισμούς του από τα κάτω κτίσματα, και ο ίδιος θα βρεθεί να είναι ένα τίποτα σύμφωνα με τον συλλογιστικό του λόγο· διότι και η σοφία των ανθρώπων παρέρχεται και ο συλλογιστικός λόγος των ανθρώπων θάπτεται: «διότι θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στο χώμα του». Διότι όλοι οι συλλογισμοί των ανθρώπων παρέρχονται, και οι άνθρωποι θα παρέλθουν μαζί και με τη συλλογιστική του Αετίου και με την τεχνική επιτήδευση ενάντια στην πίστη. Μένει δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. 39. (22). Εάν κάθε ουσία είναι αγέννητη όπως αυτή του Παντοκράτορος Θεού, πώς θα αποκαλέσει κάποιος τη μία παθητή και την άλλη απαθή;

Μη στηρίζεστε σε άρχοντες. Αυτό είναι παρόμοιο με το: «Καλό είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο· καλό είναι να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Και αυτό το αποδεικνύει μέσω του εξής συλλογισμού: διότι εάν οι ίδιοι, λέει, δεν είναι ικανοί να εξασφαλίσουν τη σωτηρία για τον εαυτό τους, ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από τέτοιους ανθρώπους; Επειδή ούτε μπορούν να απαλλάξουν τον εαυτό τους από τον θάνατο μετά το τέλος της ζωής· διότι το μεν πνεύμα αυτού που πεθαίνει θα εξέλθει, εκεί όπου θα το οδηγήσει εκείνος που το παραλαμβάνει, και ο υπόλοιπος άνθρωπος θα επιστρέψει στο χώμα του, εκπληρώνοντας τον νόμο της φύσης που όρισε εξαρχής ο Θεός στον Αδάμ λέγοντας: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις». Γι' αυτό και λέγεται: Όλοι οι λογισμοί, τους οποίους συγκέντρωσε μέσα του σκεπτόμενος όσο βρισκόταν ακόμη στη ζωή, και μαζεύοντας και θησαυρίζοντας πάνω στη γη σαν να ήταν κάποιος αιώνιος, υποσχόμενος να κάνει φοβερά πράγματα και απειλώντας πάλι άλλους, μέσα σε μία ώρα θα σβήσουν, «και θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί τους», δηλαδή των αρχόντων που θαυμάζονται από τους πολλούς.

Διότι, επειδή θεωρήθηκε ότι είχε επιτύχει χάρη στο ξόανο που ο ίδιος είχε ιδρύσει στην Αντιόχεια, είχε ήδη αξιωθεί από τον Μαξιμίνο και το αξίωμα του ηγεμόνα. Ο Λικίνιος όμως, αφού εισήλθε στην πόλη των Αντιοχέων και προέβη στην ανακάλυψη των αγυρτών, υπέβαλε σε βασανιστήρια τους προφήτες και τους ιερείς του νεοπαγούς ξοάνου, ρωτώντας τους για ποιο λόγο υποδύονταν αυτήν την απάτη. Και καθώς, πιεζόμενοι από τα βασανιστήρια, τους ήταν αδύνατο να το αποκρύψουν, και δήλωσαν ότι όλο το μυστήριο ήταν μια απάτη μηχανευμένη με την τέχνη του Θεοτέκνου, αυτός επέβαλε σε όλους την άξια τιμωρία, παραδίδοντας στον θάνατο, ύστερα από πάρα πολλά βασανιστήρια, πρώτα τον ίδιο τον Θεότεκνο, και έπειτα τους συνεργούς του στην αγυρτεία. Σε όλους αυτούς προστέθηκαν και τα παιδιά του Μαξιμίνου, τα οποία ήδη είχε κάνει κοινωνούς της βασιλικής τιμής καθώς και της ανάρτησης σε πίνακες και απεικονίσεις. Και εκείνοι δε που προηγουμένως καυχιούνταν για τη συγγένειά τους με τον τύραννο και είχαν επαρθεί καταδυναστεύοντας όλους τους ανθρώπους, έπαθαν τα ίδια με τους προαναφερθέντες, συνοδευόμενα από την έσχατη ατίμωση, επειδή δεν δέχτηκαν νουθεσία ούτε γνώρισαν ούτε κατανόησαν την παραίνεση που διακηρύσσουν τα ιερά λόγια: 〈Μην έχετε πεποίθηση σε άρχοντες, σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία· θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του· εκείνη την ημέρα θα καταστραφούν όλοι οι διαλογισμοί τους〉. [

Ο ίδιος δίδαξε να καταφρονούμε τον πλούτο λέγοντας: «Αν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε σε αυτόν την καρδιά σας»· και: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος και όταν πολλαπλασιαστεί η δόξα του οίκου του· διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Αλλά δίδασκε με τα εξής λόγια να μην θαυμάζουμε ούτε τις ανθρώπινες εξουσίες: «Μην στηρίζετε την ελπίδα σας σε άρχοντες, σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του· εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί του».

Πρόσεξε, λοιπόν, ότι όλα τα λαίμαργα ζώα έχουν τελείως ανεπτυγμένο ήπαρ· όπως για παράδειγμα οι χοίροι και οι στρουθοκάμηλοι. Θα γνωρίσεις, πάλι, ότι η ψυχή ενεργοποιεί τη διάθεση για μειδίαμα μέσω του σπλήνα σε όσους ρέπουν ακατάσχετα προς τους γέλωτες· και αυτοί που συχνά παρασύρονται από πολλούς που γελούν, λέγεται ότι πάσχουν από τον σπλήνα. Οπωσδήποτε θα θελήσεις να κατανοήσεις και περί των σπερματογόνων μορίων, μέσω ποιων και από πού προέρχονται, τα οποία είναι οι νεφροί· εξού και οι δεινοί γνώστες τέτοιων θεμάτων συνηθίζουν να λένε ότι αυτοί που επιδίδονται με υπερβολική αφειδία στις συνουσίες κυρτώνονται από τον πόνο των νεφρών. Ωστόσο, όσοι έχουν εντρυφήσει στη μελέτη οφείλουν να γνωρίζουν αυτό που στους πολλούς είναι άδηλο, ότι δηλαδή η ψυχή, όταν αποχωριστεί από το σώμα και από τα προαναφερθέντα μέρη του σώματος, και παραμείνει καθ' εαυτήν γυμνή σε κατάσταση ασαρκίας και ασωματίας, ούτε θυμάται πλέον ούτε καλλιεργεί λογισμούς, όπως ακριβώς μαρτυρεί εκείνος που είπε ότι: «Εκείνη την ημέρα θα καταστραφούν όλοι οι διαλογισμοί του».

Αλληλούια. Του Αγγαίου και του Ζαχαρία. Άγιος αίνος της εορτής του Πάσχα, της ακατάλυτης δόξας. Διότι ο Αγγαίος ερμηνεύεται ως εορτή, ο Ζαχαρίας ως μνήμη, και το Ιαώ σημαίνει ακατάλυτο. Για τον λόγο αυτόν ο προφήτης εκφώνησε αυτόν τον ψαλμό. «Αίνει»: Παροτρύνει την ψυχή να ομολογεί την ενότητα της Τριάδας κατά τη διάρκεια της ζωής της. «Ψαλώ τω Θεώ»: Δηλαδή, όσο βρίσκομαι στο σώμα, δεν θα παύσω να ψάλλω. Διότι έτσι πράττουν οι πιστοί. «Μη πεποίθατε»: Επειδή το να ελπίζει κανείς σε άνθρωπο είναι μάταιο, επιβλαβές και επισφαλές. Διότι δεν είναι σε θέση ο άνθρωπος να προσφέρει σωτηρία, εφόσον είναι θνητός. «Εξελεύσεται»: Διότι ο άνθρωπος βρίσκεται υπό εξουσία, και όταν Εκείνος που έδωσε το πνεύμα στον άνθρωπο το πάρει από αυτόν, ο πηλός επιστρέφει στο συγγενές του στοιχείο, όπως είπε: «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». «Εν εκείνη τη ημέρα»: Διότι την ημέρα εκείνη, κατά την οποία η ψυχή χωρίζεται από το σώμα, κάθε σκέψη του ανθρώπου παύει και δεν θυμάται πλέον ούτε οικία ούτε συγγένεια. Να εννοήσεις όμως και την ημέρα της κρίσεως. «Μακάριος»: Αληθινά μακάριος είναι εκείνος ο άνθρωπος, τον οποίο βοηθά τότε ο Χριστός. διότι ως Ιακώβ νοείται ο Χριστός. «Η ελπίς»: Διότι όσοι ελπίζουν στον Κύριο, η ζωή τους είναι ασφαλής και αδιάψευστη. «Τον ποιήσαντα»: Διότι η ισχύς Αυτού είναι μεγάλη. η σοφία Του ανεξερεύνητη. η βοήθειά Του ασφαλής και αδιάψευστη, ως βοήθεια του Θεού.

Οι άνθρωποι αυτοί είναι και στις συνάξεις ασύντακτοι, και στις εορτές ανέορτοι, και στις προσευχές ανευλόγητοι, στη μνήμη των αγίων αμνημόνευτοι, στο να δίνουν την ειρήνη αδόκιμοι, στην εκκλησία ανέτοιμοι, στη μετάληψη ανάξιοι, στην κοίμηση της εξόδου ταραγμένοι και έμφοβοι και κατηφείς και σκοτεινοί και απεγνωσμένοι· για τους οποίους προκήρυξε ο Προφήτης ότι: «Εκείνη την ημέρα θα αφανιστούν όλοι οι διαλογισμοί τους».

Όπως ακριβώς φθείρονται οι επιθυμίες του, έτσι και ο ίδιος. β'. Πώς άραγε φθείρονται οι επιθυμίες του; Με τον θάνατο τα πάντα καταλύονται· διότι άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Εκείνη την ημέρα θα αφανιστούν όλοι οι διαλογισμοί του». Και όχι μόνο με τον θάνατο, αλλά και με πολλά άλλα· όπως για παράδειγμα η ομορφιά, με την έλευση της ασθένειας και των γηρατειών, υποχωρεί, πεθαίνει και φθείρεται· η ρώμη του σώματος κυριεύεται πάλι από τα ίδια· η τρυφή δεν έχει ούτε αυτή την ίδια ηδονή στα γηρατειά. Και αυτό μας γίνεται σαφές από τον Βερζελλή.

Όχι μόνο για να πίνεις, εφόσον θα επαρκούσε και η φύση του νερού, αλλά και για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας λοιπόν αυτό, θα γνωρίζεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να χρησιμοποιείς τον οίνο. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία; Θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα από εσένα προσδοκούν να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Και αν ρωτήσεις: «Γιατί υπάρχουν τα κτήνη;», σου αποκρίνεται ότι και αυτά υπάρχουν για χάρη σου. Διότι λέει: «Αυτός αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Ποια ανάγκη έχεις από τη σελήνη; Άκουσέ τον να λέει: «Εποίησε τη σελήνη για να προσδιορίζει τους καιρούς». Και το ότι εποίησε όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό με σαφήνεια το δίδαξε λέγοντας: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Και ότι θα υπάρξει λύτρωση από τον θάνατο, και αυτό σε διδάσκει λέγοντας: «Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει». Από πού προήλθε το σώμα μας; Και αυτό το λέει: «Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Πού καταλήγει πάλι; «Θα επιστρέψει στο χώμα του».

Διότι, λέγει, επιστρέφει στη γη του. Εάν όμως εκείνος χάθηκε, πολύ περισσότερο και αυτά. Γι' αυτό και πρόσθεσε το: «Εκείνη την ημέρα θα καταστραφούν όλοι οι διαλογισμοί του»· αποδεικνύοντας ότι όχι μόνο δεν θα εκπληρωθούν οι υποσχέσεις, αλλά θα εκλείψει και ο ίδιος που τις δίδει. Τι πράττει, λοιπόν, έπειτα από αυτό;

Διότι ποιος είναι ο άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο; Ή ποιος θα λυτρώσει την ψυχή του από το χέρι του άδη; Ευλογημένος ο Θεός, αδελφοί, διότι ένας άνθρωπος, ιδού, κείτεται και σε τίποτε πλέον από τα του βίου δεν είναι προσκολλημένος· ιδού, ησύχασε, ιδού, απαλλάχθηκε από τα μάταια. Ένας μικρός πυρετός, και όλα αδράνησαν· μία ώρα, και αυτός που φάνηκε στον κόσμο γίνεται σαν να μην εμφανίστηκε ποτέ· μία στιγμή, και θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του, από την οποία ελήφθη. Εκείνη την ημέρα θα αφανιστούν όλοι οι διαλογισμοί μας· εκείνη την ώρα θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα και τη μητέρα του, φίλους και συγγενείς, υιούς και θυγατέρες, και θα πορευτεί μόνος, απομονωμένος, την αιώνια οδό του. Ας συναχθούμε κοντά σε αυτούς που αναχωρούν πριν από εμάς, προτού αναχωρήσουμε και εμείς· καθίστε και μην ενοχλείτε αυτόν που κείτεται· ησυχάστε και σταματήστε τον θόρυβο· ηρεμήστε, ατενίστε και δείτε το μέγα μυστήριο· φρίξτε και αναμένετε το ίδιο· βασιλείς, κοιτάξτε και μην υπερηφανεύεστε πλέον· άρχοντες, ατενίστε και μη φαντάζεστε πλέον σπουδαία πράγματα· βλέπετε αυτόν που κείτεται να χωρίζεται από τον βίο, και στο εξής μην αναγνωρίζεις τον εαυτό σου ως βασιλιά ή άρχοντα.

Και ότι θα υπάρξει κατάργηση του θανάτου, το διδάσκει λέγοντας: Ο Θεός μου θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει. Το από πού δημιουργήθηκε το σώμα μας και πού επιστρέφει πάλι, το αναφέρει: Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα, και θα επιστρέψει στο χώμα του. Γιατί όλα αυτά; Για εσένα: Διότι με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κυρίαρχο πάνω στα έργα των χεριών σου. Έχουμε κάτι κοινό με τους αγγέλους εμείς οι άνθρωποι, και γι' αυτό λέει: Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Και για την αγάπη του Θεού λέει: Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους υιούς του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος όσους τον φοβούνται. Σχετικά με όσα πρόκειται να ακολουθήσουν για εμάς μετά από αυτά, και για εκείνη την ατάραχη κατάληξη, λέει: Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου.

«Μην έχετε εμπιστοσύνη σε άρχοντες, σε γιους ανθρώπων· την ημέρα εκείνη θα χαθούν οι διαλογισμοί τους.» «Να έχεις απόλυτη εμπιστοσύνη στον Κύριο με όλη σου την καρδιά.» «Όποιος εμπιστεύεται τον Κύριο, θα βρίσκεται υπό τη φροντίδα Του.» «Εκείνος που εμπιστεύεται τον Κύριο, είναι μακάριος.» «Όποιος εμπιστεύεται τον Κύριο, θα ευφρανθεί.» «Ο Κύριος είναι ο κριτής μας, ο Κύριος είναι ο άρχοντάς μας, ο Κύριος είναι ο βασιλιάς μας, ο Κύριος είναι ο σωτήρας μας· αυτός θα μας σώσει.» «Ιδού, ο Θεός είναι ο σωτήρας μου· σε αυτόν θα στηρίξω την πεποίθησή μου, και θα σωθώ.» «Ευλογημένος ο άνθρωπος που εμπιστεύεται τον Κύριο· και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του· και θα είναι σαν δέντρο που θάλλει πλάι στα νερά, και θα απλώσει τη ρίζα του στην υγρασία.» «Δεν υπάρχει καταισχύνη για όσους εμπιστεύονται εσένα.» «Κοιτάξτε τις αρχαίες γενεές και δείτε: ποιος πίστεψε στον Κύριο και ντροπιάστηκε; Ή ποιος παρέμεινε στον φόβο Του και εγκαταλείφθηκε; Ή ποιος Τον επικαλέστηκε και Εκείνος τον περιφρόνησε; Διότι ο Κύριος είναι οικτίρμων και ελεήμων, και συγχωρεί αμαρτίες.» «Με την ελπίδα σωθήκαμε. Ελπίδα όμως που βλέπεται δεν είναι ελπίδα. Διότι αυτό που βλέπει κάποιος, γιατί και να το ελπίζει; Εάν όμως ελπίζουμε εκείνο που δεν βλέπουμε, το περιμένουμε με υπομονή.» «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωσμένες τις οσφύες της διανοίας σας, μένοντας νηφάλιοι.» «Ελπίσατε τέλεια στη χάρη που σας έχει δοθεί.»

Ψαλμός ρμε΄. Αλληλούια· του Αγγαίου και του Ζαχαρίου. «Αίνει, η ψυχή μου, τον Κύριο, θα ψάλλω στον Θεό μου όσο υπάρχω». Οφείλω, λέει, όσο ζω να ευλογώ τον Κύριο. «Μην πεποίθατε», μην ελπίζετε σε ανθρώπους άρχοντες· διότι δεν μπορούν ούτε τους εαυτούς τους να σώσουν από πειρασμούς και κινδύνους, ούτε αυτούς που έχουν εναποθέσει σε αυτούς την εμπιστοσύνη τους. Επειδή και εκείνος ο άρχοντας θα πεθάνει όπως καθένας από τους ευτελείς. «Θα εξέλθει», λέει, «το πνεύμα του», δηλαδή η ψυχή του, και αυτός «θα επιστρέψει στη γη, από την οποία ελήφθη». «Εκείνη την ημέρα» του θανάτου του «θα καταστραφούν όλοι οι διαλογισμοί του», δηλαδή οι βιοτικές φροντίδες. Και λοιπόν· «Μακάριος εκείνος που ελπίζει στον Θεό», στον οποίο ήλπισε «ο Ιακώβ, που είναι βοηθός του, η ελπίδα» και η καθαρή πίστη «προς τον Κύριο τον Θεό του, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη, τη θάλασσα και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά». Προς αυτόν, λέει, άνθρωπε, τον δημιουργό των όλων να έχεις την ελπίδα σου, «εκείνον που διαφυλάσσει την αλήθεια στον αιώνα» και ποτέ δεν διαψεύδεται στις υποσχέσεις του. «Που αποδίδει δικαιοσύνη στους αδικουμένους», δηλαδή δικαίωση απέναντι σε αυτούς που αδικούν, «που δίνει τροφή σε αυτούς που πεινούν», είτε σωματική είτε πνευματική. «Ο Κύριος λύνει τους δεσμώτες», αισθητώς μεν απελευθερώνοντας τους πιστούς από τα δεσμωτήρια, νοητώς δε λύνοντας τις αλυσίδες των αμαρτιών σε όσους μετανοούν ειλικρινά. «Ο Κύριος κάνει σοφούς τους τυφλούς».

Δεύτερον, διερωτάται γιατί, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα προέρχονται ισότιμα από τον Πατέρα, ο μεν ονομάζεται Υιός, το δε Πνεύμα, και δεν διατηρούν και τα δύο την ονομασία της υιότητας, όπως ούτε και τη σχέση. Και αφού εξέφρασε αυτή την απορία, προβάλλει τη λύση, πως εφόσον άπαξ η θεολογία κατέγραψε, βάσει των όσων είναι σε εμάς γνώριμα, το γνήσιο και ισότιμο της θείας φύσεως μέσα στην Τριάδα διά του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, απέδωσε το άρρητο και ακατονόμαστο όνομα της θεότητας με προσωνυμίες συνηθισμένες και οικείες σε εμάς. Και επειδή είναι συνηθισμένο και πρόσφορο να κάνουμε λόγο για γέννηση προκειμένου για τους δικούς μας υιούς, ενώ για το πνεύμα να μιλάμε για εκπόρευση («Επειδή πνεύμα», λέει, «που πορεύεται και δεν επιστρέφει», και «θα εξέλθει το πνεύμα του», και «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του και δεν θα υπάρξει πλέον»), εφόσον λοιπόν στο ανθρώπινο γένος στον μεν υιό εφαρμόζουμε τη γέννηση, στο δε πνεύμα την εκπόρευση, αναλόγως και προκειμένου για την άρρητη και υπερφυή φύση διδασκόμαστε ότι ο μεν Υιός γεννάται, ενώ για το Πνεύμα μυηθήκαμε στο ότι εκπορεύεται θεοπρεπώς.