Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 146:5

Περί της Τριάδος. «Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του·» (ως ισχύ εννοεί τον Υιό· η δε ισχύς είναι δύναμη· «διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού·») «και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός», δηλαδή του Πνεύματος· όπως έλεγε ο Σωτήρας: «Ιδού, σας δίδω Πνεύμα σοφίας και συνέσεως·» και πάλι: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους·» και πάλι: «Θα σας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας· θα σας ευλογήσει ο Θεός.»

Και θα υψωθεί ο Κύριος Σαβαώθ εν κρίσει. Δηλαδή, κατά τη δίκαιη ανταπόδοση για τα προειρημένα, υψώνεται ο Κύριος ο Θεός εν κρίσει, καθώς ένα από τα στοιχεία που συντελούν στη δόξα του Θεού είναι και η κρίση που επιβάλλεται στους ασεβείς από τον Κριτή σύμφωνα με την αξία των έργων τους· ώστε και μέσα από την κρίση να αναγνωρίζεται το ύψος της συνέσεως και της δυνάμεως του Κυρίου. —Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που παρατηρούν τη σοφία της διατάξεως των ουρανίων σωμάτων (κατά τη θέση, την κίνηση και τη σχέση που έχουν τα άστρα μεταξύ τους) κατανοούν το μεγαλείο της συνέσεώς Του (ώστε να μπορούν να πουν ότι: «Της συνέσεώς Του δεν υπάρχει αριθμός»), έτσι και εκείνοι που εξετάζουν τους λόγους της κρίσεως, δεν θα θαυμάσουν λιγότερο το πόσο σοφή και συνετή είναι η κρίση, καθώς και το πώς ανταποδίδει στον καθένα, μέχρι και στις παραμικρές λεπτομέρειες, αυτό που του αξίζει. —Ίσως, λοιπόν, με κάθε μας πνευματικό κατόρθωμα υψώνουμε τον Θεό, ώστε να υψώνεται Εκείνος με τη σωφροσύνη μας και να υψώνεται με τη δικαιοσύνη μας. Επειδή δε αυτά κατορθώνονται με τη συνέργεια του Θεού, όταν Εκείνος μας αναλάβει και μας ανορθώσει, υποστηρίζοντας και στηρίζοντάς μας με τη δική Του συνέργεια, τότε λέμε: «Θα σε υψώσω, Κύριε, διότι με ανέλαβες».

Αποβάλλοντας λοιπόν την άνοια της ελληνικής αβελτηρίας, και θαυμάζοντας βαθύτατα την εξουσία του παντοκράτορα Θεού και τα θαυμαστά Του έργα, φωνάξτε μαζί με τον Προφήτη: Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς Του, και δεν υπάρχει μέτρο στη σύνεσή Του. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ποιος θα μπορούσε να τους πει ότι αυτό που δεν έχει ποσότητα δεν μετριέται, το άμορφο δεν εξετάζεται, το ασώματο δεν ζυγίζεται, το απεριόριστο δεν συγκρίνεται, και εκείνο που δεν συγκρίνεται δεν επιδέχεται την έννοια του περισσότερου και του λιγότερου; Διότι από την αντιπαραβολή των ορίων μεταξύ τους αναγνωρίζουμε το περισσότερο· εκείνου όμως του οποίου το όριο είναι ασύλληπτο, η οποιαδήποτε υπεροχή του είναι αδιανόητη. Άκουσα το ψαλμικό εφύμνιο, το οποίο όλοι από κοινού υμνολογώντας ψάλλαμε: Μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλη η ισχύς του, και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Απαρίθμησε τα όσα ειπώθηκαν και θα κατανοήσεις το μυστήριο. «Μέγας ο Κύριος», δεν είπε πόσο μέγας (διότι ούτε ήταν δυνατόν να ειπωθεί το πόσο), αλλά με το αόριστο της σημασίας οδηγεί τη διάνοια στο άπειρο. Ομοίως, λέει, «Μεγάλη η ισχύς του», και ακούγοντας τη λέξη ισχύ, να εννοήσεις τη δύναμη.

Ο δε Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Αλλά και η σύνεσή Του είναι απεριόριστη. Ο Ησαΐας ερμηνεύει με σαφήνεια τη σύνεση, λέγοντας: «Πνεύμα σοφίας και συνέσεως». Άκουσα στους μακαρισμούς να μακαρίζονται εκείνοι που διψούν τον Κύριο. Ίσως, λοιπόν, αυτή η σκέψη να μην είναι άκαιρη, και παρακαλώ δεχθείτε τον λόγο μου, έστω κι αν φαίνεται να απομακρύνεται από τα παρόντα ζητήματα· αν κάποιος, οδοιπορώντας το μεσημέρι, ενώ ο ήλιος με τις πιο θερμές του ακτίνες καίει υπερβολικά το κεφάλι του και κατακαίει με τη φλόγα του κάθε υγρό στοιχείο του σώματος (και ας υποθέσουμε για το παράδειγμα πως η γη είναι τραχιά, δύσβατη και άνυδρη), και έπειτα αυτός ο άνθρωπος βρει μια πηγή, της οποίας το νερό είναι ωραίο και διαυγές, δροσίζει ευχάριστα και αναβλύζει με αφθονία, άραγε θα καθίσει δίπλα στο νερό και θα αρχίσει να φιλοσοφεί περί της φύσεώς του, εξετάζοντας από πού προέρχεται, πώς, μέσω ποιου στοιχείου και τα παρόμοια, όπως ακριβώς συνηθίζουν να λένε αυτοί που ματαιολογούν, ότι δηλαδή κάποια υγρασία, διεσπαρμένη στα βάθη της γης, καθώς αναπηδά και συμπιέζεται, μετατρέπεται σε νερό, ή ότι υπόγειες φλέβες που απλώνονται στις κάτω κοιλότητες, εάν ανοίξουν, αναβλύζουν νερό; Ή μήπως θα αφήσει κατά μέρος όλα αυτά και, σκύβοντας στο ρέμα και ακουμπώντας τα χείλη του, θα θεραπεύσει τη δίψα του, θα δροσίσει τη γλώσσα του, θα ικανοποιήσει την επιθυμία του και θα ευχαριστήσει Εκείνον που του έδωσε αυτή τη χάρη;

Εσύ όμως στρέψε το βλέμμα σου ψηλά στον ουρανό, δες τα κάλλη που υπάρχουν σε αυτόν, μετάφερε τη σκέψη σου στο πλάτος της γης, στα βάθη του νερού· αφού συλλάβεις με τη διάνοια ολόκληρο τον κόσμο και κατανοήσεις με τον λογισμό την υπερκόσμια φύση, γνώρισε ότι αυτά είναι τα αληθινά έργα Εκείνου που επιδήμησε σε σένα μέσω της σάρκας, τα οποία, όπως λέει, εάν καταγραφεί για το καθένα ξεχωριστά το τι και πώς και από πού και πόσο είναι, το πλήθος της διδασκαλίας για αυτόν τον ίδιο τον κόσμο θα υπερβεί τη χωρητικότητα του κόσμου. Διότι, επειδή ο Θεός εποίησε τα πάντα με σοφία, και η σοφία του Θεού δεν έχει όριο («η σύνεσή Του», λέει, «δεν μπορεί να μετρηθεί»), ο κόσμος που είναι πεπερασμένος στα δικά του μέτρα δεν θα χωρέσει μέσα του τον λόγο της απεριόριστης σοφίας. Εάν λοιπόν ολόκληρος ο κόσμος υπολείπεται ώστε να μπορέσει να χωρέσει τη διδασκαλία των έργων του Κυρίου, πόσοι κόσμοι θα χωρέσουν τη διήγηση για τον Θεό των όλων; Διότι ίσως ούτε και η βλάσφημη γλώσσα δεν θα αρνηθεί ότι ο Ποιητής είναι απειροπλάσια μεγαλύτερος από όλα όσα παρήχθησαν στη γένεση μόνο με το θέλημά Του. Εάν λοιπόν ολόκληρη η κτίση αδυνατεί να χωρέσει τον λόγο για τον ίδιο της τον εαυτό (διότι αυτό μαρτυρεί ο μέγας Ιωάννης, σύμφωνα τουλάχιστον με τη δική μας ερμηνεία), πώς θα μπορούσε η ανθρώπινη μικρότητα να χωρέσει ολόκληρο τον λόγο για τον Δεσπότη της κτίσεως; Ας πουν αυτοί που ξεστομίζουν μεγάλα λόγια, τι είναι ο άνθρωπος όταν εξετάζεται σε σύγκριση με το σύμπαν;

Αλληλούια. Του Αγγαίου και του Ζαχαρία. Αγγελικός ύμνος άγιας εορτής και μνήμης άγιας δόξας. Διότι το όνομα Αγγαίος ερμηνεύεται «εορτή», ενώ το Ζαχαρίας «μνήμη». «Αινείτε»: Αινείτε τον Ένα (νοείτε) τον Θεό, την Τριάδα. Διότι είναι αγαθό το να νοεί και να ψάλλει κανείς με αυτόν τον τρόπο. «Τω Θεώ»: Διότι ευφραίνεται ο Θεός με εκείνους που νοούν κατ' αυτόν τον τρόπο τον έναν Θεό ως Τριάδα (στην Τριάδα). «Οικοδομών»: Εννοεί την Εκκλησία. Διότι την προετοίμαζε [προαιωνίως] για τον πιστό λαό. Και θα σε διδάξουν τα επόμενα του ψαλμού. «Και τας διασποράς»: Διότι τον διασκορπισμένο λαό των εθνών τον συγκέντρωσε στην Εκκλησία. «Ο ιώμενος»: Διότι ευφραίνεται ο Θεός με τους ταπεινούς στην καρδιά και αυτούς τους θεραπεύει με τη χάρη Του. «Και δεσμεύων»: Διότι όσα συνέτριψε ο διάβολος με την αμαρτία των ανθρώπων, αυτά τα έδεσε και τα συνέσφιξε μέσω του βαπτίσματος ο Χριστός. «Ο αριθμών»: Διότι και τα αισθητά άστρα είναι αριθμημένα από Αυτόν, όμως εννόησε τους αγίους, οι οποίοι είναι σαν φωστήρες στον κόσμο. Διότι ο Θεός τους έχει καταμετρημένους. «Και πάσιν»: Διότι όλους τους αγίους τους καλεί με το όνομά τους [ο Θεός]. «Μέγας»: Ως κατασκευαστής τέτοιων και τόσων [και τόσο σπουδαίων] θαυμασίων, είναι αληθώς μέγας. «Και της συνέσεως»: Διότι ποιος θα μπορέσει να εξαντλήσει μετρώντας τη σύνεση ή (και) τον νου του Θεού, ή ποιος μπορεί έστω να τα συλλάβει πλήρως. «Αναλαμβάνων»: Εδώ ο λόγος αφορά τους αποστόλους. Διότι αυτούς εξέλεξε ο Κύριος. «Ταπεινών»: Όσοι απείθησαν στη διδαχή των αποστόλων, αυτοί ταπεινώθηκαν στο γήινο φρόνημα. «Εξάρξατε»: Αρχίστε, δηλαδή εξομολογηθείτε.

Διότι νομίζετε ότι με το πρόσχημα της ευσέβειας υπερασπίζεστε τη δόξα του Θεού, μη κατανοώντας ότι εκείνος που αθετεί εμένα, αθετεί και τον Πατέρα. Διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και έχω έλθει στον κόσμο· και η δική μου δόξα, είναι δόξα και του Πατέρα μου. Αφού λοιπόν ελέγχθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο οι ανόητοι από τον Σωτήρα μας Θεό, σταμάτησαν την αντιλογία, αποστομωμένοι από την αλήθεια· στρεφόμενοι όμως σε άλλον έναν λογισμό ανοησίας, έκαναν συμβούλιο εναντίον του. Εμείς όμως ας ψάλλουμε: Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του, και της συνέσεώς του δεν υπάρχει όριο. Διότι όλα αυτά έγιναν, ώστε ο αμνός και Υιός του Θεού, που αίρει την αμαρτία του κόσμου, να προσέλθει εκουσίως για χάρη μας στο σωτήριο πάθος, και να παρουσιαστεί στο πραιτώριο, και εκείνοι που εξουθενώνουν αυτόν που εξαγοράζει τον κόσμο με το ζωοποιό του αίμα, να συμφωνήσουν στα τριάντα αργύρια, και να θυσιαστεί ο Χριστός ως πάσχα υπέρ ημών, έτσι ώστε όσοι ραντίζονται με το τίμιο αίμα του και σφραγίζουν τα χείλη τους όπως τους παραστάτες των θυρών, να ξεφύγουν από τα βέλη του ολοθρευτή· και με αυτόν τον τρόπο ο Χριστός, που έπαθε κατά σάρκα και αναστήθηκε τριήμερος, να προσκυνείται από όλη την κτίση ομότιμα και ομόδοξα με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα· διότι σε αυτόν θα λυγίσει κάθε γόνατο επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, αναπέμποντάς του δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

δʹ. Αλλά ποια είναι η χρησιμότητα; Διότι οι μεν άνθρωποι ονομάζουν με το όνομα των μητέρων προς τιμήν των γυναικών που γέννησαν· ο Θεός όμως για ποιον λόγο ονόμασε με το όνομα της μητέρας; Τι μεγάλο ή μικρό οικονομούσε με αυτό; Διότι τίποτα δεν πράττει απλώς ούτε στην τύχη, αλλά με λόγο και πολλή σοφία· διότι η σύνεσή Του είναι απεριόριστη.

Διότι σύμφωνα με αυτούς υπάρχει μεγάλος και μικρός θεός· εάν όμως συμβαίνει το ίδιο και σε εσάς, δεν το γνωρίζω. Στις Γραφές πάντως δεν θα βρεις πουθενά κάτι τέτοιο, αλλά παντού αναφέρεται ως μεγάλος, και πουθενά ως μικρός. Διότι, εάν είναι μικρός, πώς είναι και Θεός; Εάν δεν υπάρχει άνθρωπος μικρός και μεγάλος [κατά τη φύση], αλλά μία είναι η φύση, και αν κάτι δεν ανήκει σε αυτή τη μία φύση δεν είναι άνθρωπος, πώς θα μπορούσε να υπάρχει μικρός και μεγάλος Θεός, εφόσον όποιος δεν ανήκει σε εκείνη τη φύση δεν είναι [Θεός]; Αυτός που είναι μικρός, δεν είναι Θεός· διότι παντού στην Αγία Γραφή ονομάζεται μεγάλος: «Μέγας ο Κύριος», λέει ο Δαβίδ, «και σφόδρα αξιοΰμνητος». Ιδού, αυτό ισχύει και για τον Υιό, διότι παντού τον ονομάζει Κύριο· και πάλι: «Μεγάλος είσαι εσύ, και επιτελείς θαυμάσια· εσύ είσαι ο μόνος Θεός»· και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του, και δεν υπάρχει πέρας στη μεγαλοσύνη του». Αλλά θα πει κάποιος: «Αυτά αφορούν τον Πατέρα, ενώ ο Υιός είναι μικρός». Αλλά αυτό το λες εσύ. Η Γραφή λέει το αντίθετο· όπως ακριβώς μιλάει για τον Πατέρα, έτσι μιλάει και για τον Υιό. Διότι άκουσε τον Παύλο που λέει: «Προσμένοντας τη μακαρία ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού». Αλλά μήπως άραγε μίλησε για επιφάνεια του Πατέρα; Αντιθέτως, για να σας ελέγξει ακόμη περισσότερο, πρόσθεσε τη φράση «του μεγάλου Θεού» αναφορικά με την επιφάνεια.

Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι «Εν αρχῇ ἦν ὁ Λόγος», πως είναι μεν αιώνιος, αλλά υποπτευθείς ότι η ζωή του Πατέρα είναι αρχαιότερη κατά κάποιο διάστημα και κατά περισσότερους αιώνες, και έτσι αποδώσεις αρχή στον Μονογενή, πρόσθεσε ότι «Εν αρχῇ ήταν προς τον Θεό», ώστε να δηλώσει πως είναι εξίσου αιώνιος με τον ίδιο τον Πατέρα. Διότι ποτέ δεν ήταν στερημένος από τον Λόγο, αλλά πάντοτε ήταν Θεός προς Θεόν, με δική του όμως ιδιαίτερη υπόσταση. Πώς λοιπόν, λέει, είπε ότι: «Στον κόσμο ήταν», εάν βεβαίως ήταν προς τον Θεό; Επειδή και προς τον Θεό ήταν, και στον κόσμο ήταν. Διότι πουθενά δεν περιορίζεται, ούτε ο Πατέρας ούτε ο Υιός. Διότι, αν για τη μεγαλωσύνη Του δεν υπάρχει τέλος, και για τη σύνεσή Του δεν υπάρχει μέτρο, είναι ολοφάνερο ότι ούτε για την ουσία Του υπάρχει κάποια χρονική αρχή. Άκουσες ότι «Εν αρχῇ εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη»; Τι κατανοείς από αυτήν την αρχή; Είναι ολοφάνερο ότι αυτά δημιουργήθηκαν πριν από όλα τα ορατά δημιουργήματα. Έτσι και για τον Μονογενή, όταν ακούς ότι «Εν αρχῇ ἦν», να κατανοείς ότι υπήρχε πριν από όλα τα νοητά και προ των αιώνων. Εάν δε πει κάποιος: Και πώς γίνεται, εφόσον είναι Υιός, να μην είναι νεότερος από τον Πατέρα; Διότι αυτό που προέρχεται από κάτι, είναι απόλυτη ανάγκη να είναι μεταγενέστερο εκείνου από το οποίο προέρχεται· θα απαντήσουμε ότι αυτά αποτελούν κατεξοχήν ανθρώπινους συλλογισμούς. Και εκείνος που ερευνά τέτοιου είδους ζητήματα, θα αναζητήσει και άλλα πιο άτοπα από αυτά· γι' αυτό και δεν θα έπρεπε καν να δεχόμαστε να ακούμε τέτοια πράγματα.

Δες, λοιπόν, και τώρα, και θα διαπιστώσεις τη συγγένεια των τροπαίων. Τότε συνηγορούσε στις φωνές του σταυρού, και τώρα ο Στέφανος είναι στέφανος της Εκκλησίας· διότι αυτός πρώτος καταπάτησε τα κέντρα του θανάτου. Στα ανάκτορα είναι στέφανος· διότι τον εναπέθεσε στον θάλαμό της η Βασίλισσα και Παρθένος· ανάμεσα στους άρχοντες είναι στέφανος· διότι έκανε πατέρα βασιλιά το παιδί εκείνου που τον φιλοξένησε· στη φιλοπτωχεία είναι στέφανος· έγινε πλούσιος και πιστός οικονόμος των χηρών και των ορφανών· εναντίον των Ιουδαίων είναι στέφανος· διότι στηλίτευσε τη συναγωγή που διέπραξε πνευματική μοιχεία με τα είδωλα· εναντίον των αιρετικών είναι στέφανος· διότι φράζει τα στόματα των θεομάχων, βροντοφωνάζοντας: Μέγας είναι ο Κύριός μας. Μέγας· διότι δεν υπόκειται στο μέτρο της γλώσσας· μέγας· διότι υπερβαίνει τη φαντασία της διανοίας· μέγας· διότι το απερίγραπτο είναι ίδιον της θείας φύσεως· μέγας· διότι ανέτειλε άναρχα από τους πατρικούς κόλπους· μέγας· διότι ως Λόγος γεννήθηκε απαθώς· μέγας· διότι η θεία ωδίνα δεν διαίρεσε την ουσία· μέγας· διότι κάθεται πάνω στον θρόνο, δεν έχει ριχτεί στο υποπόδιο· μέγας· διότι όπως ακριβώς είναι η ρίζα, τέτοιος είναι και ο κλάδος· μέγας· διότι αυτός που έχει δει τον Υιό, έχει δει και τον Πατέρα· μέγας· διότι δεν υπάρχει τίποτε το άνισο μέσα στην Τριάδα· μέγας· διότι αναγέννησε πολλούς διά του ύδατος· μέγας· διότι, αν και οράται, δεν παλαιώνεται· μέγας· διότι δεν είχε μικρό Πατέρα. Μέγας, λοιπόν, είναι ο Κύριος, ο Υιός, έστω κι αν δεν το παραδέχονται οι γείτονες.

Ενώ διέμενε στην Έφεσο, εν σαρκί, άπλωσε το δίχτυ της θεολογίας μέχρι τα πέρατα της οικουμένης λέγοντας: Εν αρχή ην ο Λόγος. Πραγματικά μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλη η ισχύς του, και η σύνεσή του δεν έχει όριο· αυτός που τους είπε: Εγώ θα σας δώσω στόμα και σοφία. Πόσοι βασιλείς, ηγεμόνες και σοφοί μίλησαν πολλές φορές με μεγάλη δύναμη, αλλά η φωνή τους δεν έφτασε ούτε μέχρι τα τείχη της πόλης; Αντιθέτως, ο φτωχός ψαράς μίλησε στην Έφεσο: Εν αρχή ην ο Λόγος, και η φωνή του κάλυψε ολόκληρη τη γη. Είδες στόμα πιο υψηλό από κάθε φωνή; Είδες γλώσσα πιο οξεία από την αστραπή; Είδες φωνή πιο τρανή από κάθε βροντή; Είδες τέτοια δύναμη; Έναν δάσκαλο από την Έφεσο να μαθητεύει όλα τα έθνη και να διδάσκει θεολογία: Εν αρχή ην ο Λόγος. Αυτή η φωνή αλίευσε την οικουμένη και την στήριξε όταν κλονιζόταν· αυτή η φωνή φώτισε τον κόσμο και τον ενίσχυσε εναντίον του αντιπάλου· αυτή η φωνή έγινε για τους πολλούς ανάσταση και πρόξενος σωτηρίας, για μερικούς όμως πτώση και καθαίρεση επειδή αποτέλεσε σημείο αντιλεγόμενο· για εκείνους μεν που πιστεύουν ότι υπήρχε εν αρχή, είναι ανάσταση, για εκείνους δε που λένε ότι δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, είναι πτώση και σιωπή. Διότι μεγάλο πλήθος αιρετικών τότε, έχοντας ξεσηκωθεί, κλόνιζαν την Εκκλησία, λαλώντας αδικία προς τα ύψη, και λέγοντας ότι υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε ο Υιός, και ότι πριν γεννηθεί δεν υπήρχε, και ότι δημιουργήθηκε εκ του μη όντος.

Γι' αυτό έλεγε: «Στη μεγαλωσύνη του δεν υπάρχει τέλος». Αλλά, όπως ακριβώς η μεγαλωσύνη του είναι άπειρη, έτσι είναι και η σύνεσή του. Γι' αυτό και, αφού είπε: «Μέγας είναι ο Κύριός μας», πρόσθεσε: «Και η σύνεσή του δεν έχει αριθμό». Και η γνώση του όμως είναι θαυμαστή· γι' αυτό και έλεγε: «Αναδείχθηκε θαυμαστή η γνώση σου για εμένα· αποδείχθηκε τόσο ισχυρή, που δεν μπορώ να την προσεγγίσω».

Αν λοιπόν δεν μπορεί να εξερευνηθεί, πολύ περισσότερο είναι αδύνατο να κατανοηθεί. Και είναι ανεξιχνίαστες οι οδοί Του. Οι οδοί Του είναι ανεξιχνίαστες, και ο Ίδιος είναι καταληπτός, πες μου; Τι λες; Τα κρίματά Του είναι ανεξερεύνητα, οι οδοί Του ανεξιχνίαστες, εκείνα που ετοίμασε για όσους Τον αγαπούν δεν ανέβηκαν σε ανθρώπινη καρδιά, η μεγαλωσύνη Του δεν έχει πέρας, η σύνεσή Του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα· και ο Ίδιος μόνος είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή μανίας δεν θα περιείχε αυτό; Ποιος δεν θα σας θρηνούσε για την παραφροσύνη και γι' αυτήν την έσχατη άνοια; Ας φροντίσουμε, αγαπητοί, να την αποβάλουμε με όση δύναμη διαθέτουμε, έχοντας διαρκώς τον Παύλο νοερά μπροστά στα μάτια μας, να αναφωνεί με δέος και να λέει: Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του! Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες.

Πώς, λοιπόν, δεν αποτελεί έσχατη ανοησία, εκείνοι που απέχουν τόσο πολύ από τη δική του χάρη, να περιεργάζονται την ίδια την ουσία του Θεού; Καίτοι αυτός είναι ο προφήτης που λέει: «Τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας σου μου φανέρωσες». Αλλά όμως, αν και έμαθε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, για αυτήν ακριβώς λέει ότι είναι απρόσιτη και ακατάληπτη: «Διότι μέγας είναι ο Κύριος», λέει, «και μεγάλη η ισχύς Του, και η σύνεσή Του δεν έχει αριθμό», δηλαδή, δεν επιδέχεται κατάληψη. Τι λέγεις; Η σοφία είναι ακατάληπτη στον προφήτη και η ουσία καταληπτή σε εμάς; Άραγε, δεν είναι ολοφάνερη αυτή η μανία; Η μεγαλωσύνη Του δεν έχει πέρας, και εσύ περιγράφεις την ουσία Του;

Διότι είναι προφανές από το εξής ότι ούτε το όνομα «Θεός» είναι ανώτερο από το «Κύριος», ούτε το «Κύριος» είναι κατώτερο από το «Θεός». Σε ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη ο Πατέρας ονομάζεται συνεχώς Κύριος: «Κύριος ο Θεός σου», λέει, «είναι ένας Κύριος», και πάλι: «Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλη η ισχύς του, και η σύνεσή του δεν έχει μέτρο», και πάλι: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος· εσύ μόνος είσαι ο Ύψιστος σε όλη τη γη.» Και όμως, αν ήταν κατώτερο από το «Θεός» και ανάξιο εκείνης της ουσίας, δεν θα έπρεπε να λέγεται: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος.» Πάλι, αν το «Θεός» ήταν ανώτερο από το «Κύριος» και πιο σεβάσμιο, δεν θα έπρεπε ο Υιός, ο οποίος σύμφωνα με αυτούς είναι κατώτερος, να αποκαλείται με το όνομα που αρμόζει στον Πατέρα, το οποίο μάλιστα θα ήταν αποκλειστικά δικό Του. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα, δεν έχουν. Διότι ούτε ο Υιός είναι κατώτερος από τον Πατέρα, ούτε το όνομα «Κύριος» είναι πιο ευτελές από το «Θεός». Γι' αυτόν τον λόγο, η Γραφή χρησιμοποιεί αδιακρίτως αυτές τις προσηγορίες και για τον Πατέρα και για τον Υιό.

Διότι το να μην πνιγείς από τη λύπη, όταν συνέπεσαν ξαφνικά τόσα πολλά κακά, και να μη χάσεις τα λογικά σου, δεν οφειλόταν σε κάποια ανθρώπινη βοήθεια, αλλά στο παντοδύναμο χέρι, στη σύνεση που είναι ανυπολόγιστη, στη φρόνηση που είναι ανεξερεύνητη, στον Πατέρα των οικτιρμών και Θεό κάθε παρηγορίας. «Διότι Αυτός μας χτύπησε», λέει, «και θα μας θεραπεύσει· θα μας πλήξει, θα επιδέσει τις πληγές μας και θα μας γιατρέψει.» Διότι, όσο ζούσε μαζί σου εκείνος ο μακάριος σύζυγος, απολάμβανες τιμή, φροντίδα και μέριμνα, απολάμβανες δηλαδή όσα ήταν φυσικό να απολαμβάνει κανείς από έναν άνθρωπο· επειδή όμως ο Θεός τον πήρε κοντά Του, αντί για εκείνον, πήρε τη θέση του για σένα ο Ίδιος. Και αυτός ο λόγος δεν είναι δικός μου, αλλά του μακάριου προφήτη Δαβίδ· διότι λέει: «Θα αναλάβει υπό την προστασία Του το ορφανό και τη χήρα». Και πάλι Τον ονομάζει πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών· και θα δεις ότι σε πολλά σημεία Εκείνος επιδεικνύει μεγάλη μέριμνα υπέρ αυτής της κατηγορίας των ανθρώπων.

Και παρατήρησε την οικονομία του Θεού· «αληθώς μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του, και η σύνεσή του δεν έχει όριο»· και «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», και τα μεταποιεί και τα μετασκευάζει προς το καλύτερο, και προανατρέπει και «συλλαμβάνει τους σοφούς στην πανουργία τους»· όπως ακριβώς δηλαδή σε όλα και πάντοτε οικονομεῖ τα πάντα προς το συμφέρον, έτσι και εδώ ενήργησε προνοητικά και πάνσοφα. Διότι, για να μην μπορεί κάποιος αργότερα να κατηγορήσει κάποιον από τους Πατέρες, ή ίσως και όλους, ότι καθένας από αυτούς οικειοποιήθηκε και εξέθεσε τη δική του άποψη, και με αυτόν τον τρόπο, έχοντας διαφύγει την προσοχή των πολλών, εκοιμήθη έχοντας ετερόδοξα φρονήματα, ή λέγοντας, ή γράφοντας, ευδόκησε να συγκληθούν οι ιερές Οικουμενικές Σύνοδοι, και μαζί με αυτές βέβαια και πολλές τοπικές, ώστε αυτό το οποίο κατορθώνεται ιδιαιτέρως από τον καθένα, ή πιστεύεται ως δόγμα, αφού τεθεί στο μέσο και δοκιμαστεί από όλους, να είναι στο εξής ευπρόσδεκτο, και όχι απορριπτέο. Έτσι λοιπόν εδογμάτισε η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος, έτσι εθέσπισε η δεύτερη, έτσι παρέδωσε η τρίτη, έτσι εκήρυξε η τέταρτη, έτσι εβεβαίωσε η πέμπτη, έτσι επικύρωσε η έκτη και επεσφράγισε λαμπρώς η έβδομη, οι οποίες εδογμάτισαν σταθερά ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, και βεβαίως όχι και από τον Υιό· και όσους δεν φρονούν έτσι, τους παρέδωσαν στο ανάθεμα.

Ψαλμός 146. Αλληλούια. «Αινείτε τον Κύριο, διότι είναι αγαθός ο ψαλμός». Είναι αγαθό και πάρα πολύ καλό να ψάλλουμε ωδή στον Θεό· «στον Θεό μας ας γίνει ευχάριστη η αίνεση». Σε αυτόν που αινεί με καθαρότητα, ο αίνος του θα φανεί πιο ευχάριστος στον Θεό. «Ο Κύριος οικοδομεί την Ιερουσαλήμ, θα επισυνάξει τους διασκορπισμένους του Ισραήλ». Πολλές φορές τους συγκέντρωσε από την αιχμαλωσία, ενώ ήταν διασκορπισμένοι, και την Ιερουσαλήμ, η οποία είχε καταπατηθεί εξαιτίας της ασέβειας του λαού, την ανοικοδόμησε φιλάνθρωπα. «Αυτός που θεραπεύει τους συντετριμμένους στην καρδιά και επιδένει τα συντρίμματά τους». Την ψυχή που έχει συντριβεί από τις αμαρτίες την ιατρεύει και τη θεραπεύει ο Θεός μέσω της μετάνοιας και της συντριβής της καρδιάς, η οποία προέρχεται από την ταπεινοφροσύνη. «Αυτός που αριθμεί τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους». Δες και θαύμασε την άβυσσο της σοφίας του Θεού, πώς όχι απλώς είναι ευαρίθμητα σε αυτόν τα πλήθη των άστρων, αλλά στο καθένα από αυτά έχει δώσει όνομα. «Μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλη η ισχύς του και η σύνεσή του», δηλαδή η σοφία του, «δεν έχει αριθμό».

Αλλά για τη σύνεσή του δεν υπάρχει μέτρο, ούτε γνώρισε κανείς τον νου του Κυρίου. Αν πάλι τον θεωρούν ως κάποιον που δεν φροντίζει για την επιστροφή των αμαρτωλών ή δεν προνοεί, τότε ποιος είναι αυτός που λέει μέσω της φωνής των αγίων, ότι «Δεν θέλω τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, παρά μόνο να επιστρέψει από τον δρόμο του, και να ζήσει η ψυχή του»· και «όταν εγώ πω στον ασεβή, "με θάνατο θα θανατωθείς", και εκείνος αποστραφεί από τον δρόμο του και πράξει το δίκαιο και τη δικαιοσύνη, και πορευτεί με τα προστάγματα της ζωής, τότε θα ζήσει και δεν θα πεθάνει· όλες οι αμαρτίες του που έπραξε δεν θα μνημονευθούν πια»; Ή μήπως τον θεωρούν ως κάποιον που υστερεί έστω και λίγο σε σοφία και δικαιοσύνη; Και ποιος θα μπορούσε να μετρήσει την άβυσσο της σοφίας, ή μάλλον της ίδιας της αυτοσοφίας; Διότι με τη σοφία εξέτεινε τον ουρανό, θεμελίωσε τη γη και γενικά τα πάντα τα εποίησε με σοφία. Και ότι είναι αγαθός, και όλα τα άλλα για τα οποία από όλους εξυμνείται και δοξάζεται· γιατί πρέπει να καταπιανόμαστε με τα μεγαλεία του Θεού που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κατανόηση και τον λόγο, και να αποτολμούμε τα ανέφικτα;

78. Αυτά λοιπόν που πηγάζουν από τους αθέμιτους λόγους τους, γεμάτα παρανομία και αθεΐα, για να το πούμε με συντομία, είναι τέτοιου είδους· για να μη φανούμε κι εμείς ότι συμπράττουμε στην παρανομία, ενδιατρίβοντας περισσότερο σε αυτά. Αφήνοντάς τα λοιπόν κατά μέρος, και αποστρεφόμενοι την αηδία και τη δυσφορία των εμετών τους, ας στρέψουμε το βλέμμα μας προς την ορθότητα των αληθινών δογμάτων και το φως της αλήθειας. Ομολογούμε λοιπόν και μεγαλόφωνα κηρύσσουμε ότι ο Χριστός είναι αληθινά Θεός κατά φύση, και Υιός του Θεού· ο οποίος συγκατέβηκε στο μέτρο των κτισμάτων από υπερβολική αγαθότητα. Και επειδή εγνώριζε και ήθελε και μπορούσε να σώσει, μας έσωσε και μας λύτρωσε από τη διαβολική πλάνη, και μας χάρισε το δώρο της θεογνωσίας. Όντας δε σοφία του Θεού και Πατρός, καθόλου δεν είναι δυνατόν να αγνοεί κάτι από όλα όσα υπάρχουν. Διότι είναι ο δημιουργός όλων των όντων, και τίποτα από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν δεν θα βρεθεί εκτός της γνώσεώς του. Διότι «Ο Θεός», λέγει η Γραφή, «με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Και όλα γενικώς με σοφία τα εποίησε. Και, «Σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Και αυτός είναι ο χορηγός της σοφίας, ο οποίος καθιστά σοφή κάθε λογική φύση με τη σοφοποιό δύναμή του, διότι της σοφίας και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός· εάν δε αυτός είναι που λέγει.

Τη ζωή μου από μόνος μου τη δίνω, και έχω εξουσία να την πάρω πάλι; ο καλός ποιμένας είναι αυτός που δίνει τη ζωή του για τα πρόβατα· πώς όμως, αν δεν έσωζε, δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να αποστραφεί αυτός από την πονηρή οδό του και να ζήσει; Γι' αυτό, θέλοντας να σώζει, ασκεί και πρόνοια· επομένως, υπάρχει και πρόνοια η οποία φτάνει μέχρι και τα έσχατα, εκτεινόμενη αναλόγως στον καθένα. Αυτό το αποδεικνύει και η ίδια η αντίληψη, και ο έμφυτος νόμος και λόγος μέσα μας, σύμφωνα με τον οποίο, όταν παρατηρούμε τα όντα, κατανοούμε την εύτακτη και εναρμόνια τάξη, θέση και κίνησή τους, από τις οποίες υμνούμε αναλόγως και δοξάζουμε το μεγαλείο του Δημιουργού. Το ότι δε, γνωρίζοντας και θέλοντας να σώσει, έχει και τη δύναμη, ποιος είναι τόσο παράφρων και ασύνετος, και βυθισμένος στη μέθη της απιστίας, ώστε να μην πείθεται; Ακούγοντας εκείνον που λέει ότι ο Χριστός, όπως είναι σοφία του Θεού, έτσι ακριβώς είναι και δύναμη. Και, Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του. Και, Ο Θεός μας είναι ο Θεός που σώζει. Και, Κύριος κραταιός και δυνατός.

Αλλά, αν και το να θρηνεί θα ήταν αναμενόμενο για εκείνη που αποχωρίστηκε από εμάς, δεν αγανάκτησε, δεν πρόφερε κανέναν ανάξιο λόγο, δεν έσχισε τον χιτώνα της, δεν αναφώνησε γοερούς θρήνους, αλλά είπε: «Πηγαίνετε, παιδιά μου, και είθε να σωθείτε εν Κυρίω, οπουδήποτε και αν οδηγηθείτε και οτιδήποτε και αν πάθετε, έχοντας επιλέξει αυτόν τον δρόμο για τον νόμο Του. Διότι είναι καλό για εσάς να υποστείτε οποιοδήποτε δεινό μέχρι και αίματος, παρά να αποδεχθείτε αυτόν που μοίχευσε και εξαιτίας αυτού να προδώσετε την αλήθεια». Ω, τι τολμηρή και γενναία ψυχή! Δεν κατέρρευσε αμέσως, όπως θα ήταν φυσικό να πάθει μια πιο ταπεινή και άνανδρη ψυχή. Αλλά τι έκανε; Αναχώρησε μαζί μας, οδοιπόρησε μαζί μας, καταπόνησε το αδύναμο σώμα της με την διάβαση του όρους, χωρίς καν να βρει έναν πρόθυμο συνοδοιπόρο. Αλίμονο, αλίμονο! Πώς έγιναν όλοι πιο απάνθρωποι και από την ίδια την εποχή; Και μάλιστα ορισμένοι, επιτιθέμενοι και χλευάζοντας αυτούς που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους, ώστε να εκπληρωθεί το ευαγγελικό ρητό, ότι «εχθροί του ανθρώπου οι οικιακοί αυτού». Μας έφτασε λοιπόν, ακόμη και όταν βασανιστήκαμε, η μακαρία. Και ας μην νομίσει κανείς σε αυτό το σημείο ότι εγκωμιάζουμε τους εαυτούς μας, διότι δεν έχουμε τίποτε άξιο επαίνου· διότι άλλοι και όχι εμείς είναι αυτοί που ανδραγάθησαν, και στον κοινό μας πατέρα πρέπει να αποδοθεί το κατόρθωμα. Προκειμένου όμως να παρουσιάσουμε τον αγώνα της αξιέπαινης, περιπέσαμε —συγχωρέστε μας— σε αναφορές για τα δικά μας εκείνα ζητήματα, πράγμα που δεν το θέλαμε, αλλά «Μέγας ο Κύριος ημών και μεγάλη η ισχύς αυτού».