Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 148:2

Ερώτ. δ'. Από πού είναι φανερό ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί; Διότι δεν αναφέρεται τίποτε τέτοιο στο βιβλίο της Γενέσεως. Απόκ. Γνωρίζοντας ο Θεός την τάση των ανθρώπων προς την ειδωλολατρία και την πολυθεΐα, και μάλιστα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απέκρυψε στη Γένεση τον λόγο περί των αγγέλων· ώστε να μην θεοποιήσουν και αυτούς εκείνοι που θεοποίησαν τον μόσχο και κάποια άλλα πράγματα ως θεούς. Και για το ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί, άκουσε το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του Προφήτη: «Αινείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν». Ερώτ. ε'. Είναι από την ουσία αυτού του φωτός, ή κάποιας άλλης φύσεως;

Διότι, όπως ακριβώς τη θεότητα που αναφέρεται εδώ κανείς δεν θα υποστήριζε ότι είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας· έτσι νομίζω και η αιώνια δύναμη και θεότητά Του δεν είναι ο Μονογενής Υιός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι υπάρχει άλλη δύναμη και σοφία του Θεού, η οποία φανερώνεται μέσω του Χριστού.» Και μετά από λίγο ο ίδιος ο Αστέριος λέει: «Αν και βεβαίως η αιώνια δύναμη και σοφία Του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ότι είναι άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή· πολλές όμως είναι εκείνες που κτίσθηκαν από Αυτόν η καθεμία χωριστά, των οποίων πρωτότοκος και Μονογενής είναι ο Χριστός. Όλες όμως ανεξαιρέτως εξαρτώνται από Εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις Αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Όπως, για παράδειγμα, ο προφήτης λέει ότι η ακρίδα, η οποία ενσκήπτει ως θεόσταλτη τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, δεν αποκαλείται από τον ίδιο τον Θεό απλώς δύναμη, αλλά μεγάλη δύναμη· ο δε μακάριος Δαβίδ σε αρκετούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις δυνάμεις να υμνήσουν τον Θεό.» Και μόνο που ξεστόμισαν αυτά, πώς δεν είναι άξιοι κάθε αποτροπιασμού;

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αναφερόμενη εδώ θεότητα είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας, έτσι νομίζω, και «η αΐδια αυτού δύναμις» και θεότητα «δεν είναι ο μονογενής Θεός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι άλλη είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού που φανερώνεται διά του Χριστού». Και λίγο πιο κάτω ο ίδιος ο Αστέριος αναφέρει: «Καίτοι βεβαίως “η μεν αΐδια αυτού δύναμη και σοφία”, την οποία οι λογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή, πολλές όμως είναι αυτές που κτίστηκαν καθεμία ξεχωριστά από αυτόν, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· και βεβαίως όλες εξίσου εξαρτώνται από εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί· όπως, για παράδειγμα, ο μεν προφήτης λέει ότι “η ακρίδα”, η οποία στάλθηκε από τον Θεό ως τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι απλώς “δύναμη”, αλλά και “μεγάλη”, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις “δυνάμεις” να αινέσουν τον Θεό».

Ανομ. Και το Πνεύμα λες ότι προέρχεται από την υπόσταση; Ορθ. Από πού αλλού; Ανομ. Πού είναι γραμμένο ότι κάποια προέρχονται από την εντολή και άλλα από την υπόσταση; Ορθ. Ο Δαβίδ λέει για εκείνα που προέρχονται από την εντολή: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα, αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του, αινείτε τον όλες οι δυνάμεις του, αινείτε τον ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε τον όλα τα άστρα και το φως. Διότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν». Σχετικά δε με τη γέννηση του Υιού είναι γραμμένο: «Από τη γαστέρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα»· και για το άγιο Πνεύμα: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και αλλού: «Διότι Πνεύμα από εμένα εκπορεύεται»· και αλλού: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ανομ. Για γαστέρα μίλησε και για στόμα, όχι για υπόσταση. Ορθ. Προκειμένου περί του Θεού, όταν αναφέρονται μέλη ή μέρη, λέγονται μεν ανθρωποπαθώς, νοούνται όμως θεοπρεπώς· διαφορετικά, ποια σωματική γαστέρα θα μπορούσαμε να νοήσουμε στον Θεό; Εγώ, ακούγοντας για γαστέρα, κατανοώ το γεννητικό γνώρισμα της φύσεως, και ακούγοντας για στόμα, το διδακτικό· διότι ακόμη και στους ανθρώπους υπάρχουν περιπτώσεις όπου η Γραφή ακολουθεί αυτήν τη συνήθεια, όπως όταν λέει: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας πάνω στη γη».

Και πάλι: «Αν και η αΐδια δύναμη και σοφία του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν βεβαίως μία και η αυτή, πολλές είναι εκείνες που κτίστηκαν από αυτόν ξεχωριστά, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· όλες βεβαίως ομοίως εξαρτώνται από αυτόν που τις κατέχει και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις εκείνου που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Για παράδειγμα, ο μεν προφήτης αναφέρει ότι η ‹ακρίδα›, που αποστέλλεται από τον Θεό ως τιμωρία των ανθρωπίνων αμαρτημάτων, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι μόνο ‹δύναμη› του Θεού, αλλά και ‹μεγάλη›, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις ‹δυνάμεις› να αινέσουν τον Θεό· και προσκαλώντας τες όλες στον ύμνο, καταδεικνύει και το πλήθος τους, και δεν παραλείπει να τις ονομάζει ‹λειτουργούς του Θεού› και διδάσκει ότι ‹πράττουν το θέλημά του›».

Οι Θρόνοι και οι Κυριότητες, και οι Αρχές και οι Εξουσίες, πώς θα διάγανε τη μακάρια ζωή τους, αν δεν έβλεπαν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός που βρίσκεται στους ουρανούς; Η θέα όμως αυτή δεν είναι δυνατή χωρίς το Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς μέσα στη νύχτα, εάν αφαιρέσεις το φως από το σπίτι, τα μάτια μένουν τυφλά, οι ικανότητες παραμένουν ανενεργές, και η αξία των πραγμάτων αγνοείται, έτσι ώστε, εξαιτίας της άγνοιας, να καταπατούνται εξίσου και ο χρυσός και ο σίδηρος· έτσι και όσον αφορά τη νοητή διακόσμηση, είναι αδύνατον να διατηρηθεί εκείνη η εύνομη ζωή χωρίς το Πνεύμα· όπως ακριβώς δεν είναι δυνατή η ευταξία ενός στρατοπέδου, όταν απουσιάζει ο διοικητής, ούτε η αρμονία του χορού, όταν δεν συντονίζει ο κορυφαίος. Πώς θα μπορούσαν τα Σεραφείμ να πουν «Άγιος, άγιος, άγιος», αν δεν είχαν διδαχθεί από το Πνεύμα πόσες φορές είναι ευσεβές να αναφωνούν αυτή τη δοξολογία; Είτε, λοιπόν, αινούν τον Θεό όλοι οι άγγελοί Του, και Τον αινούν όλες οι δυνάμεις Του, αυτό γίνεται μέσα από τη συνέργεια του Πνεύματος. Είτε παρίστανται χίλιες χιλιάδες αγγέλων και μύριες μυριάδες λειτουργών, με τη δύναμη του Πνεύματος επιτελούν το οικείο τους έργο άμεμπτα.

Παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή, ότι ο Υιός δεν είναι ένα από τα κτίσματα, αλλά μάλλον λέγεται και είναι δημιουργός τους. Οι νέοι στη Βαβυλώνα, απαριθμώντας σχεδόν όλη την κτίση, αναφέροντας αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, και λέγοντας ότι ο Θεός πρέπει να υμνείται από όλα, πουθενά δεν κατατάσσουν τον Υιό ανάμεσα σε εκείνα που οφείλουν να τον ευλογούν, ούτε είπαν: Ας ευλογεί ο Λόγος ή η σοφία του Θεού τον Κύριο. Αλλά γνωρίζοντας ότι μαζί με τον Πατέρα λαμβάνει την προσκύνηση, αφού έκαναν μνεία όλων μαζί των κτισμάτων, τον αποσιωπούν εφόσον είναι Δεσπότης και υμνείται και αυτός. Εξίσου και ο μακάριος Ψαλμωδός, προτρέποντας πολλές φορές να υμνείται ο Θεός, και ονομάζοντας όλη την κτίση, λειτουργούς και αγγέλους, και δυνάμεις, και ουρανούς των ουρανών, και σελήνη και ήλιο, λέγοντας ότι αυτά ως δούλα πρέπει να υποτάσσονται στην προσκύνηση του Θεού, πουθενά δεν κατατάσσει ανάμεσά τους τον Υιό, αλλά αντίθετα προστάζει και να προσκυνείται, αναφωνώντας: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Εάν λοιπόν όλη η κτίση προσκυνεί, και ο Υιός προσκυνείται, άρα δεν είναι κτίσμα, αλλά αληθινός Υιός που προσκυνείται μαζί με τον Πατέρα.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΗ΄. Στον μεν ρμε΄ (145ο) ψαλμό η ψυχή από μόνη της προτρεπόταν να αινεί τον Κύριο, καθώς ο λόγος έλεγε: «Αἴνει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον». Στον αμέσως επόμενο, καλούσε ένα πλήθος στον αίνο διά του: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, ὅτι ἀγαθὸν ψαλμός»· και στον επόμενο, η ίδια η Ιερουσαλήμ προσταζόταν να πράξει τούτο με το: «Ἐπαίνει, Ἱερουσαλήμ, τὸν Κύριον». Σε ακολουθία, λοιπόν, προς εκείνους, ο προκείμενος αίνος εντείνει το παράγγελμα, διευρύνοντας το πρόσταγμα μετά την επιμέρους προτροπή· και συλλογικά και ταυτόχρονα παρορμά ολόκληρη τη δημιουργημένη κτίση, τόσο την ορατή όσο και την αόρατη, προς τον αίνο του Θεού. Στην αρχή προσκαλεί τα όντα στους ουρανούς και στα ύψιστα· προχωρώντας όμως, τα όντα πάνω στη γη και στις αβύσσους, όχι σαν να μετέχουν όλα ψυχής και λογικής, αλλά προστάζει εκείνους που έχουν προικιστεί με λογική να στρέφουν το βλέμμα τους σε αυτά, και κατανοώντας τη σοφία που βρίσκεται σε αυτά, να ανυμνούν τον Ποιητή.

Η δε θεία και προφητική Γραφή παραγγέλλει να απονέμουν όλα ανεξαιρέτως και ομαδικά, μαζί με τον ίδιο τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα —τα νοερά και λογικά όντα μαζί με τα φαινόμενα ουράνια σώματα, τον ίδιο τον ουρανό και όσα αυτός εμπεριέχει— τον πρέποντα ύμνο και την αρμόζουσα θεολογία στον μόνο Θεό που είναι πάνω από όλα, στον Παμβασιλέα, Πανηγεμόνα και Αίτιο των συμπάντων, ο οποίος ενεργεί διαμέσου όλων και βρίσκεται μέσα σε όλα, ως τον Δημιουργό, Ποιητή και Προνοητή των πάντων, λέγοντας: «Αινείτε τον Θεό από τους ουρανούς, αινείτε αυτόν στα ύψιστα, αινείτε αυτόν όλοι οι άγγελοί του, αινείτε αυτόν όλες οι δυνάμεις του, αινείτε αυτόν ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε αυτόν όλα τα άστρα και το φως, αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου, διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός διέταξε και δημιουργήθηκαν. Τα εστερέωσε στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος· έθεσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει».

Και πώς τον ετοίμαζε ο Θεός; Παρά μόνο πριν ακόμη δημιουργηθεί, καθορίζοντας τους νόμους και διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να συγκροτηθεί. Ο μεν Πατέρας λοιπόν διαμόρφωνε και ετοίμαζε, διανοούμενος πώς έπρεπε να συγκροτηθεί ένας τόσο μεγάλος ουρανός, τι μέγεθος χρειαζόταν και ποιο σχήμα, πόσα μέτρα και πόσα μέρη, χάριν εκείνων που επρόκειτο να περιέχονται στο εσωτερικό του και εκείνων που επρόκειτο να βρεθούν εκτός αυτού, καθώς και εξαιτίας εκείνων που θα διέγραφαν την πορεία τους μέσα σε αυτόν. Ενώ Εκείνος (ο Υιός), προσηλώνοντας το βλέμμα Του στους λογισμούς του Πατέρα και όντας ο μόνος που εποπτεύει τα βάθη Του, προχωρούσε στην πραγμάτωση των έργων, υπηρετώντας τα νεύματα του Πατέρα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα. Αινείτε τον, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του. Αινείτε τον, ήλιος και σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς. Ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Πλην όμως, ακόμη και πριν δημιουργηθεί ο ίδιος ο ουρανός και όσα βρίσκονται πέρα από τον ουρανό, καθώς και όλα όσα περιέχονται μέσα στον ουρανό (διότι δια του ενός έχουν δηλωθεί περιληπτικά τα πάντα), υπήρχε ο Υιός του Θεού, και παρευρισκόταν και ήταν μαζί με τον Πατέρα, ενώ Εκείνος βουλευόταν ακόμη για τη συγκρότηση όλων αυτών. Γι' αυτό λέει: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί Του».

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Πράγματι, αποτελεί ύμνο της ακατάληπτης και άρρητης δόξας του Θεού, ο οποίος προάγεται με έναν τέτοιο ρυθμό, η συμφωνία όλης της κτίσης με τον εαυτό της, η οποία συγκροτείται μέσα από τα αντίθετα. Διότι η στάση και η κίνηση βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους, όμως αυτά έχουν συγκεραστεί το ένα με το άλλο μέσα στη φύση των όντων, και παρατηρείται σε αυτά μία ασύλληπτη ανάμειξη των αντιθέτων, ώστε και μέσα στην κίνηση να φανερώνεται το στάσιμο και μέσα στο ακίνητο το αεικίνητο. Διότι όλα τα ουράνια σώματα κινούνται διαρκώς, είτε περιστρεφόμενα μαζί με τον απλανή κύκλο, είτε, αντίστροφα, ελισσόμενα μέσω των πλανητών. Παραμένει όμως πάντοτε σταθερός και διατηρεί την ταυτότητά του ο ειρμός που υπάρχει σε αυτά, χωρίς ποτέ να μεταβάλλεται από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται σε κάτι άλλο νέο, αλλά παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος και διαμένοντας στην ίδια κατάσταση. Επομένως, η συνένωση του σταθερού με το κινούμενο, η οποία συντελείται διαρκώς με μία τεταγμένη και απαράβατη ευαρμοστία, αποτελεί μία μουσική αρμονία, δημιουργώντας μία αρμονικά συγκερασμένη και θεσπέσια υμνωδία προς τη δύναμη που συγκρατεί το σύμπαν. Αυτήν, νομίζω, έχοντας ακούσει και ο μέγας Δαβίδ, ανέφερε σε κάποιον από τους Ψαλμούς του, ότι υμνούν τον Θεό όλες οι άλλες ουράνιες δυνάμεις και το φως των άστρων, ο ήλιος και η σελήνη, καθώς και οι ουρανοί των ουρανών και το υπερουράνιο ύδωρ –ό,τι τέλος πάντων εννοεί με τη λέξη ύδωρ– και όλα τα υπόλοιπα που περιλαμβάνει η κτίση.

Και για να σας γίνει πιο σαφές αυτό που λέγεται, θα σας διαβάσω τον ίδιο τον ψαλμό από την αρχή: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα· αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του, αινείτε τον όλες οι δυνάμεις του.» Είδες αγγέλους να τον αινούν, είδες αρχαγγέλους, είδες τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ, τις ανώτερες δυνάμεις;

Διότι, όταν λέγει: «όλες οι δυνάμεις αυτού», συμπεριλαμβάνει όλο το ουράνιο πλήθος. Μήπως κάπου είδες τον αμαρτωλό; Διότι πώς ήταν δυνατόν, λέγει, να φανεί στον ουρανό; Λοιπόν, έλα να σε κατεβάσουμε και στη γη, μεταφέροντάς σε στο άλλο μέρος του χορού· και ούτε εδώ θα τον δεις πάλι. «Αινείτε τον Κύριο από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα φτερωτά πτηνά». Όχι μάταια, ούτε τυχαία σιώπησα λέγοντας αυτά στο μεταξύ, αλλά συγχύστηκε ο λογισμός του νου μου και μου προέκυψε να δακρύσω πικρά και να θρηνήσω δυνατά. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιοθρήνητο, πες μου, από το ότι σκορπιοί, οχιές και δράκοντες καλούνται προς δοξολογία Εκείνου που τους εποίησε, ενώ μόνος ο αμαρτωλός απουσιάζει από αυτή την ιερή χοροστασία; Και δικαίως. Διότι είναι θηρίο πονηρό και ανήμερο, το οποίο δεν επιδεικνύει την κακία του εναντίον των συνδούλων σωμάτων, αλλά εκχέει τον ιό της πονηρίας του ενάντια στη δεσποτική δόξα. «Διότι εξαιτίας σας», λέγει, «το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Γι' αυτόν τον λόγο ο προφήτης τον απώθησε από την οικουμένη, ωσάν από ιερή πατρίδα, και τον μετοίκησε στην υπερορία.

Διότι, το ότι αυτή ήταν η αιτία, όταν πλέον σημείωσαν μικρή πρόοδο, άκουσε πώς τους ομιλεί ο Προφήτης και για εκείνες τις άνω δυνάμεις: «Αινείτε τον Κύριο», λέει, «από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα· αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του, αινείτε τον όλες οι δυνάμεις του· διότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Και τι το θαυμαστό υπάρχει, εάν στην Παλαιά Διαθήκη αυτός είναι ο τρόπος της διδασκαλίας, εφόσον και στην Καινή, όταν πλέον είχε έρθει ο καιρός για υψηλότερα διδάγματα, ο Παύλος, απευθυνόμενος στους Αθηναίους, ακολούθησε αυτόν ακριβώς τον δρόμο που ακολούθησε και ο Μωυσής όταν εκπαίδευε τους Ιουδαίους;

Ακούσατε προηγουμένως, όταν αξιωθήκαμε να ομιλήσουμε προς την αγάπη σας κατά την ανάγνωση εκείνου του ψαλμού, ο οποίος, αφού απέβαλε τον αμαρτωλό από τους ιερούς περιβόλους, προέτρεπε τους αγγέλους και τις άνω δυνάμεις να ανυμνούν τον Θεό των όλων. Θέλετε λοιπόν και σήμερα να ακούσουμε αυτό το μυστικό μέλος, στεκόμενοι κάπου εκεί κοντά; Εμένα τουλάχιστον αυτό μου φαίνεται ορθό.

Πώς λοιπόν ο Ιωάννης είπε, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Δηλώνοντας ότι όλα εκείνα αποτελούσαν συγκατάβαση, και όχι θέα της ίδιας της γυμνής ουσίας. Διότι, αν έβλεπαν την ίδια τη φύση, δεν θα την είχαν δει με διαφορετικούς τρόπους. Επειδή αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη, ασύνθετη και απερίγραπτη, ούτε κάθεται, ούτε στέκεται, ούτε περπατά. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Το πώς όμως είναι, το γνωρίζει μόνο ο Ίδιος. Και αυτό φανερώνοντας ο Θεός και Πατέρας μέσω κάποιου προφήτη, έλεγε: «Εγώ επλήθυνα οράσεις», λέει, «και δια των προφητών έλαβα διάφορα ομοιώματα»· δηλαδή, συγκατέβηκα, δεν φανερώθηκα ακριβώς όπως ήμουν. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο ο Υιός του να φανερωθεί σε εμάς με αληθινή σάρκα, από παλιά τους προγύμναζε να βλέπουν την ουσία του Θεού, όσο τους ήταν δυνατό να τη δουν. Διότι αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός, όχι μόνο οι προφήτες, αλλά ούτε οι άγγελοι το είδαν, ούτε οι αρχάγγελοι· αλλά αν τους ρωτήσεις, θα τους ακούσεις να μην απαντούν τίποτα για την ουσία, αλλά μόνο να ψάλλουν στον Θεό: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις κάτι από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, θα ακούσεις τον μυστικό ύμνο του αγιασμού, και ότι: «Πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αν εξετάσεις τις ανώτερες δυνάμεις, δεν θα βρεις τίποτα άλλο, παρά μόνο ότι ένα είναι το έργο τους, το να αινούν τον Θεό· «Αινείτε τον», λέει, «όλες οι δυνάμεις του». Μόνος λοιπόν τον βλέπει ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα.

Αν εξετάσεις το ζήτημα με ακρίβεια, θα δεις και τον κόπο που απαιτείται για αυτό, αλλά και το κέρδος που προέρχεται από αυτό. Διότι, πρώτον, ένας τέτοιος ύμνος επιζητείται από τους δικαίους, και πρέπει πρώτα να διορθώσει κανείς τον βίο του, και έπειτα με αυτόν τον τρόπο να αναπέμπει ύμνους στον Θεό. Επειδή ο αίνος δεν είναι ωραίος στο στόμα του αμαρτωλού. Δεύτερον, η υμνολογία δεν επιτελείται μόνο με τα λόγια, αλλά και με τις πράξεις, και μάλιστα αυτόν τον αίνο, αυτήν τη δόξα επιζητεί κυρίως ο Θεός. Διότι λέγει: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Έτσι υμνούν τα Χερουβίμ. Γι' αυτό και ο προφήτης, όταν άκουσε εκείνη τη μυστική μελωδία, θρηνεί για τον εαυτό του, λέγοντας: «Αλίμονό μου, διότι, αν και είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Γι' αυτό, όταν προτρέπει να αναπέμπονται ύμνοι, αρχίζει από τις άνω δυνάμεις, λέγοντας τα εξής: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του». Επομένως, πρέπει να γίνει κανείς άγγελος, και με αυτόν τον τρόπο να υμνεί.

Και κάτι άλλο πάλι θεμελιώνει μέσα από αυτά. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Το να μη νομίσει κανένας από τους πιο απερίσκεπτους ότι υπάρχουν δύο δημιουργοί. Διότι, επειδή τα δημιουργήματα είναι διαφορετικά και απέχουν μεταξύ τους ως προς τις ουσίες (επειδή δηλαδή η μία κτίση είναι αισθητή, ενώ η άλλη νοητή· η μία ορατή, ενώ η άλλη αόρατη· η μία είναι γεμάτη από σώματα, ενώ η άλλη ασώματη), για να μην εισαγάγει κανείς διαφορετικούς δημιουργούς εξαιτίας της διαφοράς των έργων, συγκροτεί έναν χορό, αναπέμποντας σε Αυτόν μία μελωδία από όλους, και λέγοντας ότι ο ίδιος Θεός πρέπει να ανυμνείται και από την άνω και από την κάτω κτίση, φανερώνοντας και μέσα από αυτό ότι ένας είναι ο δημιουργός της καθεμιάς. Και ξεκινά πρώτα από τα άνω, λέγοντας: «Αινείτε αὐτὸν, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ· αἰνεῖτε αὐτὸν, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ».

Όταν, λοιπόν, λέει: «Αινείτε τον Κύριο, άγγελοι, δυνάμεις, ουρανοί, σελήνη, ήλιος, αστέρες, το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών», εννοεί τούτο: ότι το καθένα από τα δημιουργήματα είναι αντάξιο της σοφίας του Δημιουργού και βρίθει από μέγα θαύμα· πράγμα το οποίο έλεγε συνοπτικά ο Μωυσής στα προοίμια: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν λίαν καλά»· είναι τόσο καλά, ώστε να δοξάζουν τον Πλάστη τους και να παρακινούν τον θεατή να υμνήσει Εκείνον που τα κατασκεύασε.

Κάποιος άλλος ερμηνευτής, αντί για το «Εν στερεώματι», είπε: «Στο ακατάλυτο». Και άλλος: «Στο στερέωμα της ισχύος του». Αλλά μου φαίνεται ότι υπαινίσσεται πάλι και κάτι άλλο, όπως ακριβώς στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι, όπως εκεί είπε: «Αινείτε αυτόν οι άγγελοί του», έτσι και εδώ λέει: «Αινείτε αυτόν στο στερέωμά του»· δηλαδή, εσείς που βρίσκεστε στο στερέωμά του. Επειδή δεν παύει να καθιστά συνεχώς τις άνω δυνάμεις κοινωνούς της δοξολογίας. «Αινείτε αυτόν για τα δυνατά του έργα». Άλλος μεταφράζει: «Μέσα από τα δυνατά του έργα». Ο δε Εβραίος λέει: «Βεγεβουροθαύ». Αυτό όμως που εννοεί είναι τούτο: Αινείτε τον για τα δυνατά του έργα, για τη δύναμή του, για τα θαύματά του, για την ισχύ την οποία επιδεικνύει μέσα από όλα, από τα άνω, από τα κάτω, από τα κοινά σε όλους, από τα ιδιαίτερα, από αυτά που αφορούν τον καθένα ξεχωριστά, από τα παντοτινά. «Αινείτε αυτόν σύμφωνα με το πλήθος της μεγαλωσύνης του». Και πώς είναι δυνατόν αυτό, να αναπέμψει δηλαδή κανείς ύμνο ισάξιο με το πλήθος της μεγαλωσύνης του; Δεν εννοεί αυτό, ότι απαιτείται ένας ισάξιος ύμνος, αλλά λέει να τον υμνείτε όσο είναι δυνατόν να επεκταθείτε, αναλογιζόμενοι το πλήθος της μεγαλωσύνης του. Αναπέμπε τέτοιον ύμνο, όσο σου είναι εφικτό, και τέτοιον που αρμόζει να αναπέμπει ως άνθρωπος σε έναν τόσο μεγάλο και ασύγκριτα μεγάλο Θεό· διότι πράγματι, κανείς δεν μπορεί να αναπέμψει απολύτως αντάξιο ύμνο. Είδες πόθο ψυχής;

Και τώρα, αν σας πω αυτό, αν και επανέλαβα τα ίδια πολλές φορές, γνωρίζω ότι δεν είναι άτοπο να το πω. Διότι θα ήταν γελοίο πράγμα να βλέπουμε τον ήλιο, τη σελήνη και τα άλλα άστρα να ακολουθούν πάντοτε την ίδια οδό και να κάνουν τις ίδιες εναλλαγές των εποχών, και ο άνθρωπος που κάνει υπολογισμούς, αν ερωτηθεί πόσο κάνουν δύο φορές το δύο, παρά το γεγονός ότι έχει πει πολλές φορές πως κάνουν τέσσερα, δεν θα σταματήσει να λέει πάλι ότι κάνουν τέσσερα, και παρόμοια όλα τα άλλα που γίνονται σταθερά αποδεκτά, να λέγονται και να ομολογούνται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, αλλά εκείνος που κάνει ομιλίες βασιζόμενος στις προφητικές Γραφές, να τις παραμελεί και να μη λέει πάντοτε τα ίδια τα λόγια των Γραφών, αλλά να νομίζει ότι έχει επινοήσει και λέει κάτι καλύτερο από τη Γραφή. Ο λόγος, λοιπόν, με τον οποίο υπέδειξα ότι ο Θεός φανερώνει πως υπάρχουν άγγελοι και δυνάμεις στον ουρανό, είναι ο εξής: «Αινείτε τον Κύριον εκ των ουρανών, αινείτε αυτόν εν τοις υψίστοις· αινείτε αυτόν πάντες οι άγγελοι αυτού, αινείτε αυτόν πάσαι αι δυνάμεις αυτού».