Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 148:3

Ερώτ. δ'. Από πού είναι φανερό ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί; Διότι δεν αναφέρεται τίποτε τέτοιο στο βιβλίο της Γενέσεως. Απόκ. Γνωρίζοντας ο Θεός την τάση των ανθρώπων προς την ειδωλολατρία και την πολυθεΐα, και μάλιστα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απέκρυψε στη Γένεση τον λόγο περί των αγγέλων· ώστε να μην θεοποιήσουν και αυτούς εκείνοι που θεοποίησαν τον μόσχο και κάποια άλλα πράγματα ως θεούς. Και για το ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί, άκουσε το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του Προφήτη: «Αινείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν». Ερώτ. ε'. Είναι από την ουσία αυτού του φωτός, ή κάποιας άλλης φύσεως;

Ανομ. Και το Πνεύμα λες ότι προέρχεται από την υπόσταση; Ορθ. Από πού αλλού; Ανομ. Πού είναι γραμμένο ότι κάποια προέρχονται από την εντολή και άλλα από την υπόσταση; Ορθ. Ο Δαβίδ λέει για εκείνα που προέρχονται από την εντολή: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα, αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του, αινείτε τον όλες οι δυνάμεις του, αινείτε τον ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε τον όλα τα άστρα και το φως. Διότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν». Σχετικά δε με τη γέννηση του Υιού είναι γραμμένο: «Από τη γαστέρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα»· και για το άγιο Πνεύμα: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και αλλού: «Διότι Πνεύμα από εμένα εκπορεύεται»· και αλλού: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ανομ. Για γαστέρα μίλησε και για στόμα, όχι για υπόσταση. Ορθ. Προκειμένου περί του Θεού, όταν αναφέρονται μέλη ή μέρη, λέγονται μεν ανθρωποπαθώς, νοούνται όμως θεοπρεπώς· διαφορετικά, ποια σωματική γαστέρα θα μπορούσαμε να νοήσουμε στον Θεό; Εγώ, ακούγοντας για γαστέρα, κατανοώ το γεννητικό γνώρισμα της φύσεως, και ακούγοντας για στόμα, το διδακτικό· διότι ακόμη και στους ανθρώπους υπάρχουν περιπτώσεις όπου η Γραφή ακολουθεί αυτήν τη συνήθεια, όπως όταν λέει: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας πάνω στη γη».

Αν λοιπόν δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με τον Πατέρα, από πού ορμώμενος τον απεικονίζει στην ίδια φύση, και ισχυρίζεται ότι είναι ένα με το τέλειο εκείνο που υπολείπεται και είναι κατώτερό του; Β. Δεν μπορεί να έχουν έτσι τα πράγματα, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη. Α. Επομένως —επειδή θα στραφώ στο να εξετάσω πλέον, όσο βέβαια μπορώ, όλα όσα εξωραΐζουν για εμάς τη θεία και ύψιστη φύση—, έλα λοιπόν, ας σκεφτούμε αν το λαμπρό κάλλος της θεότητας βρίσκεται σε μεγαλύτερο βαθμό στον Πατέρα ή σε μικρότερο από ό,τι πρέπει στον Υιό. Β. Μου φαίνεται ότι τα έχεις σκεφτεί αυτά με άριστο τρόπο. Α. Ο θεσπέσιος Μελωδός υποτάσσει λοιπόν στα σκήπτρα της θεότητας και προσδένει στον ζυγό της δουλείας καθετί που ανήκει στα κτίσματα, πράττοντάς το αυτό πολύ θεοσεβώς και ορθότατα. Διότι είπε κάπου προς τον δημιουργό των συμπάντων: «Εσύ, Κύριε, κατ’ αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ιμάτιο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν, εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Και μάλιστα προστάζει να τον τιμούν με δοξολογίες και οι ουρανοί των ουρανών, και ο ήλιος και η σελήνη, τα άστρα και το φως, καθώς και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών.

Παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή, ότι ο Υιός δεν είναι ένα από τα κτίσματα, αλλά μάλλον λέγεται και είναι δημιουργός τους. Οι νέοι στη Βαβυλώνα, απαριθμώντας σχεδόν όλη την κτίση, αναφέροντας αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, και λέγοντας ότι ο Θεός πρέπει να υμνείται από όλα, πουθενά δεν κατατάσσουν τον Υιό ανάμεσα σε εκείνα που οφείλουν να τον ευλογούν, ούτε είπαν: Ας ευλογεί ο Λόγος ή η σοφία του Θεού τον Κύριο. Αλλά γνωρίζοντας ότι μαζί με τον Πατέρα λαμβάνει την προσκύνηση, αφού έκαναν μνεία όλων μαζί των κτισμάτων, τον αποσιωπούν εφόσον είναι Δεσπότης και υμνείται και αυτός. Εξίσου και ο μακάριος Ψαλμωδός, προτρέποντας πολλές φορές να υμνείται ο Θεός, και ονομάζοντας όλη την κτίση, λειτουργούς και αγγέλους, και δυνάμεις, και ουρανούς των ουρανών, και σελήνη και ήλιο, λέγοντας ότι αυτά ως δούλα πρέπει να υποτάσσονται στην προσκύνηση του Θεού, πουθενά δεν κατατάσσει ανάμεσά τους τον Υιό, αλλά αντίθετα προστάζει και να προσκυνείται, αναφωνώντας: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Εάν λοιπόν όλη η κτίση προσκυνεί, και ο Υιός προσκυνείται, άρα δεν είναι κτίσμα, αλλά αληθινός Υιός που προσκυνείται μαζί με τον Πατέρα.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΗ΄. Στον μεν ρμε΄ (145ο) ψαλμό η ψυχή από μόνη της προτρεπόταν να αινεί τον Κύριο, καθώς ο λόγος έλεγε: «Αἴνει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον». Στον αμέσως επόμενο, καλούσε ένα πλήθος στον αίνο διά του: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, ὅτι ἀγαθὸν ψαλμός»· και στον επόμενο, η ίδια η Ιερουσαλήμ προσταζόταν να πράξει τούτο με το: «Ἐπαίνει, Ἱερουσαλήμ, τὸν Κύριον». Σε ακολουθία, λοιπόν, προς εκείνους, ο προκείμενος αίνος εντείνει το παράγγελμα, διευρύνοντας το πρόσταγμα μετά την επιμέρους προτροπή· και συλλογικά και ταυτόχρονα παρορμά ολόκληρη τη δημιουργημένη κτίση, τόσο την ορατή όσο και την αόρατη, προς τον αίνο του Θεού. Στην αρχή προσκαλεί τα όντα στους ουρανούς και στα ύψιστα· προχωρώντας όμως, τα όντα πάνω στη γη και στις αβύσσους, όχι σαν να μετέχουν όλα ψυχής και λογικής, αλλά προστάζει εκείνους που έχουν προικιστεί με λογική να στρέφουν το βλέμμα τους σε αυτά, και κατανοώντας τη σοφία που βρίσκεται σε αυτά, να ανυμνούν τον Ποιητή.

Αυτά, λοιπόν, προέρχονται από τον τριακοστό δεύτερο ψαλμό. Σύμφωνα με αυτά, θα μπορούσε κανείς να βρει αντίστοιχα και στον εκατοστό τεσσαρακοστό όγδοο ψαλμό, ο οποίος διδάσκει ότι όχι μόνο τα επίγεια, αλλά και τα επουράνια και συλλήβδην ολόκληρη η κτίση δημιουργήθηκε με την προσταγή του Θεού των όλων. Λέει λοιπόν: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα· αινείτε τον, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του· αινείτε τον ήλιος και σελήνη, αινείτε τον όλα τα άστρα και το φως· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν».

Η δε θεία και προφητική Γραφή παραγγέλλει να απονέμουν όλα ανεξαιρέτως και ομαδικά, μαζί με τον ίδιο τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα —τα νοερά και λογικά όντα μαζί με τα φαινόμενα ουράνια σώματα, τον ίδιο τον ουρανό και όσα αυτός εμπεριέχει— τον πρέποντα ύμνο και την αρμόζουσα θεολογία στον μόνο Θεό που είναι πάνω από όλα, στον Παμβασιλέα, Πανηγεμόνα και Αίτιο των συμπάντων, ο οποίος ενεργεί διαμέσου όλων και βρίσκεται μέσα σε όλα, ως τον Δημιουργό, Ποιητή και Προνοητή των πάντων, λέγοντας: «Αινείτε τον Θεό από τους ουρανούς, αινείτε αυτόν στα ύψιστα, αινείτε αυτόν όλοι οι άγγελοί του, αινείτε αυτόν όλες οι δυνάμεις του, αινείτε αυτόν ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε αυτόν όλα τα άστρα και το φως, αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου, διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός διέταξε και δημιουργήθηκαν. Τα εστερέωσε στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος· έθεσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει».

Και πώς τον ετοίμαζε ο Θεός; Παρά μόνο πριν ακόμη δημιουργηθεί, καθορίζοντας τους νόμους και διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να συγκροτηθεί. Ο μεν Πατέρας λοιπόν διαμόρφωνε και ετοίμαζε, διανοούμενος πώς έπρεπε να συγκροτηθεί ένας τόσο μεγάλος ουρανός, τι μέγεθος χρειαζόταν και ποιο σχήμα, πόσα μέτρα και πόσα μέρη, χάριν εκείνων που επρόκειτο να περιέχονται στο εσωτερικό του και εκείνων που επρόκειτο να βρεθούν εκτός αυτού, καθώς και εξαιτίας εκείνων που θα διέγραφαν την πορεία τους μέσα σε αυτόν. Ενώ Εκείνος (ο Υιός), προσηλώνοντας το βλέμμα Του στους λογισμούς του Πατέρα και όντας ο μόνος που εποπτεύει τα βάθη Του, προχωρούσε στην πραγμάτωση των έργων, υπηρετώντας τα νεύματα του Πατέρα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα. Αινείτε τον, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του. Αινείτε τον, ήλιος και σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς. Ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Πλην όμως, ακόμη και πριν δημιουργηθεί ο ίδιος ο ουρανός και όσα βρίσκονται πέρα από τον ουρανό, καθώς και όλα όσα περιέχονται μέσα στον ουρανό (διότι δια του ενός έχουν δηλωθεί περιληπτικά τα πάντα), υπήρχε ο Υιός του Θεού, και παρευρισκόταν και ήταν μαζί με τον Πατέρα, ενώ Εκείνος βουλευόταν ακόμη για τη συγκρότηση όλων αυτών. Γι' αυτό λέει: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί Του».

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Πράγματι, αποτελεί ύμνο της ακατάληπτης και άρρητης δόξας του Θεού, ο οποίος προάγεται με έναν τέτοιο ρυθμό, η συμφωνία όλης της κτίσης με τον εαυτό της, η οποία συγκροτείται μέσα από τα αντίθετα. Διότι η στάση και η κίνηση βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους, όμως αυτά έχουν συγκεραστεί το ένα με το άλλο μέσα στη φύση των όντων, και παρατηρείται σε αυτά μία ασύλληπτη ανάμειξη των αντιθέτων, ώστε και μέσα στην κίνηση να φανερώνεται το στάσιμο και μέσα στο ακίνητο το αεικίνητο. Διότι όλα τα ουράνια σώματα κινούνται διαρκώς, είτε περιστρεφόμενα μαζί με τον απλανή κύκλο, είτε, αντίστροφα, ελισσόμενα μέσω των πλανητών. Παραμένει όμως πάντοτε σταθερός και διατηρεί την ταυτότητά του ο ειρμός που υπάρχει σε αυτά, χωρίς ποτέ να μεταβάλλεται από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται σε κάτι άλλο νέο, αλλά παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος και διαμένοντας στην ίδια κατάσταση. Επομένως, η συνένωση του σταθερού με το κινούμενο, η οποία συντελείται διαρκώς με μία τεταγμένη και απαράβατη ευαρμοστία, αποτελεί μία μουσική αρμονία, δημιουργώντας μία αρμονικά συγκερασμένη και θεσπέσια υμνωδία προς τη δύναμη που συγκρατεί το σύμπαν. Αυτήν, νομίζω, έχοντας ακούσει και ο μέγας Δαβίδ, ανέφερε σε κάποιον από τους Ψαλμούς του, ότι υμνούν τον Θεό όλες οι άλλες ουράνιες δυνάμεις και το φως των άστρων, ο ήλιος και η σελήνη, καθώς και οι ουρανοί των ουρανών και το υπερουράνιο ύδωρ –ό,τι τέλος πάντων εννοεί με τη λέξη ύδωρ– και όλα τα υπόλοιπα που περιλαμβάνει η κτίση.

Αινείτε τον, ο ήλιος και η σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. (Άλλος: Άστρα του φωτός). Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών· και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών ας αινέσει το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε, και δημιουργήθηκαν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.

Όταν, λοιπόν, λέει: «Αινείτε τον Κύριο, άγγελοι, δυνάμεις, ουρανοί, σελήνη, ήλιος, αστέρες, το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών», εννοεί τούτο: ότι το καθένα από τα δημιουργήματα είναι αντάξιο της σοφίας του Δημιουργού και βρίθει από μέγα θαύμα· πράγμα το οποίο έλεγε συνοπτικά ο Μωυσής στα προοίμια: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν λίαν καλά»· είναι τόσο καλά, ώστε να δοξάζουν τον Πλάστη τους και να παρακινούν τον θεατή να υμνήσει Εκείνον που τα κατασκεύασε.