Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 148:4

Ερώτ. δ'. Από πού είναι φανερό ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί; Διότι δεν αναφέρεται τίποτε τέτοιο στο βιβλίο της Γενέσεως. Απόκ. Γνωρίζοντας ο Θεός την τάση των ανθρώπων προς την ειδωλολατρία και την πολυθεΐα, και μάλιστα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απέκρυψε στη Γένεση τον λόγο περί των αγγέλων· ώστε να μην θεοποιήσουν και αυτούς εκείνοι που θεοποίησαν τον μόσχο και κάποια άλλα πράγματα ως θεούς. Και για το ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί, άκουσε το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του Προφήτη: «Αινείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν». Ερώτ. ε'. Είναι από την ουσία αυτού του φωτός, ή κάποιας άλλης φύσεως;

Σχετικά με τη μία ουσία των αγγέλων ομιλεί και ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης στο δέκατο έβδομο κεφάλαιο του λόγου του για τον άνθρωπο. Ερώτ. θ΄. Πόσοι είναι οι ουρανοί; Απόκ. Το ερώτημα αυτό γεννά αμφιβολίες σε πολλούς. Διότι το μεν βιβλίο της Γενέσεως αναφέρει δύο ουρανούς· ο δε άγιος Παύλος είδε και τρίτο ουρανό. Ο δε προφήτης Δαβίδ αναφέρει και τέταρτο, καθώς λέει: «Αινείτε αυτόν, οι ουρανοί των ουρανών». Πρέπει δε να έχουμε υπόψη τον συλλογισμό εκείνων που υποστηρίζουν ότι ο άγιος Παύλος αρπάχθηκε στο τρίτο μέρος του ουρανού και όχι σε τρεις ουρανούς: ότι δηλαδή, όπως ακριβώς η φύση των ανθρώπων λέγεται και ένας άνθρωπος και πάλι πολλοί άνθρωποι, έτσι και η φύση των ουρανών αναφέρεται στην Αγία Γραφή και ως ένας ουρανός και ως πολλοί ουρανοί.

Αυτά, λοιπόν, φαντάζονται όσοι εισάγουν αδημιούργητη ύλη δίπλα στον Δημιουργό, παρασυρόμενοι από την πρώτη μυθοπλασία στο ακόλουθο ψέμα. Εμείς, όμως, αξιώνουμε από τους σοφούς των Ελλήνων να μην μας χλευάζουν προτού διευθετήσουν τις μεταξύ τους διαφωνίες. Διότι υπάρχουν ανάμεσά τους κάποιοι που ισχυρίζονται ότι υπάρχουν άπειροι ουρανοί και κόσμοι, και όταν εκείνοι που χρησιμοποιούν πιο εμβριθείς αποδείξεις ελέγξουν το απίθανο αυτού του ισχυρισμού, και με τις αναγκαιότητες της γεωμετρίας αποδείξουν ότι δεν είναι δυνατόν από τη φύση των πραγμάτων να δημιουργηθεί άλλος ουρανός πέρα από τον έναν, τότε και εμείς θα περιγελάσουμε ακόμη περισσότερο τη γραμμική και έντεχνη φλυαρία τους· διότι, εφόσον βλέπουν φυσαλίδες να δημιουργούνται από την ίδια αιτία, είτε πρόκειται για μία είτε για πολλές, πώς έπειτα αμφιβάλλουν για την ύπαρξη περισσότερων ουρανών, για το αν δηλαδή επαρκεί η δημιουργική δύναμη για να τους παραγάγει στην ύπαρξη; Τη δύναμη και το μέγεθος αυτών (των ουρανών) θεωρούμε ότι δεν διαφέρουν σε τίποτα από την κούφια σταγόνα που φουσκώνει στα νερά των πηγών, όταν αποβλέψουμε στην υπεροχή της δύναμης του Θεού. Ώστε είναι καταγέλαστος ο ισχυρισμός τους περί του αδυνάτου. Εμείς, αντίθετα, τόσο πολύ απέχουμε από το να μην πιστεύουμε στον δεύτερο ουρανό, ώστε επιζητούμε και τον τρίτο, τη θέα του οποίου αξιώθηκε ο μακάριος Παύλος. Ο δε ψαλμός, κάνοντας λόγο για «ουρανούς ουρανών», μας δημιούργησε την έννοια και περισσότερων.

Και βέβαια, έστω κι αν κάποτε τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς καλούνται να συμμετάσχουν στη δοξολογία του κοινού Δεσπότη των πάντων, δεν θεωρούμε εξαιτίας αυτού ότι αυτά έχουν λογική φύση. Διότι ούτε οι ουρανοί είναι έμψυχοι, επειδή διηγούνται τη δόξα του Θεού· ούτε το στερέωμα είναι ζωντανό ον με αισθήσεις, επειδή αναγγέλλει το έργο των χειρών Του.

Αν λοιπόν δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με τον Πατέρα, από πού ορμώμενος τον απεικονίζει στην ίδια φύση, και ισχυρίζεται ότι είναι ένα με το τέλειο εκείνο που υπολείπεται και είναι κατώτερό του; Β. Δεν μπορεί να έχουν έτσι τα πράγματα, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη. Α. Επομένως —επειδή θα στραφώ στο να εξετάσω πλέον, όσο βέβαια μπορώ, όλα όσα εξωραΐζουν για εμάς τη θεία και ύψιστη φύση—, έλα λοιπόν, ας σκεφτούμε αν το λαμπρό κάλλος της θεότητας βρίσκεται σε μεγαλύτερο βαθμό στον Πατέρα ή σε μικρότερο από ό,τι πρέπει στον Υιό. Β. Μου φαίνεται ότι τα έχεις σκεφτεί αυτά με άριστο τρόπο. Α. Ο θεσπέσιος Μελωδός υποτάσσει λοιπόν στα σκήπτρα της θεότητας και προσδένει στον ζυγό της δουλείας καθετί που ανήκει στα κτίσματα, πράττοντάς το αυτό πολύ θεοσεβώς και ορθότατα. Διότι είπε κάπου προς τον δημιουργό των συμπάντων: «Εσύ, Κύριε, κατ’ αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ιμάτιο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν, εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Και μάλιστα προστάζει να τον τιμούν με δοξολογίες και οι ουρανοί των ουρανών, και ο ήλιος και η σελήνη, τα άστρα και το φως, καθώς και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών.

Παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή, ότι ο Υιός δεν είναι ένα από τα κτίσματα, αλλά μάλλον λέγεται και είναι δημιουργός τους. Οι νέοι στη Βαβυλώνα, απαριθμώντας σχεδόν όλη την κτίση, αναφέροντας αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, και λέγοντας ότι ο Θεός πρέπει να υμνείται από όλα, πουθενά δεν κατατάσσουν τον Υιό ανάμεσα σε εκείνα που οφείλουν να τον ευλογούν, ούτε είπαν: Ας ευλογεί ο Λόγος ή η σοφία του Θεού τον Κύριο. Αλλά γνωρίζοντας ότι μαζί με τον Πατέρα λαμβάνει την προσκύνηση, αφού έκαναν μνεία όλων μαζί των κτισμάτων, τον αποσιωπούν εφόσον είναι Δεσπότης και υμνείται και αυτός. Εξίσου και ο μακάριος Ψαλμωδός, προτρέποντας πολλές φορές να υμνείται ο Θεός, και ονομάζοντας όλη την κτίση, λειτουργούς και αγγέλους, και δυνάμεις, και ουρανούς των ουρανών, και σελήνη και ήλιο, λέγοντας ότι αυτά ως δούλα πρέπει να υποτάσσονται στην προσκύνηση του Θεού, πουθενά δεν κατατάσσει ανάμεσά τους τον Υιό, αλλά αντίθετα προστάζει και να προσκυνείται, αναφωνώντας: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Εάν λοιπόν όλη η κτίση προσκυνεί, και ο Υιός προσκυνείται, άρα δεν είναι κτίσμα, αλλά αληθινός Υιός που προσκυνείται μαζί με τον Πατέρα.

Ούτε οι ουρανοί των ουρανών θα το διηγηθούν, ούτε τα ύδατα που βρίσκονται υπεράνω των ουρανών θα το διηγηθούν. Γιατί λοιπόν αποθαρρύνεσαι, άνθρωπε, που αγνοείς αυτό το οποίο αγνοούν και οι ουρανοί; Και όχι μόνο οι ουρανοί αγνοούν τη γέννηση, αλλά και κάθε αγγελική φύση.

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΗ΄. Στον μεν ρμε΄ (145ο) ψαλμό η ψυχή από μόνη της προτρεπόταν να αινεί τον Κύριο, καθώς ο λόγος έλεγε: «Αἴνει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον». Στον αμέσως επόμενο, καλούσε ένα πλήθος στον αίνο διά του: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, ὅτι ἀγαθὸν ψαλμός»· και στον επόμενο, η ίδια η Ιερουσαλήμ προσταζόταν να πράξει τούτο με το: «Ἐπαίνει, Ἱερουσαλήμ, τὸν Κύριον». Σε ακολουθία, λοιπόν, προς εκείνους, ο προκείμενος αίνος εντείνει το παράγγελμα, διευρύνοντας το πρόσταγμα μετά την επιμέρους προτροπή· και συλλογικά και ταυτόχρονα παρορμά ολόκληρη τη δημιουργημένη κτίση, τόσο την ορατή όσο και την αόρατη, προς τον αίνο του Θεού. Στην αρχή προσκαλεί τα όντα στους ουρανούς και στα ύψιστα· προχωρώντας όμως, τα όντα πάνω στη γη και στις αβύσσους, όχι σαν να μετέχουν όλα ψυχής και λογικής, αλλά προστάζει εκείνους που έχουν προικιστεί με λογική να στρέφουν το βλέμμα τους σε αυτά, και κατανοώντας τη σοφία που βρίσκεται σε αυτά, να ανυμνούν τον Ποιητή.

Και προσθέτει: διότι έτσι είπε ο Σωτήρας προς τις ιερές πηγές: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Έπειτα, σαν να συνοψίζει τον λόγο του, εισάγει το συμπέρασμα στη δική του διήγηση λέγοντας: είναι από παντού φανερό ότι οι ιεροί απόστολοι ονομάστηκαν μεταφορικά και πηγές από τον προφήτη. Και ενώ θέλει οι απόστολοι να είναι οι πηγές, δεν του αρέσουν οι προφήτες· γιατί άραγε, παρά μόνο επειδή δεν μπορούσε να τοποθετήσει τη σάρκα του Σωτήρα πριν από εκείνους; Καίτοι, ακόμη και πριν από τις φυσικές και αισθητές πηγές, τις οποίες μνημόνευσε και ο Μωυσής στην κοσμογονία λέγοντας «πηγή δε ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης» και πάλι «ποταμός δε εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», προϋπήρχε ο Υιός του Θεού, ο Οποίος διδάσκει αυτά για τον εαυτό Του στο βιβλίο των Παροιμιών. Εκείνος δε που αποκαλύπτεται στον Ιώβ μνημονεύει και πηγές της θάλασσας λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες;». Επειδή δε η Γραφή διδάσκει ότι υπάρχουν και κάποια ύδατα υπεράνω των ουρανών, λέγοντας: «αινείτε Αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών», είναι λογικό να νοήσουμε ότι υπάρχουν κάποιες πηγές και για εκείνα τα ύδατα (όποια και αν είναι η φύση τους), έτσι ώστε να αποδειχθεί ότι είναι αρχαιότερος και από εκείνες Εκείνος που έχει πει ότι προϋπάρχει «πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων».

Και πώς τον ετοίμαζε ο Θεός; Παρά μόνο πριν ακόμη δημιουργηθεί, καθορίζοντας τους νόμους και διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να συγκροτηθεί. Ο μεν Πατέρας λοιπόν διαμόρφωνε και ετοίμαζε, διανοούμενος πώς έπρεπε να συγκροτηθεί ένας τόσο μεγάλος ουρανός, τι μέγεθος χρειαζόταν και ποιο σχήμα, πόσα μέτρα και πόσα μέρη, χάριν εκείνων που επρόκειτο να περιέχονται στο εσωτερικό του και εκείνων που επρόκειτο να βρεθούν εκτός αυτού, καθώς και εξαιτίας εκείνων που θα διέγραφαν την πορεία τους μέσα σε αυτόν. Ενώ Εκείνος (ο Υιός), προσηλώνοντας το βλέμμα Του στους λογισμούς του Πατέρα και όντας ο μόνος που εποπτεύει τα βάθη Του, προχωρούσε στην πραγμάτωση των έργων, υπηρετώντας τα νεύματα του Πατέρα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα. Αινείτε τον, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του. Αινείτε τον, ήλιος και σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς. Ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Πλην όμως, ακόμη και πριν δημιουργηθεί ο ίδιος ο ουρανός και όσα βρίσκονται πέρα από τον ουρανό, καθώς και όλα όσα περιέχονται μέσα στον ουρανό (διότι δια του ενός έχουν δηλωθεί περιληπτικά τα πάντα), υπήρχε ο Υιός του Θεού, και παρευρισκόταν και ήταν μαζί με τον Πατέρα, ενώ Εκείνος βουλευόταν ακόμη για τη συγκρότηση όλων αυτών. Γι' αυτό λέει: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί Του».

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Πράγματι, αποτελεί ύμνο της ακατάληπτης και άρρητης δόξας του Θεού, ο οποίος προάγεται με έναν τέτοιο ρυθμό, η συμφωνία όλης της κτίσης με τον εαυτό της, η οποία συγκροτείται μέσα από τα αντίθετα. Διότι η στάση και η κίνηση βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους, όμως αυτά έχουν συγκεραστεί το ένα με το άλλο μέσα στη φύση των όντων, και παρατηρείται σε αυτά μία ασύλληπτη ανάμειξη των αντιθέτων, ώστε και μέσα στην κίνηση να φανερώνεται το στάσιμο και μέσα στο ακίνητο το αεικίνητο. Διότι όλα τα ουράνια σώματα κινούνται διαρκώς, είτε περιστρεφόμενα μαζί με τον απλανή κύκλο, είτε, αντίστροφα, ελισσόμενα μέσω των πλανητών. Παραμένει όμως πάντοτε σταθερός και διατηρεί την ταυτότητά του ο ειρμός που υπάρχει σε αυτά, χωρίς ποτέ να μεταβάλλεται από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται σε κάτι άλλο νέο, αλλά παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος και διαμένοντας στην ίδια κατάσταση. Επομένως, η συνένωση του σταθερού με το κινούμενο, η οποία συντελείται διαρκώς με μία τεταγμένη και απαράβατη ευαρμοστία, αποτελεί μία μουσική αρμονία, δημιουργώντας μία αρμονικά συγκερασμένη και θεσπέσια υμνωδία προς τη δύναμη που συγκρατεί το σύμπαν. Αυτήν, νομίζω, έχοντας ακούσει και ο μέγας Δαβίδ, ανέφερε σε κάποιον από τους Ψαλμούς του, ότι υμνούν τον Θεό όλες οι άλλες ουράνιες δυνάμεις και το φως των άστρων, ο ήλιος και η σελήνη, καθώς και οι ουρανοί των ουρανών και το υπερουράνιο ύδωρ –ό,τι τέλος πάντων εννοεί με τη λέξη ύδωρ– και όλα τα υπόλοιπα που περιλαμβάνει η κτίση.

Αλληλούια· του Αγγαίου και του Ζαχαρία. Διότι ο Αγγαίος και ο Ζαχαρίας κληρώθηκαν τότε να ψάλλουν αυτόν τον ύμνο. «Αινείτε»: Το Άγιο Πνεύμα προτρέπει τις δυνάμεις των ουρανών να υμνούν τη μία ενότητα της Τριάδας. «Αινείτε»: Τα τάγματα των ουρανών, λέει, ας κηρύττουν και αυτά τη μία ενότητα της Τριάδας. «Αινείτε»: Διότι και αυτοί ονομάζουν την Τριάδα ως έναν Θεό. «Αινείτε»: Εννοεί τις δυνάμεις στους ουρανούς· διότι και αυτές δοξάζουν την Τριάδα ως μία δύναμη. «Αινείτε»: Διότι και αυτά με την πορεία τους επιτελούν την αίνεση. «Αινείτε»: Διότι και αυτά με τη διακονία τους προσφέρουν αίνεση στην Τριάδα. «Αινείτε»: Αναφέρεται στους ίδιους τους ουρανούς και τις δυνάμεις σε αυτούς, που δοξάζουν την ενότητα της Τριάδας. «Και το ύδωρ»: Υπάρχουν βέβαια και τα αισθητά καθαρά ύδατα· αλλά να εννοείς και τις πηγές των χαρισμάτων του Χριστού. «Αινεσάτωσαν — εγενήθησαν»: Δηλαδή, δημιουργήθηκαν διά του Λόγου. «Αυτός ενετείλατο»: Διότι το θέλησε, και παρήχθησαν από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. «Έστησεν»: Αυτά. Ποια; Τα χαρίσματα που ο Χριστός εγκαθίδρυσε και στον παρόντα και στον μέλλοντα αιώνα. «Πρόσταγμα»: Διότι δεν μπορούν να παραβούν τον Λόγο του Θεού. «Αινείτε»: Διότι και η γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν κατανοούν και προσκυνούν την ενότητα του Θεού. «Δράκοντες»: Διότι ούτε οι άβυσσοι, ως ακατάληπτες, ούτε οι μεγάλοι δράκοντες, αν και είναι αθέατοι, αλλά παρόλα αυτά υποτάχθηκαν στον Θεό με φόβο.

Τόσο αναγκαία είναι η φύση των υδάτων, ώστε, ενώ τα άλλα στοιχεία έλαβαν την κατοικία τους κάτω από τους θολωτούς ουρανούς, η φύση των υδάτων δέχθηκε να κατοικεί και επάνω από τους ουρανούς. Και μάρτυρας αυτού είναι ο ίδιος ο προφήτης που αναφωνεί: «Αινείτε τον Κύριο, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που είναι επάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου». Και δεν φανερώνει μόνο αυτό την αξιοπιστία του ύδατος, αλλά και το πιο σεβάσμιο από όλα, ότι ο Δημιουργός των πάντων Χριστός κατήλθε ως υετός και γνωρίστηκε ως πηγή και διαδόθηκε ως ποταμός και βαπτίστηκε στον Ιορδάνη. Διότι άκουγες πριν από λίγο πώς, όταν ήλθε ο Ιησούς προς τον Ιωάννη στον Ιορδάνη, βαπτίστηκε από αυτόν. Ω, παράδοξα πράγματα! Πώς ο απερίγραπτος «ποταμός που ευφραίνει την πόλη του Θεού» λουζόταν σε λίγο νερό, πώς η ακατάληπτη πηγή, η οποία αναβλύζει ζωή για όλους τους ανθρώπους και δεν έχει τέλος, καλυπτόταν από πενιχρά και πρόσκαιρα ύδατα. Αυτός που είναι πανταχού παρών και από πουθενά δεν απουσιάζει, ο ακατάληπτος στους αγγέλους και αόρατος στους ανθρώπους, έρχεται στο βάπτισμα, όπως ο ίδιος ευδόκησε. Ακούγοντας αυτά, αγαπητέ, μην εκλαμβάνεις με φυσικό τρόπο τα λεγόμενα, αλλά να δέχεσαι αυτά που παρατίθενται με βάση τη θεία οικονομία, γι' αυτό και ο Κύριος, με τη φιλανθρωπία της συγκαταβάσεώς του, δεν έμεινε κρυφός από τη φύση των υδάτων ως προς αυτό που έπραξε στα κρυφά.»

343. Στον Σιλουανό. Περί της θείας αγαθότητος. Διαφεύγει της προσοχής σου, μάλλον επειδή το θέλεις (διότι δεν αγνοείς την αλήθεια), η δύναμη του θείου δόγματος. Διότι το ότι ο Θεός είναι δημιουργός και των αγγέλων, το αναφέρει ο Προφήτης θεολογώντας για τον Θεό: «Του οποίου τα χέρια έκτισαν όλη τη στρατιά του ουρανού». Το ότι είναι δημιουργός και των υδάτων και των νεφών, ο Δαβίδ το αναφωνεί στους ύμνους: «Και το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών ας αινεί το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε και έγιναν». Ο ίδιος δε ο Θεός λέει μέσα από τη θύελλα στον Ιώβ: «Εγώ έθεσα το νέφος ως ένδυμα στη θάλασσα». Και για το ότι ο Ποιητής είναι αγαθός, ο Κύριος λέει: «Ανατέλλει τον ήλιο του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Πράγμα που αποτελεί ένδειξη της μέγιστης αγαθότητας.

Έπειτα, αφού δίδαξε με ακρίβεια τη χρησιμότητα αυτού ακριβώς του στερεώματος, και είπε, «Ώστε να διαχωρίζει ανάμεσα σε ύδωρ και σε ύδωρ», αυτό το ίδιο το στερέωμα που πραγματοποίησε τον διαχωρισμό των υδάτων το ονόμασε ουρανό. Ποιος, λοιπόν, ύστερα από τόση διδασκαλία θα ανεχόταν εκείνους που επιθυμούν να μιλούν απλώς από τη δική τους διάνοια και, σε αντίθεση με τη Θεία Γραφή, επιχειρούν να κάνουν λόγο για πολλούς ουρανούς; «Αλλά ιδού», λέει κάποιος, «ο μακάριος Δαβίδ, αναπέμποντας αίνο στον Θεό, είπε: Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών». Μην ταράζεσαι, αγαπητέ, ούτε να νομίσεις ποτέ ότι η Αγία Γραφή αντιφάσκει προς τον εαυτό της· αλλά μάθε την αλήθεια των όσων έχουν λεχθεί, και, κατέχοντας την ακριβή της διδασκαλία, φράξε τα αυτιά σου σε όσους εκφράζονται αντίθετα προς αυτήν.

Και δεν θα έλεγε κανείς, αναφέρει, στη δική τους γλώσσα «ο ουρανός», αλλά «οι ουρανοί». Γι' αυτό, λοιπόν, έχει διατυπωθεί έτσι αυτό που ειπώθηκε από τον μακάριο Δαβίδ: «Οι ουρανοί των ουρανών», όχι επειδή οι ουρανοί είναι πολλοί· διότι ούτε αυτό μας δίδαξε ο μακάριος Μωυσής· αλλά επειδή είναι σύνηθες στη γλώσσα των Εβραίων να εκφέρουν κατ' αυτόν τον τρόπο την ονομασία του ενός στον πληθυντικό αριθμό. Επειδή, αν ήταν πολλοί, το Άγιο Πνεύμα δεν θα παρέλειπε να μας διδάξει, μέσω της γλώσσας αυτού του μακάριου προφήτη, και τη δημιουργία των υπολοίπων.

Αλλά ιδού, αυτό το παράδοξο έχει συμβεί στους ουρανούς· και αυτό ακριβώς υπονοώντας πάλι ο προφήτης λέει: «Αινείτε τον Κύριο, τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών». Και ούτε το ύδωρ έσβησε τον ήλιο, ούτε ο ήλιος, κινούμενος από κάτω για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, αποξήρανε το ύδωρ που βρίσκεται από πάνω. Θέλεις να σε κατεβάσουμε πάλι στη γη και να σου επιδείξουμε το θαύμα; Δεν βλέπεις αυτήν εδώ τη θάλασσα, η οποία είναι γεμάτη από κύματα και βίαιους ανέμους; Εντούτοις, αυτή η θάλασσα, η ευρύχωρη και μεγάλη και μαινόμενη, περιτειχίζεται από αδύναμη άμμο. Και παρατήρησε τη σοφία του Θεού· δεν την άφησε να ησυχάζει ούτε να ηρεμεί, για να μη νομίσεις ότι η ευταξία της είναι ιδίωμα της δικής της φύσης, αλλά παραμένοντας εντός των ορίων της βοά, και ταράζεται, και ηχεί δυνατά, και υψώνει τα κύματά της σε ύψος απερίγραπτο. Όταν όμως φτάσει στους αιγιαλούς και δει την άμμο, διαλύεται και επιστρέφει πάλι πίσω, διδάσκοντάς σε και με τα δύο αυτά ότι το να παραμένει μέσα στα δικά της όρια δεν είναι έργο της φύσης, αλλά της δύναμης Εκείνου που τη συγκρατεί. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, έκανε αδύναμο το τείχος της, και δεν περιέβαλε τους αιγιαλούς αυτούς με ξύλα και λίθους ούτε με όρη, ώστε να μην αποδώσεις σε αυτά την ευταξία του στοιχείου αυτού. Αυτό ακριβώς έλεγε κάποτε και ο Ίδιος, ελέγχοντας τους Ιουδαίους: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, και δεν θα το υπερβεί;».

Αινείτε τον, ο ήλιος και η σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. (Άλλος: Άστρα του φωτός). Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών· και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών ας αινέσει το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε, και δημιουργήθηκαν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.

Διότι αυτά ήταν πιο κατανοητά στους ακροατές εκείνης της εποχής, εφόσον τα έβλεπαν και βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους. Γι' αυτό και ο Μωυσής, αρχίζοντας τη διήγηση της δημιουργίας, χωρίς να αναφέρει απολύτως τίποτα για τα επουράνια, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, κάνει την αρχή από τον ουρανό και τη γη, και στη συνέχεια προχωρά στον ήλιο και τη σελήνη, στα φυτά, στα υδρόβια και στα τετράποδα, και καταλήγει τον λόγο του στον άνθρωπο. Όταν δε αναφέρει εδώ «ουρανούς ουρανών», δεν υποδηλώνει κάποιο πλήθος, αλλά ονομάζει τον ίδιο τον ουρανό, ουρανό του ουρανού. Διότι στην εβραϊκή γλώσσα συνηθίζεται ο ουρανός να αποκαλείται στον πληθυντικό «ουρανοί»· όπως ακριβώς λέει και σε άλλο σημείο: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο· τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων». Και, «το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών». Άκουσες άλλωστε και τον Μωυσή να λέει ότι από τα ύδατα, άλλα μεν τα άφησε κάτω, ενώ τα άλλα φρόντισε να αιωρούνται πάνω από τα νώτα των ουρανών, στερεώνοντας το στερέωμα στο μέσο της αβύσσου και αφήνοντας τα ύδατα να παραμένουν πάνω από τα νώτα του.

Όταν, λοιπόν, λέει: «Αινείτε τον Κύριο, άγγελοι, δυνάμεις, ουρανοί, σελήνη, ήλιος, αστέρες, το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών», εννοεί τούτο: ότι το καθένα από τα δημιουργήματα είναι αντάξιο της σοφίας του Δημιουργού και βρίθει από μέγα θαύμα· πράγμα το οποίο έλεγε συνοπτικά ο Μωυσής στα προοίμια: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν λίαν καλά»· είναι τόσο καλά, ώστε να δοξάζουν τον Πλάστη τους και να παρακινούν τον θεατή να υμνήσει Εκείνον που τα κατασκεύασε.

Ο ουρανός του ουρανού, λοιπόν, είναι ο πρώτος ουρανός, ο οποίος βρίσκεται πάνω από το στερέωμα. Ιδού δύο ουρανοί· «διότι και το στερέωμα ο Θεός το ονόμασε ουρανό». Είναι δε σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζει και τον αέρα ουρανό, επειδή φαίνεται προς τα πάνω. Διότι λέγει: «Ευλογείτε όλα τα πετεινά του ουρανού», εννοώντας τον αέρα. Διότι ο αέρας είναι η πορεία των πετεινών, και όχι ο ουρανός. Ιδού οι τρεις ουρανοί, τους οποίους ανέφερε ο θείος Απόστολος. Εάν πάλι θελήσει κανείς να εκλάβει τις επτά ζώνες ως επτά ουρανούς, αυτό καθόλου δεν βλάπτει τον λόγο της αλήθειας. Είναι επίσης σύνηθες στην εβραϊκή γλώσσα ο ουρανός να ονομάζεται στον πληθυντικό αριθμό, ουρανοί. Θέλοντας να πει «ουρανός του ουρανού», είπε «ουρανοί των ουρανών», το οποίο δηλώνει τον ουρανό του ουρανού που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς, δηλαδή είτε πάνω από τον αέρα και το στερέωμα, είτε πάνω από τις επτά ζώνες του στερεώματος, είτε πάνω από το στερέωμα, το οποίο κατά τη συνήθεια της εβραϊκής γλώσσας ονομάζεται στον πληθυντικό «ουρανοί».