Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 148:5

Για τη δημιουργία των αγγέλων και των Χερουβείμ και Σεραφείμ έχει λεχθεί ότι Αυτός, δηλαδή ο Θεός, είπε και έγιναν· Αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν. Για τον άνθρωπο όμως, που είναι κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, δεν έγινε έτσι· αλλά ο Θεός έπλασε το σώμα με τα οικεία και θεία χέρια Του, ενώ την ψυχή, ως αόρατη, την έφερε στην ύπαρξη και την δημιούργησε από την παναόρατη δική Του ψυχή με το εμφύσημα, βάζοντάς την μέσα μας από τον εαυτό Του και όχι από όσα είναι έξω από Αυτόν, όπως φαίνεται και στον Γρηγόριο. 4.) Λοιπόν, αν η ψυχή προήλθε από το στόμα και την πνοή του Θεού, τότε από την πνοή του Θεού προήλθαν και συνήλθαν μαζί και όλα τα ουσιώδη ιδιώματα της ψυχής, δηλαδή το λογιστικό, το νοερό, το θελητικό, το ενεργητικό, το ζωοποιό· αν αυτά αναιρεθούν, τότε δεν υπάρχει ούτε αναγνωρίζεται λογική ψυχή. Διότι, όπως ακριβώς τα στοιχεία είναι εκείνα που συνιστούν και συμπληρώνουν το σώμα, έτσι και η ψυχή συγκροτείται και γνωρίζεται μέσω των οικείων έξεων και ιδιοτήτων της και, ως λογική, διακρίνεται από τα άλογα· επειδή ο άνθρωπος διαφέρει από τα άλογα μόνο κατά το νοερό και λογιστικό, δηλαδή το βουλευτικό και θελητικό. Κατά τα περισσότερα άλλα, και μάλιστα κατά τα του σώματος, έχει καταστεί κοινωνός, όμοιος και ομοούσιος με τα άλογα. Και πράγματι, επειδή και αυτά είναι από την ίδια γη, από την οποία έγινε και το δικό μας σώμα, έχουν και θυμό, έχουν και κίνηση, έχουν και άλογη και αθέλητη ψυχή, έχουν και ζωή, έχουν και φωνή και πνοή, έχουν και σάρκα και αίμα και χυμό και οστά και όλα όσα υπάρχουν και στο δικό μας σώμα, έχουν και μνήμη, όπως λέγει ο Θεός προς τον Ιώβ, έχουν και όρεξη, και πείνα και δίψα και κόπο και ιδρώτα και όλα τα σωματικά γνωρίσματά μας· μόνο όμως δεν έχουν το λογιστικό και νοερό και βουλευτικό της αθανάτου ψυχής μας, το οποίο προήλθε από τον Θεό.

Ή τι να διηγηθώ πρώτα; Τις πόλεις ή τους πολίτες; Τις οικίες ή τους κατοίκους; Τους δήμους ή τα δημόσια; Τον δημιουργό ή τον ρυθμιστή; Τον οικοδόμο ή τον αρχιτέκτονα; Αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν.

Αλλά ο μεν Υιός έχει γεννηθεί, το δε Πνεύμα εκπορεύεται. Μακεδ. Και ποια είναι η διαφορά μεταξύ της γεννήσεως και της εκπορεύσεως; Ορθ. Τη διαφορά μην την περιεργάζεσαι· διότι δεν είναι καταληπτή, αλλά εκείνα που σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, και πέρα από αυτά μην ερευνάς. Σου προστάχθηκε δε να πιστεύεις ότι ο Υιός γεννάται και το Πνεύμα εκπορεύεται· ενώ όλα τα άλλα, ο ουρανός, η γη, η θάλασσα και τα λογικά και άλογα όντα που βρίσκονται σε αυτά, είναι κτίσματα, τα οποία κτίστηκαν κατόπιν εντολής του ίδιου του Θεού· «διότι Αυτός είπε και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Μακεδ. Ούτε εγώ λέω ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα· όμως δεν λέω ότι είναι Θεός. Ορθ. Ένα πράγμα να γνωρίζεις, ότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο εσύ ο ίδιος δεν είσαι Θεός κατά φύση, επειδή είσαι κτίσμα του Θεού, καθώς, αν δεν ήσουν κτίσμα, θα ήσουν Θεός κατά φύση.

Διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός πρόσταξε και κτίστηκαν. Η μεν γένεση δηλώνει την ουσιώδη υπόσταση των λογικών όντων· η δε κτίση σημαίνει τη μεταβολή από το χειρότερο προς το καλύτερο. Διότι, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση.

Βεβαίως, σχετικά με τα δημιουργήματα αναφέρεται: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός πρόσταξε, και κτίστηκαν». Σχετικά με τον Υιό όμως: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Ο δε Δανιήλ γνωρίζει τον Υιό του Θεού, γνωρίζει και τα έργα του Θεού· και τον μεν Υιό είδε να δροσίζει το καμίνι, ενώ για τα έργα, αφού είπε «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο», απαρίθμησε το καθένα από τα κτίσματα. Τον Υιό όμως δεν τον συναρίθμησε με αυτά, επειδή γνώριζε ότι δεν είναι έργο, αλλά δι' αυτού μεν έγιναν τα έργα, ο ίδιος δε υμνείται και υπερυψώνεται εν τω Πατρί. Όπως λοιπόν δι' αυτού αποκαλύπτεται ο Θεός σε όσους γνωρίζουν, έτσι δι' αυτού η ευλογία, και ο ύμνος, και η δόξα, και το κράτος ομολογείται στον Πατέρα, δι' αυτού και εν αυτώ, προκειμένου να γίνει και ευπρόσδεκτη μια τέτοια ομολογία, όπως αναφέρουν οι Γραφές. Από πολλά λοιπόν, αλλά και από αυτά, έχει αποδειχθεί και αποδεικνύεται ασεβής εκείνος που υποστηρίζει ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα.

Ερώτ. δ'. Από πού είναι φανερό ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί; Διότι δεν αναφέρεται τίποτε τέτοιο στο βιβλίο της Γενέσεως. Απόκ. Γνωρίζοντας ο Θεός την τάση των ανθρώπων προς την ειδωλολατρία και την πολυθεΐα, και μάλιστα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απέκρυψε στη Γένεση τον λόγο περί των αγγέλων· ώστε να μην θεοποιήσουν και αυτούς εκείνοι που θεοποίησαν τον μόσχο και κάποια άλλα πράγματα ως θεούς. Και για το ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί, άκουσε το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του Προφήτη: «Αινείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν». Ερώτ. ε'. Είναι από την ουσία αυτού του φωτός, ή κάποιας άλλης φύσεως;

Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι ο Λόγος, ο οποίος ανήκει εκ φύσεως στην ουσία του Θεού, προέρχεται από αυτόν και υπάρχει μέσα σε αυτόν, όπως είπε ο ίδιος· δεν ήταν δυνατόν να μη γίνουν μέσω αυτού τα δημιουργήματα. Διότι, όπως ακριβώς το φως τα φωτίζει όλα με το απαύγασμά του, και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν πράττει τίποτα. Είπε λοιπόν ο Θεός, όπως ανέφερε και ο Μωυσής: «Γενηθήτω φως», και, «Ας συναχθεί το ύδωρ», και, «Ας βλαστήσει η γη», και: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο»· όπως άλλωστε ψάλλει και ο άγιος Δαβίδ: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε τον λόγο του, όχι για να τον ακούσει κάποιος υπηρέτης, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους, και αφού μάθει το θέλημα εκείνου που μιλά, να αναχωρήσει για να το εκτελέσει.

Δεν πρέπει, βέβαια, να αποσιωπάται το φρόνημα της αλήθειας, αλλά μάλιστα πρέπει αυτό να διακηρύσσεται με παρρησία. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά μάλλον εμείς δημιουργηθήκαμε εξαιτίας του, και «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Ούτε έλαβε αυτός ύπαρξη από μόνον τον Πατέρα εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, αν και είναι δυνατός, προκειμένου να μας δημιουργήσει μέσω αυτού ως μέσω κάποιου οργάνου. Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι, ακόμη και αν ήταν το θέλημα του Θεού να μην δημιουργήσει τα κτιστά, ο Λόγος θα ήταν εξίσου «προς τον Θεόν» και εν αυτώ θα ήταν ο Πατέρας. Τα δημιουργήματα, βεβαίως, ήταν αδύνατον να λάβουν ύπαρξη χωρίς τον Λόγο· γι' αυτό τον λόγο και δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και ευλόγως. Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι Λόγος ίδιος εκ φύσεως της ουσίας του Θεού, προέρχεται εξ αυτού και είναι «εν αυτώ», όπως είπε ο ίδιος, δεν ήταν δυνατόν να μην δημιουργηθούν τα κτίσματα δι' αυτού. Όπως ακριβώς το φως φωτίζει τα πάντα με το απαύγασμά του και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργεί απολύτως τίποτα. «Είπε λοιπόν ο Θεός», όπως μνημόνευσε και ο Μωυσής, «γενηθήτω φως» και «συναχθήτω το ύδωρ» και «εξαγαγέτω η γη» και «ποιήσωμεν άνθρωπον»· όπως ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «αυτός είπε, και εγενήθησαν· ενετείλατο, και εκτίσθησαν». Είπε δε, όχι με την έννοια που ισχύει στους ανθρώπους, δηλαδή για να ακούσει κάποιος υπηρέτης και, αφού μάθει το θέλημα αυτού που μιλά, να πάει να το εκτελέσει.

Διότι ομιλεί για τα πάντα που δημιουργήθηκαν εν αυτώ και δι' αυτού, εκ των οποίων πείθει και εμάς λέγοντας: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίσθηκαν»· όπως ακριβώς και ο κατά πάντα μέγας Μωυσής στην αρχή της κοσμογονίας επιβεβαιώνει τα λεγόμενα, επεξηγώντας και λέγοντας: «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν». Επειδή, και όταν έδινε υπόσταση στη δημιουργία του ουρανού, της γης και των πάντων, προς αυτόν είπε ο Πατέρας: «Ας γίνει ο ουρανός, και ας συγκεντρωθούν τα ύδατα, και ας φανεί η ξηρά· και ας βγάλει η γη βλάστηση και κάθε ζωντανό πλάσμα».

Εξάλλου, αναφερόμενος στην κτίση λέει: «τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν», και: «το χέρι μου τα εποίησε όλα αυτά», και: «αυτός έδωσε εντολή, και κτίσθηκαν». Με αρμόζοντα τρόπο, λοιπόν, φανερώνει για το καθένα, για μεν τον Υιό το ίδιον και το γνήσιον, για δε την κτίση την αρχή της υπάρξεώς της. Διότι τα μεν τα ποιεί και τα κτίζει, τον δε γεννά από τον εαυτό του ως Λόγο, ως Σοφία. Διότι η γαστέρα και η καρδιά δηλώνουν το ίδιον και το γνήσιον. Επειδή και εμείς το μεν γνήσιο το έχουμε από τη γαστέρα, τα δε έργα τα κατασκευάζουμε διά των χειρών.

Ορθ. Αγένητο μεν αποκαλώ και τον Υιό, όχι όμως αγέννητο. Ανόμ. Διότι άλλο πράγμα είναι το αγένητο και άλλο το αγέννητο; Ορθ. Και βέβαια. Ανόμ. Πώς; Ορθ. Διότι το μεν γεννητό είναι αυτό που γεννάται από την υπόσταση, και γι' αυτό λέγεται ότι προέρχεται εκ γαστρός· το δε γενητό είναι αυτό που προέρχεται από την εξουσία του δημιουργού. «Διότι όλα όσα θέλησε, τα εποίησε.» Και πώς τα εποίησε; «Είπε, και έγιναν (εγενήθησαν)· έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.» Ανόμ. Δεν ρώτησα τι είναι το γεννητό και τι το γενητό, αλλά εάν άλλο είναι το αγένητο και άλλο το αγέννητο. Ορθ. Εάν το γεννητό είναι αυτό που προέρχεται από υπόσταση και εκ γαστρός, αυτό που δεν προέρχεται εκ γαστρός, δηλαδή από υπόσταση, είναι αγέννητο· και εάν το γενητό προέρχεται από εξουσία κατόπιν εντολής, το αγένητο είναι αυτό που δεν υπάρχει κατόπιν εντολής, αλλά είτε είναι αναίτιο, είτε προέρχεται από την υπόσταση του αγεννήτου.

Διότι και αυτός είναι ένας από εκείνα τα οποία λέτε, για τα οποία το Πνεύμα λέει στους Ψαλμούς: «αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίσθηκαν». Ποιος είναι λοιπόν αυτός στον οποίο ο Θεός έδωσε εντολή, για να κτισθεί και αυτός; Διότι πρέπει να υπάρχει ένας Λόγος, στον οποίο ο Θεός δίνει την εντολή και εντός του οποίου κτίζονται τα δημιουργήματα. Αλλά δεν θα είχατε τη δυνατότητα να υποδείξετε κάποιον άλλον εκτός από τον Λόγο, τον οποίο εσείς αρνείστε, εκτός αν επινοήσετε πάλι κάποια νέα έννοια. Διότι «ναι», θα πουν, «το βρήκαμε»· την οποία κάποτε άκουσα να την εκφράζουν και οι περί τον Ευσέβιο: «γι' αυτόν τον λόγο θεωρούμε ότι ο Υιός του Θεού υπερέχει των άλλων και ονομάζεται μονογενής, επειδή αυτός μεν μόνος μετέχει του Πατρός, ενώ όλα τα άλλα μετέχουν του Υιού». Έχουν λοιπόν ήδη καταπονηθεί να μεταβάλλονται και να αλλάζουν τα λόγια τους όπως τα χρώματα, ωστόσο και με αυτόν τον τρόπο θα αποδειχθούν ότι είναι χοϊκοί που κενολογούν και κυλιούνται σαν σε βούρκο στις ίδιες τους τις επινοήσεις.

Απόφευγέ τα αυτά, αδελφέ, για να μην εδραιωθεί ο λόγος τους στην καρδιά σου. Ξηραίνουν τα δάκρυα, τυφλώνουν την καρδιά και γενικώς καταστρέφουν τους ανθρώπους που τους δίνουν προσοχή. Μη σταθείς σε αυτά, μην τα μελετήσεις, διότι είναι γεμάτα πικρία και φέρνουν καρπό που οδηγεί στον θάνατο. Ως προς τη γνώση των μελλόντων, μην πλανηθείς. Ό,τι σπείρεις εδώ, εκεί το θερίζεις. Δεν είναι δυνατόν, μετά την αποδημία από τα εδώ, να προκόψει κανείς. Ο Θεός δεν κοπιάζει να πλάσει για τον άνθρωπο ανάλογα με την ψυχή του. Σχετικά με τα ουράνια τάγματα, η θεία Γραφή αποστομώνει κάθε άνθρωπο λέγοντας το εξής: «Είπε και έγιναν, έδωσε εντολή και κτίστηκαν».

Ανατρέχοντας, λοιπόν, στην ομολογία της Πίστεως, ας ολοκληρώσουμε προς το παρόν τον λόγο. Τα πάντα τα δημιούργησε ο Χριστός, είτε πρόκειται για αγγέλους είτε για αρχαγγέλους, είτε για κυριότητες είτε για θρόνους. Όχι επειδή ο Πατέρας αδυνατούσε να δημιουργήσει ο ίδιος τα κτίσματα, αλλά επειδή θέλησε να βασιλεύει ο Υιός σε αυτά που δημιουργήθηκαν από Αυτόν, παρέχοντάς Του ο ίδιος την καθοδήγηση για όσα επρόκειτο να κατασκευαστούν. Διότι, τιμώντας τον δικό Του Πατέρα, ο Μονογενής λέει: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα αφ' εαυτού Του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι· διότι όσα κάνει Εκείνος, αυτά τα κάνει ομοίως και ο Υιός»· και πάλι: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· εφόσον δεν υπάρχει καμία αντίθεση μεταξύ αυτών που εργάζονται. «Διότι τα δικά μου πάντα είναι δικά σου· και τα δικά σου, δικά μου», λέει ο Κύριος στα ευαγγέλια. Και αυτό μπορεί κανείς να το αντιληφθεί σαφώς από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Διότι Εκείνος που λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», προφανώς συνομιλούσε με κάποιον που ήταν παρών. Ακόμη πιο σαφώς, όμως, το έχει πει ο ψαλμωδός: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν»· υπό την έννοια ότι ο μεν Πατέρας δίνει την εντολή και ομιλεί, ο δε Υιός δημιουργεί τα πάντα με το νεύμα του Πατέρα.

Και πρώτον μεν λέγει «τον ουρανό μόνος εξέτεινα», έπειτα «στερέωσα τη γη»· διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και «εξέτεινε τον ουρανό μόνος και στερέωσε τη γη» με το νεύμα και τη βούληση του Πατρός· «διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Γι' αυτό στις Παροιμίες λέγεται από το δικό του πρόσωπο: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· διότι καθώς ο Πατέρας «ετοίμαζε» μέσα από τη βούληση και τη διαταγή, εκείνος «ήταν παρών», και καθώς Εκείνος τα προήγε σε έργα, εκείνος διακονούσε, επιτελώντας εμπράκτως τα ορισθέντα υπό του Πατρός. Γι' αυτό λέγει: «εξέτεινα τον ουρανό μόνος και στερέωσα τη γη». Η μεν γη λοιπόν, ούσα συμπαγής και στερεή, ώστε να παραμένει εδραιωμένη ακίνητα για όλη την αιωνιότητα, εύλογα λέγεται ότι «έχει στερεωθεί»· ενώ ο ουρανός, επειδή έχει εξαπλωθεί παντού, ότι «έχει εκταθεί». Γι' αυτό και σε άλλα σημεία αναφέρεται: «εκείνος που εκτείνει τον ουρανό ωσάν δέρμα».

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΗ΄. Στον μεν ρμε΄ (145ο) ψαλμό η ψυχή από μόνη της προτρεπόταν να αινεί τον Κύριο, καθώς ο λόγος έλεγε: «Αἴνει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον». Στον αμέσως επόμενο, καλούσε ένα πλήθος στον αίνο διά του: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, ὅτι ἀγαθὸν ψαλμός»· και στον επόμενο, η ίδια η Ιερουσαλήμ προσταζόταν να πράξει τούτο με το: «Ἐπαίνει, Ἱερουσαλήμ, τὸν Κύριον». Σε ακολουθία, λοιπόν, προς εκείνους, ο προκείμενος αίνος εντείνει το παράγγελμα, διευρύνοντας το πρόσταγμα μετά την επιμέρους προτροπή· και συλλογικά και ταυτόχρονα παρορμά ολόκληρη τη δημιουργημένη κτίση, τόσο την ορατή όσο και την αόρατη, προς τον αίνο του Θεού. Στην αρχή προσκαλεί τα όντα στους ουρανούς και στα ύψιστα· προχωρώντας όμως, τα όντα πάνω στη γη και στις αβύσσους, όχι σαν να μετέχουν όλα ψυχής και λογικής, αλλά προστάζει εκείνους που έχουν προικιστεί με λογική να στρέφουν το βλέμμα τους σε αυτά, και κατανοώντας τη σοφία που βρίσκεται σε αυτά, να ανυμνούν τον Ποιητή.

Ψ. Ψαλμού ρμη΄. —Ιστ΄. Και αυτό που αναφέρεται εδώ, «Ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», το έχουμε εξετάσει στις μαρτυρίες περί του Θεού Λόγου που ήταν εν αρχή προς τον Θεό, έχοντας διδαχθεί ότι ο Λόγος του Θεού φέρει και την ονομασία «όνομά» Του, σύμφωνα με κάποια προσωνυμία από τις έννοιες που αποδίδονται σε αυτόν. Αφού, λοιπόν, προείπε, «Αινείτε τον Κύριο», αναφέροντας το τάδε και το τάδε, το Πνεύμα προτρέπει ακολούθως να υμνούν, μετά τον Πατέρα, προσθέτοντας «το όνομά του», διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν.

Η δε θεία και προφητική Γραφή παραγγέλλει να απονέμουν όλα ανεξαιρέτως και ομαδικά, μαζί με τον ίδιο τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα —τα νοερά και λογικά όντα μαζί με τα φαινόμενα ουράνια σώματα, τον ίδιο τον ουρανό και όσα αυτός εμπεριέχει— τον πρέποντα ύμνο και την αρμόζουσα θεολογία στον μόνο Θεό που είναι πάνω από όλα, στον Παμβασιλέα, Πανηγεμόνα και Αίτιο των συμπάντων, ο οποίος ενεργεί διαμέσου όλων και βρίσκεται μέσα σε όλα, ως τον Δημιουργό, Ποιητή και Προνοητή των πάντων, λέγοντας: «Αινείτε τον Θεό από τους ουρανούς, αινείτε αυτόν στα ύψιστα, αινείτε αυτόν όλοι οι άγγελοί του, αινείτε αυτόν όλες οι δυνάμεις του, αινείτε αυτόν ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε αυτόν όλα τα άστρα και το φως, αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου, διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός διέταξε και δημιουργήθηκαν. Τα εστερέωσε στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος· έθεσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει».

Και πώς τον ετοίμαζε ο Θεός; Παρά μόνο πριν ακόμη δημιουργηθεί, καθορίζοντας τους νόμους και διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να συγκροτηθεί. Ο μεν Πατέρας λοιπόν διαμόρφωνε και ετοίμαζε, διανοούμενος πώς έπρεπε να συγκροτηθεί ένας τόσο μεγάλος ουρανός, τι μέγεθος χρειαζόταν και ποιο σχήμα, πόσα μέτρα και πόσα μέρη, χάριν εκείνων που επρόκειτο να περιέχονται στο εσωτερικό του και εκείνων που επρόκειτο να βρεθούν εκτός αυτού, καθώς και εξαιτίας εκείνων που θα διέγραφαν την πορεία τους μέσα σε αυτόν. Ενώ Εκείνος (ο Υιός), προσηλώνοντας το βλέμμα Του στους λογισμούς του Πατέρα και όντας ο μόνος που εποπτεύει τα βάθη Του, προχωρούσε στην πραγμάτωση των έργων, υπηρετώντας τα νεύματα του Πατέρα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα. Αινείτε τον, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του. Αινείτε τον, ήλιος και σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς. Ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Πλην όμως, ακόμη και πριν δημιουργηθεί ο ίδιος ο ουρανός και όσα βρίσκονται πέρα από τον ουρανό, καθώς και όλα όσα περιέχονται μέσα στον ουρανό (διότι δια του ενός έχουν δηλωθεί περιληπτικά τα πάντα), υπήρχε ο Υιός του Θεού, και παρευρισκόταν και ήταν μαζί με τον Πατέρα, ενώ Εκείνος βουλευόταν ακόμη για τη συγκρότηση όλων αυτών. Γι' αυτό λέει: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί Του».

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Διότι, όταν ήλθε για να εκπληρώσει το μυστήριο δια του σταυρού Εκείνος που κένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου και ταπείνωσε τον εαυτό Του με το ομοίωμα και το σχήμα του ανθρώπου, ευρισκόμενος ως άνθρωπος μέσα στην ταπεινή φύση των ανθρώπων, τότε γίνεται υπήκοος Εκείνος που ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας, θεραπεύοντας την παρακοή των ανθρώπων δια της δικής Του υπακοής, ώστε με τον μώλωπά Του να ιαθεί το δικό μας τραύμα και δια του δικού Του θανάτου να εξαφανίσει τον κοινό θάνατο των ανθρώπων. Τότε γίνεται υπήκοος για χάρη μας, όπως ακριβώς έγινε και αμαρτία και κατάρα χάριν της θείας οικονομίας για εμάς, χωρίς να είναι αυτό εκ φύσεως, αλλά επειδή έγινε έτσι από φιλανθρωπία. Από ποια φωνή, όμως, διδάχθηκε τον κατάλογο τόσων υπακοών; Αντιθέτως, κάθε θεόπνευστη Γραφή μαρτυρεί την αυθεντική και κυριαρχική Του εξουσία, λέγοντας: «Αυτός είπε και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν»· διότι είναι φανερό ότι αυτά τα λέει ο προφήτης για Εκείνον που βαστάζει τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, του Οποίου η εξουσία συγκρότησε κάθε ουσία και φύση και όλα τα νοητά και ορατά μέσα στην κτίση, με μόνη την ορμή του θελήματός Του. Από πού, λοιπόν, παρακινείται ο Ευνόμιος και με μύριους τρόπους αποδίδει στον Βασιλέα της κτίσεως την ιδιότητα του υπηκόου, λέγοντας ότι είναι «υπήκοος σε κάθε δημιουργία και υπήκοος σε κάθε διοίκηση, υπήκοος σε έργα, σε λόγια»;

Αλλά προσθέτει: «και εφόσον τα διαφορετικά έργα φανερώνουν διαφορετικές και τις ενέργειες». Ας εξετάσουμε λοιπόν πάλι και τούτο, πού ακριβώς στηρίζεται η ισχύς αυτού του επιχειρήματος, και, αν συμφωνείτε, ας τα κατανοήσουμε αυτά μέσα από ξεκάθαρα παραδείγματα. Άραγε δεν είναι μία η μέσω της προσταγής ενέργεια Εκείνου που συνέστησε ολόκληρο τον κόσμο και όσα υπάρχουν σε αυτόν, μόνο με το θέλημά Του; Διότι «Αυτός είπε και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Δεν έλαβε η προσταγή υπόσταση σε όλα κατά όμοιο τρόπο, και δεν αρκούσε η βούληση μόνη της για να φέρει στην ύπαρξη το μη ον; Πώς λοιπόν, ενώ από τη μία και μόνη ενέργεια της προσταγής παρατηρείται τόσο μεγάλη διαφορά, αυτός, σαν να μην βλέπει την πραγματικότητα, ισχυρίζεται ότι η παραλλαγή των έργων αποδεικνύει το διαφορετικό της ενέργειας; Διότι, αντίθετα, θα έπρεπε όλα τα όντα στον κόσμο να είναι ομοιόμορφα, εάν βέβαια, σύμφωνα με τον δογματιστή, η διαφορετικότητα των ενεργειών φανερώνεται από τη διαφορά των έργων. Ή μήπως τα βλέπει όλα αυτά όμοια μεταξύ τους, και μόνο στον Πατέρα και τον Υιό διακρίνει το ανόμοιο;

Μην κοιτάξεις το μέγεθος του ουρανού και την πολυποίκιλη κίνησή του, την υπέρλαμπρη λάμψη του ήλιου, τη φωτεινότητα της σελήνης, τη διαύγεια των άλλων άστρων, τη χρησιμότητα του αέρα για την αναπνοή, την αφθονία της θάλασσας και της γης, και θεοποιήσεις κάτι από αυτά. Διότι όλα είναι δούλα και κτίσματα του μόνου Θεού, τα οποία δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος με τον λόγο Του. Επειδή Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν. Αυτόν, λοιπόν, τον μόνο δεσπότη και δημιουργό των πάντων θα δοξάζεις ως Θεό, και σε αυτόν θα προσκολληθείς μέσω της αγάπης, και σε αυτόν θα μετανοείς ημέρα και νύχτα για τα εκούσια και ακούσια παραπτώματά σου.

Αλληλούια· του Αγγαίου και του Ζαχαρία. Διότι ο Αγγαίος και ο Ζαχαρίας κληρώθηκαν τότε να ψάλλουν αυτόν τον ύμνο. «Αινείτε»: Το Άγιο Πνεύμα προτρέπει τις δυνάμεις των ουρανών να υμνούν τη μία ενότητα της Τριάδας. «Αινείτε»: Τα τάγματα των ουρανών, λέει, ας κηρύττουν και αυτά τη μία ενότητα της Τριάδας. «Αινείτε»: Διότι και αυτοί ονομάζουν την Τριάδα ως έναν Θεό. «Αινείτε»: Εννοεί τις δυνάμεις στους ουρανούς· διότι και αυτές δοξάζουν την Τριάδα ως μία δύναμη. «Αινείτε»: Διότι και αυτά με την πορεία τους επιτελούν την αίνεση. «Αινείτε»: Διότι και αυτά με τη διακονία τους προσφέρουν αίνεση στην Τριάδα. «Αινείτε»: Αναφέρεται στους ίδιους τους ουρανούς και τις δυνάμεις σε αυτούς, που δοξάζουν την ενότητα της Τριάδας. «Και το ύδωρ»: Υπάρχουν βέβαια και τα αισθητά καθαρά ύδατα· αλλά να εννοείς και τις πηγές των χαρισμάτων του Χριστού. «Αινεσάτωσαν — εγενήθησαν»: Δηλαδή, δημιουργήθηκαν διά του Λόγου. «Αυτός ενετείλατο»: Διότι το θέλησε, και παρήχθησαν από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. «Έστησεν»: Αυτά. Ποια; Τα χαρίσματα που ο Χριστός εγκαθίδρυσε και στον παρόντα και στον μέλλοντα αιώνα. «Πρόσταγμα»: Διότι δεν μπορούν να παραβούν τον Λόγο του Θεού. «Αινείτε»: Διότι και η γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν κατανοούν και προσκυνούν την ενότητα του Θεού. «Δράκοντες»: Διότι ούτε οι άβυσσοι, ως ακατάληπτες, ούτε οι μεγάλοι δράκοντες, αν και είναι αθέατοι, αλλά παρόλα αυτά υποτάχθηκαν στον Θεό με φόβο.

Τόσο αναγκαία είναι η φύση των υδάτων, ώστε, ενώ τα άλλα στοιχεία έλαβαν την κατοικία τους κάτω από τους θολωτούς ουρανούς, η φύση των υδάτων δέχθηκε να κατοικεί και επάνω από τους ουρανούς. Και μάρτυρας αυτού είναι ο ίδιος ο προφήτης που αναφωνεί: «Αινείτε τον Κύριο, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που είναι επάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου». Και δεν φανερώνει μόνο αυτό την αξιοπιστία του ύδατος, αλλά και το πιο σεβάσμιο από όλα, ότι ο Δημιουργός των πάντων Χριστός κατήλθε ως υετός και γνωρίστηκε ως πηγή και διαδόθηκε ως ποταμός και βαπτίστηκε στον Ιορδάνη. Διότι άκουγες πριν από λίγο πώς, όταν ήλθε ο Ιησούς προς τον Ιωάννη στον Ιορδάνη, βαπτίστηκε από αυτόν. Ω, παράδοξα πράγματα! Πώς ο απερίγραπτος «ποταμός που ευφραίνει την πόλη του Θεού» λουζόταν σε λίγο νερό, πώς η ακατάληπτη πηγή, η οποία αναβλύζει ζωή για όλους τους ανθρώπους και δεν έχει τέλος, καλυπτόταν από πενιχρά και πρόσκαιρα ύδατα. Αυτός που είναι πανταχού παρών και από πουθενά δεν απουσιάζει, ο ακατάληπτος στους αγγέλους και αόρατος στους ανθρώπους, έρχεται στο βάπτισμα, όπως ο ίδιος ευδόκησε. Ακούγοντας αυτά, αγαπητέ, μην εκλαμβάνεις με φυσικό τρόπο τα λεγόμενα, αλλά να δέχεσαι αυτά που παρατίθενται με βάση τη θεία οικονομία, γι' αυτό και ο Κύριος, με τη φιλανθρωπία της συγκαταβάσεώς του, δεν έμεινε κρυφός από τη φύση των υδάτων ως προς αυτό που έπραξε στα κρυφά.»

343. Στον Σιλουανό. Περί της θείας αγαθότητος. Διαφεύγει της προσοχής σου, μάλλον επειδή το θέλεις (διότι δεν αγνοείς την αλήθεια), η δύναμη του θείου δόγματος. Διότι το ότι ο Θεός είναι δημιουργός και των αγγέλων, το αναφέρει ο Προφήτης θεολογώντας για τον Θεό: «Του οποίου τα χέρια έκτισαν όλη τη στρατιά του ουρανού». Το ότι είναι δημιουργός και των υδάτων και των νεφών, ο Δαβίδ το αναφωνεί στους ύμνους: «Και το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών ας αινεί το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε και έγιναν». Ο ίδιος δε ο Θεός λέει μέσα από τη θύελλα στον Ιώβ: «Εγώ έθεσα το νέφος ως ένδυμα στη θάλασσα». Και για το ότι ο Ποιητής είναι αγαθός, ο Κύριος λέει: «Ανατέλλει τον ήλιο του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Πράγμα που αποτελεί ένδειξη της μέγιστης αγαθότητας.

Διότι δεν είπε «ουρανό και γη και θάλασσα», αλλά ότι «τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει»· είτε ορατό, λέει, είτε αόρατο. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους δασκάλους, ο δάσκαλος που παραλαμβάνει το παιδί από τη μητέρα του, του διδάσκει τα πρώτα στοιχεία, ενώ εκείνος που το παραλαμβάνει από άλλον δάσκαλο, οδηγεί τον μαθητή στα υψηλότερα διδάγματα· έτσι ακριβώς συνέβη και με τον Μωυσή, τον Παύλο και τον Ιωάννη. Διότι ο μεν Μωυσής, παραλαμβάνοντας τη φύση μας χωρίς να γνωρίζει τίποτα, έχοντας μόλις απογαλακτιστεί, της δίδαξε τα πρώτα στοιχεία της θεογνωσίας· ενώ ο Ιωάννης και ο Παύλος, σαν να παρέλαβαν τους ανθρώπους από τον Μωυσή ως δάσκαλο, τους ανυψώνουν στα υψηλότερα διδάγματα, υπενθυμίζοντας τα προηγούμενα με συντομία. Είδες τη συγγένεια των δύο Διαθηκών; Είδες τη συμφωνία των διδαγμάτων; Άκουσες για τη δημιουργία των αισθητών όντων στην Παλαιά Διαθήκη, και για τη δημιουργία των νοητών από τον Δαβίδ που λέει: «Ότι αυτός είπε, και δημιουργήθηκαν»;

Όχι μόνο για να πίνεις, εφόσον θα επαρκούσε και η φύση του νερού, αλλά και για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας λοιπόν αυτό, θα γνωρίζεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να χρησιμοποιείς τον οίνο. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία; Θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα από εσένα προσδοκούν να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Και αν ρωτήσεις: «Γιατί υπάρχουν τα κτήνη;», σου αποκρίνεται ότι και αυτά υπάρχουν για χάρη σου. Διότι λέει: «Αυτός αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Ποια ανάγκη έχεις από τη σελήνη; Άκουσέ τον να λέει: «Εποίησε τη σελήνη για να προσδιορίζει τους καιρούς». Και το ότι εποίησε όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό με σαφήνεια το δίδαξε λέγοντας: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Και ότι θα υπάρξει λύτρωση από τον θάνατο, και αυτό σε διδάσκει λέγοντας: «Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει». Από πού προήλθε το σώμα μας; Και αυτό το λέει: «Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Πού καταλήγει πάλι; «Θα επιστρέψει στο χώμα του».

Αινείτε τον, ο ήλιος και η σελήνη· αινείτε τον, όλα τα άστρα και το φως. (Άλλος: Άστρα του φωτός). Αινείτε τον, οι ουρανοί των ουρανών· και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών ας αινέσει το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε, και δημιουργήθηκαν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.

Και αν ρωτήσεις, για ποιον λόγο υπάρχουν τα κτήνη; Σου αποκρίνεται, ότι και αυτά υπάρχουν για εσένα. Διότι, λέει, «Αυτός κάνει να αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την εξυπηρέτηση των ανθρώπων». Ποια είναι η χρησιμότητα της σελήνης; Άκουσε αυτόν που λέει: «Δημιούργησε τη σελήνη για τον προσδιορισμό των καιρών». Το ότι είναι δημιουργήματα όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό το δίδαξε με σαφήνεια: «Αυτός», λέει, «είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν».

Αυτός, λοιπόν, ο ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις, ο άναρχος και ατελεύτητος, ο αιώνιος και αΐδιος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος και ασώματος, ο αόρατος, απερίγραπτος, απερινόητος, ο μόνος αγαθός και δίκαιος, αυτός που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη από το μη ον, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα, πρώτα μεν δημιουργεί τις ουράνιες και αόρατες δυνάμεις, αναρίθμητα άυλα και ασώματα πλήθη, λειτουργικά πνεύματα της μεγαλοσύνης του Θεού. Έπειτα δημιουργεί αυτόν τον ορατό κόσμο, τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, τον οποίο και διακόσμησε λαμπρύνοντάς τον με το φως, τον μεν ουρανό με τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα, τη δε γη με παντοειδή βλαστήματα και διάφορα ζώα, και τη θάλασσα πάλι με το πολυπληθές γένος των υδρόβιων πλασμάτων. Όλα αυτά, αυτός τα είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν. Στη συνέχεια δημιουργεί τον άνθρωπο με τα ίδια του τα χέρια, λαμβάνοντας αφενός χώμα από τη γη για τη διάπλαση του σώματος, και δίνοντάς του αφετέρου λογική και νοερή ψυχή δια του δικού Του εμφυσήματος, η οποία έχει γραφτεί ότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού· «κατ' εικόνα» μεν, εξαιτίας του νοερού και του αυτεξουσίου, «καθ' ομοίωσιν» δε μέσω της κατά το δυνατόν ομοίωσης στην αρετή. Αφού τίμησε αυτόν τον άνθρωπο με την αυτεξουσιότητα και την αθανασία, τον κατέστησε βασιλιά σε όσα υπάρχουν πάνω στη γη· και από αυτόν έπλασε το θήλυ, για να του είναι βοηθός όμοια με αυτόν.

Διότι πριν από τον Εωσφόρο δημιούργησε τον ουρανό και τη γη και όσα υπάρχουν μεταξύ αυτών. Τον Εωσφόρο όμως, μαζί με ένα πλήθος φωτεινών σωμάτων, κατά την τέταρτη ημέρα ο σοφός Δημιουργός «είπε και έγιναν». «Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί».

Ψαλμός ρμη' Αλληλούια. Σαν να άπλωσε κάποιο δίχτυ εδώ ο Δαβίδ, αλίευσε όλη την κτίση προς αίνον του Θεού, λέγοντας: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς». Καλώντας δε, από μεν τον πρώτο τα πλήθη των αγγέλων, από δε τον δεύτερο τα πλήθη των φωστήρων, και γενικώς όλη την κτίση της ανώτατης τάξεως σε ύμνο του Θεού, παραθέτει και την αιτία: «Διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν». Και «τα εστερέωσε».

Αυτό θαυμάζοντας και ο Δαβίδ, λέει: «Θεμελίωσες τη γη πάνω στα ύδατα, και διατηρείται με τη διαταγή σου, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου»· και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία»· και: «Διότι αυτός», λέει, «είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Αλλά βέβαια και το να λέγεται ότι μίλησε δεν εκλαμβάνεται θεοπρεπώς, αλλά ανθρωπίνως εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας· διότι ο Θεός προφορικά ούτε μιλά ούτε διατάζει, αλλά μόνο θέλει και εννοεί· και το εννόημα της θελήσεώς Του γίνεται αμέσως έργο. Και αυτό, αποσαφηνίζοντάς το μια άλλη Γραφή, έλεγε προς τον Θεό ότι μόνο εννόησας και τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου· δεν είπες, δεν διέταξες, λέει, αλλά μόνο εννόησας, και αμέσως τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου, και ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά.