Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 148:8

Στον δε εκατοστό τεσσαρακοστό όγδοο ψαλμό αναφέρεται: «Αινείτε τον Κύριο από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι, φωτιά, χαλάζι, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύμα καταιγίδας, τα οποία εκτελούν τον λόγο του»· και στον Ιεζεκιήλ, στον θρήνο της Σορ: «Στην καρδιά της θάλασσας, σε πολλά νερά σε οδήγησαν οι κωπηλάτες σου· το πνεύμα του νότου σε συνέτριψε». Μελετώντας όμως και εσείς τις Άγιες Γραφές, θα βρείτε να ονομάζεται πνεύμα και το νόημα που ενυπάρχει στους ίδιους τους θείους λόγους, καθώς γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς διακόνους της Καινής Διαθήκης, όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος. Διότι το γράμμα σκοτώνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί». Διότι το μεν ρητό έχει χαραχθεί με το γράμμα· το δε νόημα που υπάρχει σε αυτό ονομάζεται πνεύμα. Έτσι και «ο νόμος είναι πνευματικός», ώστε, όπως έχει πει πάλι, να μη δουλεύουμε στην παλαιότητα του γράμματος, αλλά στην καινότητα του πνεύματος.

Και οι άγγελοι μεταξύ τους, καθώς και όλα τα υπόλοιπα, είναι ομοίως ομοφυή μεταξύ τους. Ας ερευνήσουν, λοιπόν, οι περίεργοι εάν υπάρχει κάποια ομοιότητα των κτισμάτων με τον Υιό· ή εάν μπορούν να βρουν στα γενητά όσα υπάρχουν στον Υιό, ώστε να τολμήσουν να αποκαλέσουν κτίσμα τον Λόγο του Θεού. Αλλά δεν θα μπορούσαν να τα βρουν αυτοί που είναι σε όλα προπετείς και πλανώνται ως προς την ευσέβεια. Διότι ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι παντοκράτορας, και κανένα δεν συγκρατείται από κάποιο άλλο. Επειδή το καθένα ανήκει στον ίδιο τον Θεό. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού· η δε γη και το πλήρωμά της ανήκουν στον Κύριο· η θάλασσα είδε και έφυγε». Και τα πάντα είναι δούλοι Εκείνου που τα δημιούργησε, εκτελώντας τον λόγο του και υπακούοντας στο πρόσταγμά του.

Στον εκατοστό τεσσαρακοστό όγδοο ψαλμό αναφέρεται: «Αινείτε τον Κύριο από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι, φωτιά, χαλάζι, χιόνι, κρύσταλλος, άνεμος καταιγίδας, αυτά που εκτελούν τον λόγο του»· και στον Ιεζεκιήλ, στον θρήνο για τη Σορ: «Στην καρδιά της θάλασσας, μέσα σε άφθονα νερά σε οδήγησαν οι κωπηλάτες σου· το πνεύμα του νότου σε συνέτριψε». Μελετώντας δε και εσείς τις Άγιες Γραφές, θα βρείτε να ονομάζεται πνεύμα και ο νους που υπάρχει μέσα στα ίδια τα θεία λόγια, καθώς γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς διακόνους της Καινής Διαθήκης, όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος. Διότι το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί». Επειδή, το μεν ρητό έχει χαραχθεί με το γράμμα, ο δε νους που βρίσκεται μέσα του ονομάζεται πνεύμα. Έτσι και «ο νόμος είναι πνευματικός», ώστε, όπως πάλι έχει πει, να μη δουλεύουμε στην παλαιότητα του γράμματος, αλλά στην καινότητα του πνεύματος.

Διότι σχετικά με τη δική μας ψυχή η Γραφή λέει: «Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του». Και για την ίδια την ψυχή λέει πάλι: «Αυτός που πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Σχετικά δε με τους αγγέλους λέει στους ψαλμούς: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα [και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός]». Για τον άνεμο δε λέει: «Με βίαιο πνεύμα θα συντρίψεις τα πλοία της Θαρσείς». Και, «όπως στο δάσος σαλεύεται το δέντρο από το πνεύμα». Και, «φωτιά, χαλάζι, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύμα καταιγίδας». Σχετικά δε με την καλή διδασκαλία ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει είναι πνεύμα και ζωή», που σημαίνει ότι είναι πνευματικά. Το δε Άγιο Πνεύμα δεν λαλείται μέσω της γλώσσας, αλλά είναι ζωντανό, παρέχοντας το να λαλεί κανείς με σοφία, ενώ το ίδιο λαλεί και ομιλεί.

Εδώ ονομάζεται πνεύμα και η αμαρτία, καθώς έχουμε πει, αλλά και με διαφορετικό και αντίθετο τρόπο, όπως όταν λέγει: από πνεύμα πορνείας πλανήθηκαν. Ονομάζεται πνεύμα και το ακάθαρτο πνεύμα, ο δαίμονας, αλλά με την προσθήκη του ακάθαρτο. Στο καθένα προστίθεται ο προσδιορισμός, για να δηλώσει το χαρακτηριστικό του ιδίωμα. Εάν μιλάει για την ψυχή του ανθρώπου με τη λέξη πνεύμα, το λέει με την προσθήκη του ανθρώπου. Εάν εννοεί τον άνεμο, λέει πνεύμα καταιγίδας. Εάν εννοεί την αμαρτία, λέει πνεύμα πορνείας. Εάν εννοεί τον δαίμονα, λέει πνεύμα ακάθαρτο, ώστε να γνωρίζουμε για ποιο πράγμα γίνεται λόγος σε κάθε περίπτωση, και να μην νομίσεις ότι αυτό αναφέρεται στο Άγιο. Μη γένοιτο. Διότι το όνομα του πνεύματος είναι γενικό, και καθετί που δεν έχει υλικό σώμα ονομάζεται γενικά πνεύμα. Επειδή λοιπόν και οι δαίμονες δεν έχουν τέτοια σώματα, ονομάζονται πνεύματα.

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Φωτιά, χαλάζι. Διότι πέντε είναι τα έργα του Θεού. αυτά είναι ισοδύναμα και ίσα στην ενέργεια, υπηρετώντας τάχιστα το πρόσταγμα του Θεού (εδώ) και δοξολογώντας. Εκείνα που πράττουν. Ως υπηρετούντα την οργή του Θεού. Τα όρη. Και τα αισθητά όρη και οι βουνοί, σαν να ήταν λογικά όντα, υποτάχθηκαν στον Θεό. όμως νόησε ως όρη τους προφήτες, και ως βουνούς τους αποστόλους. Ξύλα. Ως ξύλα εννοεί τα σώματα των αγίων, τα οποία καρποφορούν τον καρπό του Αγίου Πνεύματος. και ως κέδρους τους υψηλούς ως προς τον βίο, όσους δηλαδή απέκτησαν επί της γης ουράνιο βίο. Τα θηρία. Και οι θηριώδεις στον τρόπο και οι κτηνώδεις στον λόγο, όλοι κατέχονται από τον φόβο του Θεού (του Κυρίου). και να εννοείς τα έθνη, διότι τέτοια ήταν πριν από τον Χριστό. Ερπετά. Διότι κανένα από τα κτίσματα δεν μένει αδρανές ως προς τη δοξολογία, διότι όλα είναι δούλοι του Θεού. Βασιλείς. Και οι βασιλείς και οι υπήκοοι ελάτε όλοι για να προσκυνήσετε τον Θεό (στον Θεό), λέγει. Άρχοντες. Άρχοντες και αρχόμενοι και όλοι όσοι κρίνουν την επίγεια πολιτεία μεταβληθείτε, λέγει, προς το ουράνιο φρόνημα. Νεανίσκοι. Και οι τέλειοι, λέγει, στην ηλικία [και όσοι είναι στην παιδική ηλικία] να προσέρχεστε χωρίς δισταγμό στον Θεό. Πρεσβύτεροι. Και οι έχοντες λευκά μαλλιά και οι ευρισκόμενοι σε ακμή να σπεύδετε προς τη δοξολογία του Θεού. Ας αινέσουν. Όλοι μαζί, λέγει, και τα επουράνια και τα επίγεια και κάθε γένος ανθρώπων και κτηνών και πετεινών, να μην παύσετε να δοξολογείτε τον Θεό.

Διότι, όταν λέγει: «όλες οι δυνάμεις αυτού», συμπεριλαμβάνει όλο το ουράνιο πλήθος. Μήπως κάπου είδες τον αμαρτωλό; Διότι πώς ήταν δυνατόν, λέγει, να φανεί στον ουρανό; Λοιπόν, έλα να σε κατεβάσουμε και στη γη, μεταφέροντάς σε στο άλλο μέρος του χορού· και ούτε εδώ θα τον δεις πάλι. «Αινείτε τον Κύριο από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα φτερωτά πτηνά». Όχι μάταια, ούτε τυχαία σιώπησα λέγοντας αυτά στο μεταξύ, αλλά συγχύστηκε ο λογισμός του νου μου και μου προέκυψε να δακρύσω πικρά και να θρηνήσω δυνατά. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιοθρήνητο, πες μου, από το ότι σκορπιοί, οχιές και δράκοντες καλούνται προς δοξολογία Εκείνου που τους εποίησε, ενώ μόνος ο αμαρτωλός απουσιάζει από αυτή την ιερή χοροστασία; Και δικαίως. Διότι είναι θηρίο πονηρό και ανήμερο, το οποίο δεν επιδεικνύει την κακία του εναντίον των συνδούλων σωμάτων, αλλά εκχέει τον ιό της πονηρίας του ενάντια στη δεσποτική δόξα. «Διότι εξαιτίας σας», λέγει, «το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Γι' αυτόν τον λόγο ο προφήτης τον απώθησε από την οικουμένη, ωσάν από ιερή πατρίδα, και τον μετοίκησε στην υπερορία.

Δες, λοιπόν, την κατάληξή του: μετά τη νίκη ρίχνεται στον κλίβανο. Εάν, λοιπόν, για τα ευτελή και ανάξια λόγου, που προσφέρουν την πιο κοινή χρησιμότητα, ο Θεός επέδειξε τόση πρόνοια, πώς θα εγκαταλείψει εσένα, το πιο αναγκαίο από όλα τα όντα; Για ποιον λόγο, επομένως, τα έπλασε τόσο όμορφα; Για να επιδείξει τη σοφία Του και τον πλούτο της δυνάμεώς Του, ώστε από παντού να γνωρίσουμε τη δόξα Του. Διότι δεν διηγούνται μόνο οι ουρανοί τη δόξα του Θεού, αλλά και η γη· και αυτό δηλώνοντας ο Δαβίδ έλεγε: «Αινείτε τον Κύριο, καρποφόρα δέντρα και όλοι οι κέδροι». Επειδή άλλα με τον καρπό τους, άλλα με το μέγεθός τους και άλλα με την ομορφιά τους αναπέμπουν τον ύμνο στον Δημιουργό. Διότι και αυτό είναι σημάδι άφθονης σοφίας, το να εκχέει τόση ομορφιά ακόμη και στα εξαιρετικά ευτελή (επειδή, τι είναι πιο ευτελές από εκείνο που σήμερα υπάρχει και αύριο δεν υπάρχει;). Αν, λοιπόν, έδωσε στο χορτάρι αυτό που δεν του ήταν αναγκαίο (διότι σε τι συμβάλλει η ομορφιά του προκειμένου να γίνει τροφή για τη φωτιά;), πώς δεν θα δώσει σε εσένα τα απολύτως αναγκαία; Αν στόλισε το πιο ευτελές από όλα τα όντα με τόση αφθονία, και μάλιστα κάνοντάς το αυτό όχι για κάποια ανάγκη, αλλά από μεγαλοδωρία, πολύ περισσότερο θα τιμήσει εσένα, το πιο πολύτιμο από όλα, παρέχοντάς σου τα αναγκαία. Επειδή, λοιπόν, απέδειξε ότι η πρόνοια του Θεού είναι μεγάλη και έπρεπε πλέον να τους επιπλήξει, ακόμη και εδώ επιδεικνύει επιείκεια, κατηγορώντας τους όχι για απιστία, αλλά για ολιγοπιστία.

Εδώ μου φαίνεται ότι ομιλεί περί των κτισμάτων, διακηρύσσοντας τη σοφία του Θεού· πιο πάνω όμως ονόμαζε «έργα» (αν και εμείς, εξαιτίας των μικρόψυχων, προσεγγίσαμε σε αυτά και άλλες έννοιες) τα θαυμαστά γεγονότα, τα θαύματα, τα οποία πολλές φορές επιτέλεσε οικονοώντας το ανθρώπινο γένος. Τι σημαίνει όμως η φράση «εξεζητημένα ως προς όλα τα θελήματά του»; Σημαίνει δουλεμένα με ακρίβεια, λέγει, όπως ακριβώς ανέφερε και ένας άλλος ερμηνευτής, προετοιμασμένα, άρτια, δημιουργημένα, πλήρη, επαρκή για να εκτελέσουν τα θελήματά του, ικανά να μαρτυρήσουν τη δύναμή του, χωρίς να χωλαίνουν, ούτε να παρουσιάζουν καμία έλλειψη στην εκπλήρωση των προσταγμάτων του, όπως ακριβώς αναφέρει και αλλού: «Πυρ, χάλαζα, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύματα καταιγίδας, τα οποία εκτελούν τον λόγο του», δηλαδή τα προστάγματά του.

Αλλά τώρα βέβαια, και ως προς την ύπαρξη και ως προς την ικανότητα, εφόσον το θελήσουν, όπως είπαμε, είναι δυνατόν· τότε όμως, εκεί, για όσους θα έχουν απέλθει μαζί με την αμαρτία, εφόσον θα τους έχει πλέον λείψει και η ικανότητα, τα πάντα θα υφίστανται μόνο ως προς την ύπαρξή τους, ως πυρ δηλαδή, το οποίο όμως θα απέχει τόσο πολύ από το να φωτίζει, όσο αυτοί απομάκρυναν τους εαυτούς τους από το θείο φως μέσω των έργων του σκότους. Γι’ αυτό και ονομάζεται ταυτόχρονα και πυρ και εξώτερο σκότος, ένα πυρ που σκοτεινιάζει αλλά και καίει σφοδρά και κατατήκει αιώνια, επειδή ονομάζεται και «πῦρ καταναλίσκον» και πυρ που διαιρείται και διαχωρίζεται, προκειμένου να απονέμει στους δικαίους τη φωτιστική δύναμη, ενώ στους αμαρτωλούς την καυστική. Ο αέρας δεν θα είναι ευχάριστος ούτε αναζωογονητικός σαν απαλή αύρα, αλλά πνεύμα βίαιο, άνεμος που συνθλίβει και εκδιώκει από το πρόσωπο της γης των πραέων, χαλάζι, χιόνι, πάγος, πνεύμα καταιγίδας, τα οποία εκτελούν τον λόγο του ίδιου του Κριτή: «Πορεύεσθε ἀπ’ ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι». Το νερό δεν θα είναι ζωογόνο, ούτε πόσιμο, ούτε θα δροσίζει τη γλώσσα που οδυνάται μέσα στη φλόγα της γέεννας, αλλά θα είναι βυθός απέραντης πικρίας, και ταρτάριο πέλαγος, και ποταμός πυριφλεγέθων, και θάλασσα αγριεμένη που καταποντίζει, και αστήρικτη λάσπη του βυθού. Η γη δεν θα είναι επιθυμητή, ούτε αρεστή, ούτε κατάφυτη, ούτε εύφορη, ούτε θα ρέει μέλι και γάλα όπως εκείνη της επαγγελίας, αλλά θα είναι έρημη, άβατη, άνυδρη, μη βλασταίνοντας τίποτε άλλο παρά μόνο αγκάθια και τριβόλους και αναβλύζοντας αφόρητη πικρία, αρνούμενη τη σταθερότητα, που αποτελεί την κατεξοχήν ιδιότητά της, ενώ και η ίδια θα κλονίζεται δεινά και θα εξαναγκάζει τους καταδικασμένους να στενάζουν πάνω της και να τρέμουν, ανοίγοντας διάπλατα και πλαταίνοντας το στόμα της, καταπίνοντας τους άθλιους και παραπέμποντάς τους στο βάραθρο του άδη.