Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 150:3

ΨΑΛΜΟΣ ΡΝ΄. Επίστησε τον νου σου για να προσέξεις ότι ο μεν πρώτος ψαλμός ολόκληρου του βιβλίου προφήτευε τον όλεθρο των ασεβών, και μακάριζε κάποιον ως σπάνιο, εκείνον που μπορούσε να αποφύγει τον βίο των ασεβών. Ο τελευταίος όμως από όλους καλεί κάθε πνοή στην υμνολογία του Θεού. Πλην όμως, αν και ο παρών λόγος προσκαλεί κάθε πνοή στην υμνολογία, επειδή δεν είναι ένας ο τρόπος όλων, ούτε [μία] η διάθεση, καθορίζει αναλογικά για τον καθένα κάποιο όργανο κατάλληλο για τον ύμνο· διότι όποιος έχει εξυψωθεί στην αρετή ανώτερα από όλους, αποδίδει τον αίνο με ήχο σάλπιγγας, επειδή η σάλπιγγα είναι το πιο μεγαλόφωνο από όλα τα όργανα, και απαιτείται μεγαλύτερη και ισχυρότερη δύναμη από όσους τη χρησιμοποιούν. Τέτοιοι ήταν οι ιεροί απόστολοι του Σωτήρος, των οποίων ο φθόγγος εξήλθε σε όλη τη γη και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης, καθώς χρησιμοποίησαν το μεγαλόφωνο του ευαγγελικού κηρύγματος ... ώστε οι άνθρωποι να πληρωθούν από τη φωνή τους. Επειδή, όμως, δεν είναι όλοι ικανοί να υμνούν τον Θεό με φωνή σάλπιγγας όπως οι απόστολοι, συγκαταβαίνει ο λόγος και προτρέπει άλλους μεν με ψαλτήρι, άλλους δε με κιθάρα, και ... άλλους με τύμπανα ... στους μεν μέσω των έργων και μέσω των πράξεων του σώματος, στους δε μέσω της κίνησης της ίδιας της ψυχής ... με εύρυθμο και αρμονικό τρόπο ... του Πνεύματος που κατοικεί ...

Αυτός δε είναι ο αίνος του Θεού που εκπληρώνεται σε όλους τους αγίους, όπως αναφέρει ο τελευταίος ψαλμός λέγοντας: «Αἰνεῖτε τὸν Θεὸν ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ», όπου το στερέωμα της δυνάμεως υποδηλώνει την αμετάπτωτη παραμονή στο αγαθό, και οι δυναστείες του Θεού φανερώνουν ότι η φύση δεν καταδυναστεύεται πλέον από την κακία, όταν πλέον η ανθρώπινη δύναμη προχωρεί στο να προσφέρει τον αίνο σύμφωνα με το πλήθος της μεγαλωσύνης Του, χωρίς πια να εκφέρει ασθενείς φωνές, αλλά υπερβαίνοντας ήδη σε μεγαλοφωνία τις σάλπιγγες. Διότι λέγει: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐν ἤχῳ σάλπιγγος», όταν δηλαδή μιμείται την αρμονία του σύμπαντος με την ποικιλία και την πολυμορφία των αρετών, έχοντας γίνει όργανο ρυθμικής μελωδίας για τον Θεό. Ο δε λόγος ονομάζει αυτό, μέσα από κάποια μεταφορική σημασία, ψαλτήριο και κιθάρα· και έπειτα από αυτό, αφού αποβάλει καθετί το γεώδες, κωφό και άναυδο, ενώνει τον ήχο των δικών της χορδών με τις ουράνιες χορείες μέσα στη μεγαλοφωνία των τυμπάνων. Χορδές δε τεντωμένες στο όργανο θα ήταν το ανένδοτο και αχαλάρωτο της κάθε αρετής απέναντι στην κακία. Μέσω αυτών δημιουργείται η καλή συνωδία του κυμβάλου που σμίγει με τις χορδές, όταν ο ήχος των κυμβάλων διεγείρει την προθυμία για τη θεία χοροστασία. Πράγμα που, νομίζω, ερμηνεύει τη συνάφεια της φύσεώς μας με τους αγγέλους, εκεί όπου λέγει: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐν κυμβάλοις εὐήχοις».

Διότι αυτό σου υποδεικνύει το νόημα του τελευταίου ψαλμού, σύμφωνα με το οποίο, μετά τον παντελή αφανισμό της κακίας, όλα τα όντα θα είναι άγια και όλα θα εναρμονιστούν προς τον αίνο του Θεού, έχοντας αποκτήσει εξίσου, μέσα στη στερεότητα της δυνάμεως, το αναλλοίωτο ως προς την κακία, και ανυψώνοντας τον εύφημο ήχο για τη μεγαλωσύνη Του σαν με κάποια μεγαλόφωνη σάλπιγγα. Όταν πια όλη η κτίση συναρμοστεί σε μία χοροστασία, τόσο όλων των ανώτερων όσο και των κατώτερων όντων, και, δίκην κυμβάλου, η νοητή κτίση, καθώς και αυτή που τώρα εξαιτίας της αμαρτίας είναι διαιρεμένη και σε διάσταση, θα παραγάγουν τον αγαθό ήχο μέσα από τη δική μας συμφωνία. Όταν το δικό μας στοιχείο ενωθεί με το αγγελικό, και η θεία παράταξη, ανασυγκροτώντας τον εαυτό της από τη σύγχυση, αλαλάξει τον επινίκιο ύμνο στον Τροπαιούχο για την εξόντωση των πολεμίων, τότε ο αίνος κάθε πνοής θα παρατείνει τη χάρη για πάντα, και μέσω της αυξήσεως θα πολλαπλασιάζει στο διηνεκές τη μακαριότητα, εκείνη, εννοώ, την όντως μακαριότητα. Κατά την οποία αδρανεί μεν η στοχαστική διάνοια σχετικά με τη γνώση, αδρανεί όμως και η δική μας ενέργεια της ελπίδας, και τις διαδέχεται η άρρητη και ακατανόητη κατάσταση, η οποία είναι ανώτερη από κάθε διάνοια, την οποία «ούτε οφθαλμός είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε ανθρώπινη καρδιά μπόρεσε να χωρέσει». Διότι έτσι προσδιόρισε τα αγαθά που βρίσκονται αποταμιευμένα μέσα στον αγιασμό ο θείος Απόστολος.

Αλληλούια. Ύμνος των δυνάμεων. «Αινείτε τον Θεόν»: Οι άγιοι, να νοείτε την Τριάδα ως έναν Θεό. «Αινείτε αυτόν»: Διότι οι ουράνιες δυνάμεις προσκυνούν την Τριάδα ως έναν Θεό. —«Επί ταις δυναστείαις»: Διότι όλη η δύναμη των αγίων τους έχει δοθεί από τον Θεό. —«Κατά το πλήθος»: Σύμφωνα με τη μεγαλωσύνη του Θεού (του), έτσι να δοξάζετε τον Θεό υμνώντας τον. —«Εν ήχω»: Δηλαδή, να ηχήσετε πιο δυνατά από σάλπιγγα, υμνώντας τον Θεό. —«Εν ψαλτηρίω»: Ψαλτήρι είναι ο νους και κιθάρα η γλώσσα· με αυτά ο άνθρωπος δοξάζει τον Θεό. —«Εν τυμπάνω»: Δηλαδή με δυνατή φωνή· διότι τύμπανο είναι η φωνή, και χορός η συγκεντρωμένη διάνοια. —«Εν χορδαίς»: Με τα χέρια υψωμένα· διότι οι χορδές είναι τα δάχτυλα, και το όργανο ο λάρυγγας. —«Εν κυμβάλοις»: Δηλαδή χτυπώντας τα στήθη· διότι το κύμβαλο είναι ο θώρακας του ανθρώπου· και όπως εκείνα, τα χάλκινα. —Με κλαυθμό και μεγάλη φωνή, χτυπώντας τα στήθη να υμνείτε τον Θεό. «Πάσα πνοή»: Όλη η κτίση, δηλαδή και όσα κινούνται πάνω σε αυτήν και έχουν πνοή ζωής, ακατάπαυστα και διαρκώς υμνούν τον Κύριο· διότι όλα τα κινούμενα λογίζονται έλλογα ενώπιον του Θεού.

ΤΞΔ΄. Στον Πωμάσιο. Πώς πρέπει να κατανοηθεί το, «Αινείτε αυτόν εν ήχω σάλπιγγος». Περί της μουσικής, την οποία μνημονεύει η Γραφή. «Αινείτε αυτόν εν τυμπάνω και χορώ, εν χορδαίς και οργάνω», λέει ο Ψαλμωδός, χωρίς να επιτρέπει τους θείους ύμνους σε χαλκό που ηχεί και σε σαγηνευτικά όργανα, αλλά προτρέποντάς μας να καταστήσουμε τη σάρκα μας τύμπανο, το οποίο δεν έχει καμία κίνηση πάθους, αλλά είναι νεκρό ως προς τα γήινα μέλη. Ως χορό δε, επιζητά τη σύμφωνη αρμονία της Εκκλησίας. Και ως χορδές, υποδηλώνει τις αισθήσεις μας, από τις οποίες κρούεται το πλήκτρο της γλώσσας. Και όργανο αποδεικνύεται ολόκληρος ο άνθρωπος, που είναι ευάρεστος στον Θεό και ζει αρμονικά με τους ανθρώπους.

ΥΝΖ΄. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Πώς πρέπει να κατανοήσουμε το «Αινείτε αυτόν εν ήχω σάλπιγγος». Περί της μουσικής που αναφέρει η Γραφή. Εάν ζητάς τη διασάφηση της μουσικής της Γραφής, πρέπει να κατανοηθεί ως εξής: «Αινείτε τον Κύριον εν ήχω σάλπιγγος», με τη μνήμη της αναστάσεως, η οποία θα γίνει με σάλπιγγα, όπως έχει γραφτεί. «Αινείτε αυτόν εν ψαλτηρίω και κιθάρα», με τη γλώσσα και το στόμα μας, τα οποία κρούονται από το πνεύμα σαν με κάποιο πλήκτρο. «Αινείτε αυτόν εν τυμπάνω και χορώ», με τη σάρκα και την ψυχή, από την οποία οι δεήσεις προς τον Θεό ανεβαίνουν σαν χοροί. «Αινείτε αυτόν εν χορδαίς και οργάνω», με την καρδιά και με κάθε εσωτερικό σπλάχνο και με τα νεύρα, τα οποία ονόμασε όργανο. «Αινείτε αυτόν εν κυμβάλοις ευήχοις», με τα χείλη, μέσω των οποίων πλέκονται τα εναρμόνια μέλη της ψαλμωδίας.

Είδες διάνοια φλεγόμενη, που αγωνίζεται με ένταση, που παλεύει να υπερβεί και τη δική της αδυναμία, και να πετάξει πλέον προς τον ίδιο τον ουρανό, συνδεδεμένη με τον Θεό, αφιερωμένη σε Αυτόν με μεγάλο πόθο; Αινείτε Αυτόν με ήχο σάλπιγγας.

Άλλος, Με ήχο κεράτινης σάλπιγγας. Αινείτε τον με ψαλτήριο και κιθάρα. Άλλος, Με νάβλα και λύρα. Αινείτε τον με τύμπανο και χορό· αινείτε τον με έγχορδα και όργανο. Άλλος, Με έγχορδα και κιθάρα. Αινείτε τον με κύμβαλα εύηχα· αινείτε τον με κύμβαλα αλαλαγμού.

Ας μιλήσουμε λοιπόν και για το πνεύμα και τον τόνο. Ερώτηση: Σε τι διαφέρει το πνεύμα από τον τόνο; Απόκριση: Διαφέρει· τα μεν ανιόντα πνεύματα κινούνται με ανοδική ροή και ανύψωση της φωνής, τα δε κατιόντα με καθοδική ροή και ανάπαυση της φωνής. Ο δε τόνος χρησιμεύει για τη χειρονομία, την επιτήδευση και την εναλλαγή της φωνής. Και οι μεν κύριοι τόνοι ανεβάζουν και κατεβάζουν λίγο τη φωνή (και άκουγε συνετά), οι δε σύνθετοι τόνοι, χωρίς τα τέσσερα πνεύματα και τους τρεις κύριους τόνους, ούτε ανεβαίνουν ούτε κατεβαίνουν, αλλά μένουν τελείως ακίνητοι. Ερώτηση: Παλαιότερα, στα αρχαία χρόνια, υπήρχε πρώτα ο ήχος ή το μέλος; Απόκριση: Ο ήχος, καθώς λέει ο προφήτης: «αινείτε αυτόν εν ήχω σάλπιγγος». Διότι, με το που θα δώσεις το απήχημα για κάποιο στιχηρό, αμέσως γίνεται γνωστό και το μέλος του στιχηρού που πρόκειται να ψαλεί. Ή κάτι άλλο, όπως για παράδειγμα λέω: άνανε άνες· έφτασε η είσοδος. Δίνεις το απήχημα για ένα τροπάριο και έπειτα το ψάλλεις· αλλιώς πώς μπορείς να ψάλεις το παραμικρό, αν δεν έχεις θέσει προηγουμένως ως βάση τον ήχο; Ερώτηση: Διαφέρει ο ήχος από το μέλος; Απόκριση: Ναι, διαφέρει· ο μεν ήχος προηγείται του μέλους, και δεν μπορεί κανείς να ψάλει το οτιδήποτε, εάν δεν δώσει πρώτα το απήχημά του. Και δεν υφίσταται μέλος χωρίς ήχο· διότι ο ήχος είναι η φωνή που διαχέεται στον αέρα, ενώ το μέλος είναι αυτό που παράγεται από τον ήχο. Ερώτηση: Σε τι διαφέρει ο ψαλμός από την ωδή;

Αινείτε τον Κύριο με ήχο σάλπιγγας· προς ανάμνηση της αναστάσεως, με τη γη να σείεται από τη σάλπιγγα, όπως είναι γραμμένο. Αινείτε Αυτόν με ψαλτήρι και κιθάρα· με τη γλώσσα και το στόμα μας, τα οποία κρούονται από το Πνεύμα σαν από κάποιο πλήκτρο.

Ψαλμός ρν΄ Αλληλούια. «Αινείτε τον Θεόν εν τοις αγίοις αυτού», δηλαδή στους αγγέλους και στους ισαγγέλους ανθρώπους και στα άγια θυσιαστήριά του και σε όλα τα αγιάσματά του, αινείται και υμνείται ο Θεός. «Αινείτε αυτόν εν στερεώματι δυνάμεως αυτού», διότι έχοντας σταθερή και ακαταμάχητη δύναμη, αφού στερέωσε το στερέωμα από τη φύση των υδάτων, το ονόμασε ουρανό. «Αινείτε αυτόν επί ταις δυναστείαις αυτού», μέσω των οποίων, αφού δημιούργησε τα μεγάλα κτίσματα, με τον λόγο του τα στερεώνει και τα συγκρατεί. «Αινείτε αυτόν κατά το πλήθος της μεγαλωσύνης αυτού», διότι η μεγαλειότητά του είναι άναρχη και απέραντη. «Αινείτε αυτόν εν ήχω σάλπιγγος και ψαλτηρίω και κιθάρα και τυμπάνω και χορώ» μελωδών και «εν χορδαίς και οργάνω και εν κυμβάλοις ευήχοις», δηλαδή με καλλίφωνους ήχους. «Αινείτε αυτόν εν κυμβάλοις αλαλαγμού», δηλαδή με επινίκιους ύμνους. Κύμβαλα είναι τα όργανα που παράγουν δυνατούς ήχους· διότι χρησιμοποιούσαν τότε αυτά τα μουσικά όργανα για την υμνωδία του Θεού, νομίζω εξαιτίας της ατέλειας του λαού, ώστε έστω και χάρη στους μελωδικούς ήχους των οργάνων να προσέρχονται μαζικά για να ακούσουν τον λόγο του Θεού. Αργότερα, όμως, οι δάσκαλοι της Εκκλησίας δεν επιτρέπουν να ηχούν τέτοια όργανα ούτε καν στους γάμους, αλλά αντιθέτως διδάσκουν ότι ο άνθρωπος πλάστηκε γενικώς ως πνευματικό όργανο του Θεού. «