Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 150:6

Ατένισε πρώτα τον ήλιο, και έπειτα ερεύνησε τον Δεσπότη. Πράγματα βαθύτερα από εσένα μην αναζητάς, και πράγματα ανώτερά σου μην εξετάζεις. Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να στοχάζεσαι. Αλλά θα πει κάποιος, εάν η θεία υπόσταση είναι ακατάληπτη, τότε γιατί εσύ ομιλείς περί αυτών; Άραγε λοιπόν, επειδή αδυνατώ να πιω όλο το ποτάμι, δεν πρέπει να πάρω με μέτρο ούτε αυτό που μου είναι ωφέλιμο; Άραγε επειδή δεν μπορώ να χωρέσω όλον τον ήλιο στη φύση των ματιών μου, δεν πρέπει να τον κοιτάξω ούτε όσο αρκεί για τη δική μου ανάγκη; Ή μήπως επειδή εισήλθα σε έναν μέγιστο παράδεισο και δεν δύναμαι να φάω όλο το πλήθος των καρπών, θέλεις να εξέλθω τελείως πεινασμένος; Αινώ και δοξάζω Εκείνον που μας δημιούργησε· διότι υπάρχει η θεία προσταγή που λέει: Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον. Επιχειρώ τώρα να δοξάσω τον Δεσπότη, όχι όμως να τον εξηγήσω, γνωρίζοντας βέβαια ότι θα φανώ κατώτερος της αξίας της δοξολογίας, αλλά θεωρώντας ως έργο ευσέβειας έστω και το να επιχειρήσω να το κάνω. Διότι την αδυναμία μου την παρηγορεί ο Κύριος Ιησούς λέγοντας: Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό.

Γι' αυτό, όλα τα έθνη χειροκροτήστε. Όλα τα πέρατα της γης ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού. Κάθε πνοή ας αινέσει τον Κύριο. Όλη η γη ας προσκυνήσει, κάθε γλώσσα ας υμνήσει, η καθεμία ας ψάλει, η καθεμία ας δοξολογήσει το Παιδίον Θεό, το τεσσαρακονθήμερο και προαιώνιο, το μικρό παιδί και Παλαιό των Ημερών, το βρέφος που θηλάζει και τον Ποιητή των αιώνων.

Αλλά ας μη σου διαφύγει ακόμη και τούτο, ω φιλόκαλε, ότι οι Εβραίοι διαίρεσαν και το Ψαλτήριο σε πέντε βιβλία, ώστε να αποτελεί και αυτό μιαν άλλη Πεντάτευχο. Διότι από τον πρώτο ψαλμό μέχρι τον τεσσαρακοστό υπολόγισαν ένα βιβλίο· από τον τεσσαρακοστό πρώτο μέχρι τον εβδομηκοστό πρώτο το θεώρησαν δεύτερο· από τον εβδομηκοστό δεύτερο έως τον ογδοηκοστό όγδοο έκαναν το τρίτο βιβλίο· από τον ογδοηκοστό ένατο έως τον εκατοστό πέμπτο έκαναν το τέταρτο· και από τον εκατοστό έκτο έως τον εκατοστό πεντηκοστό συνέθεσαν το πέμπτο. Έκριναν, δηλαδή, σωστό να αποτελεί το τέλος ενός βιβλίου κάθε ψαλμός που έχει στο τέλος του τη φράση «εὐλογητὸς Κύριος, γένοιτο, γένοιτο». Και αυτό βρίσκεται στον τεσσαρακοστό, στον εβδομηκοστό πρώτο, στον ογδοηκοστό όγδοο και στον εκατοστό πέμπτο ψαλμό. Έτσι συμπληρώθηκαν τα τέσσερα βιβλία. Στο τέλος δε του πέμπτου βιβλίου, αντί του «εὐλογητὸς Κύριος, γένοιτο, γένοιτο», υπάρχει το «πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον, ἀλληλούια». Διότι, σκεπτόμενοι κατ' αυτόν τον τρόπο, ολοκλήρωσαν όλη τη σχετική διάταξή του.

Και επιπλέον αυτών, επειδή ο ίδιος ο Θεός είναι «ζωή» και έχει κοντά του «πηγή ζωής» για εκείνους που έχουν «συντετριμμένη την καρδιά», δεδομένου ότι «θυσία στον Θεό είναι το πνεύμα το συντετριμμένο, και καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», παρέχει από την αιώνια και αθάνατη ζωή που προέρχεται από αυτόν. Αυτός λοιπόν ο Θεός, ο χορηγός τόσων αγαθών στους «ταπεινούς» και τους «ολιγόψυχους», απευθυνόμενος με αυτά τα λόγια λέει ότι θα «αναπαυθεί» μέσα τους. «Δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα»· διότι δεν θα πάρω οπωσδήποτε εκδίκηση για όσα έχετε ποτέ αμαρτήσει, αλλά ως άνθρωποι, θα χρειαστείτε κάποια μικρή τιμωρία, ακόμη και αν συνέβη να συμμετάσχετε και εσείς στις αμαρτίες του λαού, με αποτέλεσμα να συμπαρασυρθείτε μαζί με το πλήθος και να παραδοθείτε στην τιμωρό δίκη εξαιτίας των αμαρτιών των άλλων. Όμως, οφείλετε να γνωρίζετε τούτο: ότι δηλαδή όλους τους άλλους, τους αληθινά ασεβείς και αμαρτωλούς του λαού, θα τους παραλάβει αιώνια οργή, ενώ «εσάς δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα, ούτε θα οργίζομαι εναντίον σας διαπαντός»· διότι νοιάζομαι για το δικό μου «πνεύμα», το οποίο, «αφού προήλθε από εμένα», κατοίκησε μέσα σας· επειδή τυγχάνω και δημιουργός «κάθε πνοής» που δύναται να με «αινεί», σύμφωνα με το: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». Και κατά τη δημιουργία του κόσμου, όταν ο Θεός «ενεφύσησε πνοή ζωής, ο άνθρωπος έγινε ζώσα ψυχή». Ακολούθως και τώρα έχει ειπωθεί: «Κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα».

Αίνεση Κυρίου θα λαλήσει το στόμα μου, και ας ευλογεί κάθε σάρκα το άγιο όνομά του. Προς το παρόν μεν, δεν θα παύσω να αινώ τον Θεό. Εύχομαι δε να εκπληρωθεί το συντομότερο η προφητεία που λέει: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και: «Κάθε πνοή ας αινέσει τον Κύριο»· αυτό δε θα συμβεί όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, οπότε και θα σωθεί κάθε γένος ανθρώπων. Ως στόμα δε, εννοεί το νοητό, για το οποίο αναφέρει και αλλού: Κάθε σάρκα θα ευλογεί το όνομα του Κυρίου, δηλαδή εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος, καθώς θα αντικρίσει το σωτήριο του Θεού, και δεν θα είναι πλέον σαν το χορτάρι.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΝ΄. Επίστησε τον νου σου για να προσέξεις ότι ο μεν πρώτος ψαλμός ολόκληρου του βιβλίου προφήτευε τον όλεθρο των ασεβών, και μακάριζε κάποιον ως σπάνιο, εκείνον που μπορούσε να αποφύγει τον βίο των ασεβών. Ο τελευταίος όμως από όλους καλεί κάθε πνοή στην υμνολογία του Θεού. Πλην όμως, αν και ο παρών λόγος προσκαλεί κάθε πνοή στην υμνολογία, επειδή δεν είναι ένας ο τρόπος όλων, ούτε [μία] η διάθεση, καθορίζει αναλογικά για τον καθένα κάποιο όργανο κατάλληλο για τον ύμνο· διότι όποιος έχει εξυψωθεί στην αρετή ανώτερα από όλους, αποδίδει τον αίνο με ήχο σάλπιγγας, επειδή η σάλπιγγα είναι το πιο μεγαλόφωνο από όλα τα όργανα, και απαιτείται μεγαλύτερη και ισχυρότερη δύναμη από όσους τη χρησιμοποιούν. Τέτοιοι ήταν οι ιεροί απόστολοι του Σωτήρος, των οποίων ο φθόγγος εξήλθε σε όλη τη γη και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης, καθώς χρησιμοποίησαν το μεγαλόφωνο του ευαγγελικού κηρύγματος ... ώστε οι άνθρωποι να πληρωθούν από τη φωνή τους. Επειδή, όμως, δεν είναι όλοι ικανοί να υμνούν τον Θεό με φωνή σάλπιγγας όπως οι απόστολοι, συγκαταβαίνει ο λόγος και προτρέπει άλλους μεν με ψαλτήρι, άλλους δε με κιθάρα, και ... άλλους με τύμπανα ... στους μεν μέσω των έργων και μέσω των πράξεων του σώματος, στους δε μέσω της κίνησης της ίδιας της ψυχής ... με εύρυθμο και αρμονικό τρόπο ... του Πνεύματος που κατοικεί ...

Το πέρας του τέταρτου τμήματος είναι ο εκατοστός πέμπτος, του οποίου το τέλος είναι παρόμοιο με τα υπόλοιπα: «Ευλογητός Κύριος ο Θεός του Ισραήλ από τον αιώνα και έως τον αιώνα», και θα πει όλος ο λαός: «Γένοιτο, γένοιτο». Το δε πέμπτο μέρος εκτείνεται από αυτόν έως τον τελευταίο, του οποίου το πέρας είναι: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον».

Διότι μία τέτοια συνένωση, εννοώ της αγγελικής με την ανθρώπινη φύση, όταν η ανθρώπινη φύση επαναφερθεί στον αρχέγονο κλήρο της, θα παραγάγει εκείνον τον γλυκύ ήχο της ευχαριστίας μέσω της αμοιβαίας συνάντησής τους· και μέσω αλλήλων και μαζί με αλλήλους θα ανυμνούν διαρκώς την ευχαριστία που αναπέμπεται προς τον Θεό για τη φιλανθρωπία Του. Διότι αυτό ακριβώς υποδηλώνει η συνένωση του ενός κυμβάλου με το άλλο κύμβαλο· το ένα κύμβαλο είναι η υπερκόσμια φύση των αγγέλων, και το άλλο κύμβαλο είναι η λογική κτίση των ανθρώπων. Όμως, η αμαρτία χώρισε το ένα από το άλλο. Όταν λοιπόν η φιλανθρωπία του Θεού τα ενώσει και πάλι και τα δύο μεταξύ τους, τότε και τα δύο μαζί θα ηχήσουν εκείνον τον αίνο, όπως λέει και ο μέγας Απόστολος: «Κάθε γλώσσα θα ομολογήσει, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Όταν συμβεί αυτό, ο ήχος αυτών των κυμβάλων θα αλαλάξει επινίκιο ύμνο μέσα από την κοινή αρμονία που θα προκύψει με τον αφανισμό του εχθρού. Και όταν αυτός αφανιστεί παντελώς και περιέλθει στην ανυπαρξία, ο αίνος προς τον Θεό θα αναπέμπεται ισότιμα και αδιαλείπτως από κάθε πνοή στο διηνεκές. Διότι, επειδή «δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού», και τότε αμαρτωλός δεν θα υπάρχει, εφόσον δεν θα υπάρχει η αμαρτία, κάθε πνοή θα αινεί τον Κύριο παντοτινά.

Διότι αυτό σου υποδεικνύει το νόημα του τελευταίου ψαλμού, σύμφωνα με το οποίο, μετά τον παντελή αφανισμό της κακίας, όλα τα όντα θα είναι άγια και όλα θα εναρμονιστούν προς τον αίνο του Θεού, έχοντας αποκτήσει εξίσου, μέσα στη στερεότητα της δυνάμεως, το αναλλοίωτο ως προς την κακία, και ανυψώνοντας τον εύφημο ήχο για τη μεγαλωσύνη Του σαν με κάποια μεγαλόφωνη σάλπιγγα. Όταν πια όλη η κτίση συναρμοστεί σε μία χοροστασία, τόσο όλων των ανώτερων όσο και των κατώτερων όντων, και, δίκην κυμβάλου, η νοητή κτίση, καθώς και αυτή που τώρα εξαιτίας της αμαρτίας είναι διαιρεμένη και σε διάσταση, θα παραγάγουν τον αγαθό ήχο μέσα από τη δική μας συμφωνία. Όταν το δικό μας στοιχείο ενωθεί με το αγγελικό, και η θεία παράταξη, ανασυγκροτώντας τον εαυτό της από τη σύγχυση, αλαλάξει τον επινίκιο ύμνο στον Τροπαιούχο για την εξόντωση των πολεμίων, τότε ο αίνος κάθε πνοής θα παρατείνει τη χάρη για πάντα, και μέσω της αυξήσεως θα πολλαπλασιάζει στο διηνεκές τη μακαριότητα, εκείνη, εννοώ, την όντως μακαριότητα. Κατά την οποία αδρανεί μεν η στοχαστική διάνοια σχετικά με τη γνώση, αδρανεί όμως και η δική μας ενέργεια της ελπίδας, και τις διαδέχεται η άρρητη και ακατανόητη κατάσταση, η οποία είναι ανώτερη από κάθε διάνοια, την οποία «ούτε οφθαλμός είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε ανθρώπινη καρδιά μπόρεσε να χωρέσει». Διότι έτσι προσδιόρισε τα αγαθά που βρίσκονται αποταμιευμένα μέσα στον αγιασμό ο θείος Απόστολος.

Αλληλούια. Ύμνος των δυνάμεων. «Αινείτε τον Θεόν»: Οι άγιοι, να νοείτε την Τριάδα ως έναν Θεό. «Αινείτε αυτόν»: Διότι οι ουράνιες δυνάμεις προσκυνούν την Τριάδα ως έναν Θεό. —«Επί ταις δυναστείαις»: Διότι όλη η δύναμη των αγίων τους έχει δοθεί από τον Θεό. —«Κατά το πλήθος»: Σύμφωνα με τη μεγαλωσύνη του Θεού (του), έτσι να δοξάζετε τον Θεό υμνώντας τον. —«Εν ήχω»: Δηλαδή, να ηχήσετε πιο δυνατά από σάλπιγγα, υμνώντας τον Θεό. —«Εν ψαλτηρίω»: Ψαλτήρι είναι ο νους και κιθάρα η γλώσσα· με αυτά ο άνθρωπος δοξάζει τον Θεό. —«Εν τυμπάνω»: Δηλαδή με δυνατή φωνή· διότι τύμπανο είναι η φωνή, και χορός η συγκεντρωμένη διάνοια. —«Εν χορδαίς»: Με τα χέρια υψωμένα· διότι οι χορδές είναι τα δάχτυλα, και το όργανο ο λάρυγγας. —«Εν κυμβάλοις»: Δηλαδή χτυπώντας τα στήθη· διότι το κύμβαλο είναι ο θώρακας του ανθρώπου· και όπως εκείνα, τα χάλκινα. —Με κλαυθμό και μεγάλη φωνή, χτυπώντας τα στήθη να υμνείτε τον Θεό. «Πάσα πνοή»: Όλη η κτίση, δηλαδή και όσα κινούνται πάνω σε αυτήν και έχουν πνοή ζωής, ακατάπαυστα και διαρκώς υμνούν τον Κύριο· διότι όλα τα κινούμενα λογίζονται έλλογα ενώπιον του Θεού.

[Του ιδίου] Λόγος εις το γενέθλιο του Σωτήρος. Δανειζόμενος από τον μακαριότατο Δαβίδ τον λόγο που αρμόζει στη μακαριότατη πανήγυρή σας, απευθύνομαι με υψηλότερο φρόνημα προς εσάς: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». Διότι ο Κύριος κάθε πνοής και χορηγός της υπόστασης των πάντων, αυτός που η γέννησή του από τον Πατέρα είναι άχραντη, άμεμπτη και ανερμήνευτη, αφού κατέστησε τη Μαρία νυφικό του θάλαμο, καθιστώντας την μητέρα και παρθένο, και έγκυο χωρίς γάμο και νύμφη χωρίς άνδρα, και αφού έλαβε από αυτήν την ύλη της σάρκας, συναρμόζοντας τον εαυτό του σε άνθρωπο χωρίς συνουσία και χωρίς καμία τροπή, προήλθε σήμερα στον κόσμο υπέρ του κόσμου ως ένας από εκείνους που ζουν στον κόσμο, χωρίς να αυξήσει τη θεότητά του με την πρόσληψη της σάρκας, και αφήνοντας την παρθένο, μετά τις ωδίνες του τοκετού, πάλι παρθένο.

Διότι και οι γυναίκες και οι άνδρες, και οι ηλικιωμένοι και οι νέοι, διαχωρίζονται μεν ως προς την ηλικία, δεν διαχωρίζονται όμως ως προς την υμνωδία. Επειδή το Πνεύμα, αφού συγκεράσει τη φωνή του καθενός, δημιουργεί από όλους μία και μόνη μελωδία. Όπως ακριβώς το φανέρωσε και ο ίδιος ο Δαβίδ, προσκαλώντας κάθε ηλικία και το κάθε φύλο σε αυτή τη συμφωνία και λέγοντας: «Πάσα πνοή ας αινέσει τον Κύριο». «Αίνεσε, ψυχή μου, τον Κύριο». Για ποιο λόγο παρέλειψε τη σάρκα; Για ποιο λόγο δεν απευθύνεται καθόλου στο σώμα; Μήπως, άραγε, χώρισε το ζωντανό πλάσμα στα δύο; Σε καμία περίπτωση· αλλά παρακινεί πρώτα τον τεχνίτη. Και για το ότι δεν αποχώρισε τη σάρκα από την ψυχή, άκουσε τι λέει κάπου αλλού: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω· σε δίψησε η ψυχή μου, και πολλαπλάσια σε ποθεί η σάρκα μου, πάνω στη γη». «Αλλά δείξε μου», λέει, «και τη σάρκα να προσκαλείται στους ύμνους».

Άλλος: Με κύμβαλα σημασίας. Πάσα πνοή ας αινέσει τον Κύριο. Άλλος: Αναπνοή. Θέτει σε κίνηση όλα τα όργανα, και προτρέπει να αναπέμπεται η μελωδία μέσω όλων αυτών, αναθερμαίνοντας και αφυπνίζοντας τη διάνοιά τους.

Τι σημαίνει άραγε το «ἐν κυμβάλῳ σημασίας»; Έτσι ονομάζει τους ψαλμούς. Διότι δεν έκρουαν απλώς τα κύμβαλα, ούτε έπαιζαν απλώς την κιθάρα, αλλά, όσο ήταν δυνατόν, και μέσω των κυμβάλων και μέσω των σαλπίγγων και μέσω των ψαλμωδιών της κιθάρας φανέρωναν τα νοήματα· και επεδείκνυαν για αυτά ζήλο και κόπο, που απέφερε μεγάλη ωφέλεια. «Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον». Διότι, αφού κάλεσε τους ουράνιους, αφού εξήγειρε τον λαό, αφού έθεσε σε κίνηση όλα τα όργανα, επεκτείνεται πλέον σε ολόκληρη τη φύση, προσκαλώντας κάθε ηλικία στη μελωδία, γέροντες, άνδρες, νέους, εφήβους, γυναίκες, όλους όσοι κατοικούν την οικουμένη, και σπέρνοντας ήδη εκ των προτέρων από εδώ τα σπέρματα της Καινής Διαθήκης σε αυτούς που είναι διασκορπισμένοι σε ολόκληρη τη γη.

«Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον», δηλαδή κάθε σάρκα, λογική και άλογη· η μεν λογική μέσω του λόγου, η δε άλογη και κτηνώδης με διαφορετικό τρόπο, «διότι τα σύμπαντα», λέει, «είναι δούλα σου», και ως δούλα λοιπόν, ανάλογα με τον βαθμό που επιτρέπει η φύση του καθενός, υμνούν τον Κύριο.

Και θεμέλιο μεν του βιβλίου είναι το «Μακάριος ανήρ», κορωνίδα δε το «Πάσα πνοή», παρακινώντας εκεί μεν προς την αρετή, προσελκύοντας εδώ δε κάθε πνοή στον αίνο του Θεού. Εγώ όμως, αφενός περιοριζόμενος από την αμάθειά μου, αφετέρου φροντίζοντας για τη συντομία του λόγου, δεν προτίμησα να μνημονεύσω και άλλες Γραφές που συμφωνούν μέσα στους ψαλμούς, αλλά μάλιστα και σε μερικούς από τους ψαλμούς παρέλειψα κάποιους στίχους, είτε ως ευκολονόητους είτε ως ταυτολογικούς είτε επειδή οι στίχοι που ερμηνεύονται μετά από αυτούς περιελάμβαναν συνοπτικά και το νόημα αυτών που παραλείφθηκαν.

Γ'. Την δε Κυριακή της Λαμπροφόρου αρχίζει και ο εξάψαλμος, και λέμε το «Θεός Κύριος» σε ήχο πλάγιο του τετάρτου· και αμέσως τους αναβαθμούς στον ίδιο ήχο· καθώς και το προκείμενο· και το «Πάσα πνοή»· έπειτα το Ευαγγέλιο, και το «Εν ταις νυξί». Και μετά τον πεντηκοστό ψαλμό, αρχίζει ο κανόνας· γίνονται δε δύο αναγνώσεις.