Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 16:1

Προσευχή του Δαβίδ. ΣΤ΄. Υπόθεση. Ο ψαλμός ψάλλεται εκ προσώπου του κατά Θεόν τελείου. «Εισάκουσε, Κύριε, τη δικαιοσύνη μου». Ο λόγος είναι μεστός από πολλή πεποίθηση· διότι η λέξη δικαιοσύνη εδώ δεν αναφέρεται για να καυχηθεί, ούτε για να παρουσιάσει τον εαυτό του ως δίκαιο· αλλά έχει την εξής έννοια: Επειδή δίκαια ζητώ τη δική σου βοήθεια και αξιώνω να απαλλαγώ από όσα άδικα υπομένω, καταδιωκόμενος μάταια από τον Σαούλ, γι' αυτό εισάκουσέ με και εκπλήρωσε το αίτημά μου.

Εισάκουσε την προσευχή μου, η οποία δεν προέρχεται από δόλια χείλη. Διότι ο Θεός εισακούει την προσευχή όχι μέσω δόλιων χειλέων, αλλά μέσω γλώσσας καθαρμένης, η οποία έχει συνηθίσει να μελετά τα θεία λόγια. Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου. Σαφώς εύχεται να καταστεί ο Μονογενής κριτής του.

Όσοι δε δεν έχουν την επιγραφή «Εις τέλος», ούτε τη λέξη «Ψαλμός», αλλά απλώς το «Τω Δαυίδ», είναι οι εξής: ιε΄, ιστ΄, λα΄, λβ΄, ο΄, πε΄, ϟ΄, ϟβ΄, ϟδ΄, ϟε΄, ϟστ΄, ρ΄, ρβ΄, ργ΄, ρλστ΄, ρλζ΄, ρμα΄, ρμγ΄, ρμδ΄. Και από αυτούς πάλι, ο μεν ϟε΄ είναι «Ωδή»· ο δε ιε΄ «Στηλογραφία»· οι ιστ΄ και πβ΄ είναι «Προσευχή»· οι λα΄, ρ΄ και ρμα΄ είναι «Συνέσεως»· ο ο΄ είναι «Των υιών Αμιναδάμ»· οι ϟ΄, ϟβ΄ και ϟδ΄ είναι «Αίνος ωδής»· ο δε ρμδ΄ «Αινέσεως». Πάλι, εκείνοι που δεν φέρουν την επιγραφή «Τω Δαυίδ», αλλά αναφέρονται σε άλλους, είναι οι εξής: λη΄, μα΄, μγ΄, μδ΄, με΄, μστ΄, μζ΄, μη΄, οβ΄, ογ΄, οδ΄, οε΄, οστ΄, οζ΄, οη΄, οθ΄, π΄, πα΄, πβ΄, πγ΄, πδ΄, πστ΄, πζ΄, ϟα΄, ϟθ΄, ρδ΄, ρε΄, ρστ΄, ρια΄, ριβ΄, ριγ΄, ριδ΄, ριε΄, ριστ΄, ριζ΄, ριη΄, ρλδ΄, ρλε΄, ρμε΄, ρμστ΄, ρμζ΄, ρμη΄, ρμθ΄, ρν΄. Και από αυτούς, άλλοι μεν επιγράφονται «Τω Ασάφ»· άλλοι «Τοις υιοίς Κορέ, Ασάφ και Αιθάμ»· άλλοι «Τω Ιδιθούμ»· άλλοι «Αγγαίου και Ζαχαρίου»· και άλλοι «Αλληλούια». Οι ψαλμοί, λοιπόν, του Ασάφ είναι οι εξής: οβ΄, ογ΄, οδ΄, οε΄, οστ΄, οζ΄, οη΄, οθ΄, π΄, πα΄, πβ΄.

Κοινοί βεβαίως είναι συνολικά στο βιβλίο αυτό: μόνο «Ψαλμοί», δʹ, εʹ, ϛʹ, ηʹ, θʹ, ιʹ, ιαʹ, ιβʹ, ιγʹ, ιδʹ, ιηʹ, ιθʹ, κʹ, καʹ, κθʹ, λʹ, λθʹ, μʹ, νʹ, ξʹ, ξαʹ, ξγʹ, ξδʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ξζʹ, οβʹ, οηʹ, παʹ, ρηʹ, ρληʹ, ρλθʹ· «Ψαλμός ωδή», δʹ, ξδʹ· «Ψαλμοί ωδής», κθʹ, μζʹ, ξζʹ, πϛʹ, πζʹ· μόνο «Ωδή», ληʹ, οϛʹ, ϟεʹ, ριθʹ, ρκʹ, ρκαʹ, ρκβʹ, ρκγʹ, ρκδʹ, ρκεʹ, ρκϛʹ, ρκζʹ, ρκηʹ, ρκθʹ, ρλʹ, ρλαʹ, ρλβʹ, ρλγʹ· «Ωδή Ψαλμού», ξεʹ, πβʹ, ρζʹ· «Λόγοι ωδής», ιζʹ· «Αίνος ωδής», ϟʹ, ϟβʹ, ϟδʹ· «Αίνεσις», ρμδʹ· «Εν ύμνοις», ξʹ, οεʹ. «Εν ύμνοις συνέσεως», νγʹ, νδʹ· «Εν ύμνοις Ψαλμός», ϛʹ, ξϛʹ· «Συνέσεως», λαʹ, ναʹ, νβʹ, ογʹ, οζʹ, πηʹ, ρʹ, ρμαʹ· «Εις στηλογραφίαν», ιεʹ, νεʹ, νϛʹ, νζʹ, νηʹ, νθʹ· «Προσευχή», ιϛʹ, πεʹ, πθʹ, ραʹ· «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», πθʹ· «Εις Σαλομώντα», οαʹ· ανώνυμοι, θʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ϟαʹ, ϟθʹ, ραʹ· «Αλληλούια», ρδʹ, ρεʹ, ρϛʹ, ριʹ, ριαʹ, ριβʹ, ριγʹ, ριδʹ, ριϛʹ, ριζʹ, ριηʹ, ρλδʹ, ρλεʹ, ρμεʹ, ρμϛʹ, ρμζʹ, ρμηʹ, ρμθʹ, ρνʹ. Απλώς «Τω Δαυίδ», λβʹ, λδʹ, λεʹ, ϟϛʹ, ρβʹ, ργʹ, ρλϛʹ, ρλζʹ.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

ΨΑΛΜΟΣ ΙΣΤ΄. «Εισάκουσον, Κύριε, δικαιοσύνης μου.» (A f. 91 b) Ως δικαιοσύνη εδώ δεν εννοεί την τέλεια αρετή (διότι αυτό θα ήταν αλαζονικό και φαρισαϊκό), αλλά τη δίκαιη αίτηση. Διότι ο Δαβίδ δεν ζητά την καταστροφή του Σαούλ, αλλά τη δική του σωτηρία. Ίσως πάλι, επειδή ο Θεός δεν ακούει απλά λόγια, αλλά την αρετή που τρόπον τινά κραυγάζει μέσα από τις πράξεις, ο προφήτης μας διδάσκει πώς και εμείς, όταν παρακαλούμε, θα εισακουστούμε: εφόσον το πράττουμε μετά δικαιοσύνης. Εάν όμως αυτός που παρακαλεί εδώ είναι ο χορός των αποστόλων, ονομάζει Κύριο της δικαιοσύνης τον Χριστό, όχι της δικαιοσύνης του νόμου (επειδή εκείνη δεν ήταν άμεμπτη, αλλά ίσχυε μέχρι τον καιρό της διορθώσεως), αλλά της αληθινής δικαιοσύνης, δηλαδή της ευαγγελικής. Επειδή λοιπόν οι απόστολοι αγαπούν την εν Πνεύματι προσκύνηση και λατρεία, λένε: «Εισάκουσέ μας, ω Κύριε και Θεέ» όχι τη δικαιοσύνη των τύπων, αλλά τη δική μου, δηλαδή την αληθινή και πνευματική, σύμφωνα με την οποία θέλουμε να ζούμε και την οποία κηρύττουμε και στους άλλους.

Στον ίδιο τον Χριστό μάλιστα περισσότερο από όλους αρμόζει να λέει, σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, προς τον Θεό και Πατέρα: «Εισάκουσον δικαιοσύνης μου»· διότι αυτός δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. [<Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου.> Είναι σαν να έλεγε: Εσύ ο ίδιος γίνε δικαστής σε όσα με αφορούν, και την ευθύτητά σου, δηλαδή τη δίκαιη κρίση σου, ας δουν τα μάτια μου.] <Με επισκέφθηκες τη νύχτα, με δοκίμασες στο πυρ, και δεν βρέθηκε σε εμένα αδικία.> (C f. 28 b.) Εκείνος που και τη νύχτα και στον ύπνο του είναι ανεπίδεκτος αισχρών και παράλογων φαντασιών, εάν είναι δυνατόν, ας λέει αυτά. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι το «Επεσκέψω» δεν τίθεται εδώ με την έννοια της τιμωρίας. Και πάλι πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο διάβολος πυρώνει με τρόπο αντίθετο από τον Θεό· ο δε Θεός πυρώνει και είτε βρίσκει την προϋπάρχουσα αδικία, είτε, επειδή δεν προϋπάρχει, δεν τη βρίσκει. <Από εκείνους που ανθίστανται στη δεξιά σου> (C f. 29.) Ως ανθιστάμενους στη δεξιά του Θεού εννοεί τους δαίμονες· δεξιά δε του Θεού είναι κάθε ευσεβής και δίκαιος, για τους οποίους σε άλλο σημείο λέγει: «Ας είναι το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου»· στη σωτηρία αυτού ανθίστανται οι δαίμονες, από τους οποίους ο Θεός ελευθερώνει αυτούς που ελπίζουν σε Αυτόν. (A f. 94.)

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΙΣΤ΄. Εισάκουσε, Κύριε, τη δικαιοσύνη μου, πρόσεξε τη δέησή μου. Ενωτίσου την προσευχή μου, που δεν προέρχεται από δόλια χείλη. Ικετεύει τον Θεό μέσω της προσευχής να γίνει ακροατής, όχι της φωνής, ούτε των λόγων του, αλλά της ίδιας της αρετής που υπάρχει μέσα του, η οποία, σαν να βοά μέσα από τις πράξεις της δικαιοσύνης, εκλιπαρεί τη θεία ακοή. Διότι κανείς, έχοντας επίγνωση των δικών του φαύλων έργων, δεν θα ξεστόμιζε εύκολα μια τέτοια φωνή.

Το δε «Πρόσεξε τη δέησή μου», θα μπορούσε να το πει εκείνος ο δοκιμασμένος που αναπέμπει στην προσευχή του δεήσεις που αρμόζουν στον Θεό, ο οποίος δεν παρακαλεί τον Θεό για μικρά και τυχαία αιτήματα, ούτε για θνητά και ανθρώπινα πράγματα. Αυτό εξάλλου δίδασκε και ο Σωτήρας λέγοντας: «Να ζητάτε τα μεγάλα, και τα μικρά θα σας προστεθούν». Και τρίτον, ικετεύει να αφουγκραστεί ο Θεός και τα ίδια τα λόγια της προσευχής, και να κρίνει, τρόπον τινά, και την ίδια τη φωνή, αποδεχόμενος ότι δεν προφέρεται από δόλια χείλη. Διότι πολλές φορές προφέρουμε σεμνά λόγια, και χρησιμοποιούμε φράσεις από τις θείες Γραφές, με χείλη όμως που δεν έχουν καθαρθεί. Κάποιοι μάλιστα, αφού προηγουμένως, χωρίς καμία συστολή, εκτόξευσαν λοιδορίες εναντίον κάποιων, ή διαβολές, ή ψευδολογίες, ή απάτες, ή επιορκίες, ή αισχρολογίες, ή κάποια άλλα άτοπα λόγια, αλλάζοντας ξαφνικά συμπεριφορά, επικαλούνται τον Θεό στην προσευχή τους.

Μόνο δε ο άγιος εξαγνίζει και τη γλώσσα του και τα χείλη του, και την ίδια του τη φωνή, καθώς και τα καθημερινά του λόγια· επειδή γνωρίζει αυτό που έχει ειπωθεί: «Για κάθε ανώφελο λόγο θα δώσετε λόγο κατά την ημέρα της κρίσεως». Διότι ο Θεός τείνει το ους Του στην προσευχή η οποία δεν προσφέρεται από δόλια χείλη, αλλά από καθαρισμένη γλώσσα, η οποία έχει συνηθίσει να μελετά τα θεία λόγια. Γι' αυτό, για μεν τη δικαιοσύνη λεγόταν το «εισάκουσον», για δε τη δέηση το «πρόσχες»· και για τη φωνή που προφέρεται από τα χείλη, το «ενώτισαι». Ζήτησε λοιπόν τρία πράγματα μέσω των προαναφερθέντων, τοποθετώντας το ανώτερο πριν από τα άλλα δύο.

Το ίδιο θεωρώ ότι πρέπει να κατανοούμε και για την προσευχή, όταν ακούμε «προσευχή του Δαβίδ», ότι δηλαδή οφείλουμε να φροντίζουμε ώστε και ο δικός μας βίος να είναι σύμφωνος με τον δικό του, για να αποκτήσουμε την παρρησία της προσευχής. Το ίδιο ισχύει και για το «προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου». Διότι έχουμε μεγάλη ανάγκη την κατά Θεόν ανάβαση, για να κατανοήσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί· επειδή δεν θα μπορούσαμε να φθάσουμε στο σημείο να επιθυμήσουμε τα αληθινά αγαθά, εάν δεν κατανοούσαμε τη δική μας πτωχεία ως προς αυτά. Απεναντίας, ο τόνος της προσευχής καθίσταται έμψυχος και ενδιάθετος, όταν γνωρίσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί και όταν περιπέσουμε σε ακηδία λόγω της αναβολής των όσων ποθούμε· και έτσι εκχέεται η δέησή μας μέσα από τα μάτια, χρησιμοποιώντας τα δάκρυα αντί για λόγια. Έτσι θα κατανοήσεις και το «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», ότι δηλαδή δεν είναι δυνατόν να προσέλθει κανείς διαφορετικά προς τον Θεό μέσω της προσευχής, εάν δεν απομακρυνθεί από τούτο τον κόσμο και δεν γίνει αποκλειστικά άνθρωπος του Θεού.

Προσευχή. Δηλαδή, η προσευχή του Χριστού εκ προσώπου του Αδάμ φανερώθηκε στον Δαβίδ. Εισάκουσον. Αυτά τα λέει ο Αδάμ θρηνώντας: εισάκουσέ με, Κύριε, και μην με παραβλέψεις, αλλά πρόσεξέ με και ανάστησέ με, εμένα που έπεσα με την παράβαση. Ενώτισαι. Δηλαδή μην προσέξεις την προσευχή μου επιφανειακά· διότι δεν κράζω με δόλια ούτε με διπρόσωπα χείλη, αλλά συνεχομένος από πόνο ψυχής. Εκ προσώπου. Δηλαδή εσύ ο ίδιος κρίνε την υπόθεσή μου, αυτήν μεταξύ εμού και των δαιμόνων που με ανέτρεψαν, δηλαδή ο Αδάμ. Οι οφθαλμοί μου. Διότι υπάρχει ευθύτητα παρά τω Θεώ ως κριτή (στον κριτή ως Θεό). Εδοκίμασας. Κύριε, γνωρίζεις τον πόνο της καρδιάς μου, πώς έχει σκοτεινιάσει στη νύχτα των αμαρτιών· γι' αυτό επισκέψου αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι. Επύρωσάς με. Όταν, λέει, με πυρώσεις με το πυρ του πνεύματος και αναχωνεύσεις το δικό μου σκεύος που είναι δικό σου πλάσμα, τότε δεν πρόκειται να βρεις μέσα μου αδικία· διότι εξαπατήθηκα από τους δαίμονες. Όπως αν μη λαλήση. Διότι ο ίδιος ο Χριστός λέει, αυτά που εγώ λέω: δεν εξισώνονται με τα δικά μου λόγια τα έργα των ανθρώπων. Διότι είναι υπεράνθρωπα. Δια τους λόγους. Ο κατά Θεόν άνθρωπος, ο τέλειος, λέει: Κύριε, για τις εντολές σου εγώ έκανα σκληρούς τους δρόμους μου. Υπέβαλα τον εαυτό μου σε νηστεία (νηστείες) και αγρυπνία (αγρυπνίες) και σε κάθε κακοπάθεια, για να φυλάξω τους λόγους σου (τις οδούς σου).

Διότι το «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον» είναι κοινό για όλο το ανθρώπινο γένος. Πώς, λοιπόν, τον αποβάλλεις από την πατρική του ουσία, υποβιβάζοντάς τον σε έσχατη ευτέλεια, και ιδιοποιείσαι αυτό που είναι κοινό; Αλλά ο μακάριος Προφήτης δεν είναι τέτοιος· γι' αυτό και με παρρησία έλεγε: «Εισάκουσε τη δικαιοσύνη μου». Έτσι και ο Παύλος πολλές φορές προβάλλει τον εαυτό του, όχι για να υπερηφανευτεί, ούτε για να κομπάσει, αλλά για να γίνει υπόδειγμα στους άλλους· όπως όταν λέει: «Θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως κι εγώ στην εγκράτεια». Έτσι και ο Δαβίδ, όταν το καλούσε η περίσταση, προβάλλει τη δική του ανδρεία, η οποία προερχόταν από τη συνδρομή του Θεού, λέγοντας ότι και αρκούδες έπνιγε και με λιοντάρια πάλευε, χωρίς να υπερηφανεύεται ούτε αυτός, μη γένοιτο, αλλά εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο την αξιοπιστία.

Ψαλμός 16 Προσευχή, του Δαβίδ. «Εισάκουσε, Κύριε, τη δικαιοσύνη μου, πρόσεξε τη δέησή μου». Διότι, εκτός από τον Χριστό, κανείς δεν θα είχε το θάρρος να πει προς τον Θεό: «Εισάκουσε τη δικαιοσύνη μου· άκουσε με προσοχή την προσευχή μου με χείλη καθαρά». «Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου», κρίνε ανάμεσα σε εμένα και σε αυτούς που με αντιστρατεύονται. «Τα μάτια μου ας δουν ευθύτητες», χωρίς ωστόσο να παρατηρούν δολιότητες. «Δοκίμασες την καρδιά μου» επισκεπτόμενος με μέσα στη νύχτα για να δεις προς τα πού ρέπει, «με δοκίμασες στο πυρ» μέσα από πειρασμούς και θλίψεις και, αφού καθαρίστηκα, «δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία», «έτσι ώστε να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων», αλλά να ομολογώ τα δικά μου σφάλματα ενώπιον του Θεού· «για χάρη των νόμων των χειλιών σου» παρέδωκα τον εαυτό μου σε στενόχωρες οδούς. «Κατάρτισε», στερέωσε «τα βήματά μου στις οδούς μου», ώστε να μην παρεκκλίνουν σε δρόμους ακατάλληλους. «Και εγώ, αφού κραύγασα αυτά προς εσένα, με εισάκουσες, Θεέ μου». «Κλίνε ακόμη το αυτί σου σε εμένα και εισάκουσε τα λόγια μου». «Κάνε θαυμαστά σε εμένα τα ελέη σου, εσύ που σώζεις αυτούς που ελπίζουν σε εσένα από εκείνους που αντιστέκονται στη δεξιά σου», δηλαδή στον Χριστό σου. «Φύλαξέ με, Κύριε, σαν κόρη οφθαλμού· κάτω από τη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις από το πρόσωπο των ασεβών που με ταλαιπώρησαν», είτε αισθητά είτε νοητά. «Οι εχθροί μου περικύκλωσαν την ψυχή μου» τυραννικά· «