Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 16:3

Εις τον Ψαλμό 16, 3-4, Αστερίου: «Εδοκίμασας την καρδίαν μου», διότι ποτέ δεν διανοήθηκα να αδικήσω άνθρωπο είτε για χρήματα είτε για άλλη αιτία. «Με επεσκέφθης τη νύκτα», διότι ποτέ δεν κυριεύθηκα από βαθύ ύπνο, ερευνώντας το δίκαιο και φωτιζόμενος από εσένα, διότι, σύμφωνα με τον Ιώβ, «στο φως σου πορευόμουν μέσα στο σκοτάδι· διότι λύχνος για τα πόδια μου ήταν ο νόμος σου». Θα εννοήσεις δε αυτά και ως λεγόμενα από το πρόσωπο του Σωτήρος. «Για να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων· διότι δεν ήλθα», λέγει, «για να κρίνω τον κόσμο, αλλά για να σώσω τον κόσμο».

Ας δουν τα μάτια σου ευθύτητες. Επιζητεί τη δίκαιη κρίση του Υιού, την οποία εξέδωσε για εμάς. Δοκίμασες την καρδιά μου, την επισκέφθηκες τη νύχτα, με δοκίμασες διά του πυρός, και δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία. Η θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει αδικία τη βλασφημία κατά του Θεού· διότι, λέει, «μίλησαν με αδικία προς το ύψος».

Στον ίδιο τον Χριστό μάλιστα περισσότερο από όλους αρμόζει να λέει, σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, προς τον Θεό και Πατέρα: «Εισάκουσον δικαιοσύνης μου»· διότι αυτός δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. [<Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου.> Είναι σαν να έλεγε: Εσύ ο ίδιος γίνε δικαστής σε όσα με αφορούν, και την ευθύτητά σου, δηλαδή τη δίκαιη κρίση σου, ας δουν τα μάτια μου.] <Με επισκέφθηκες τη νύχτα, με δοκίμασες στο πυρ, και δεν βρέθηκε σε εμένα αδικία.> (C f. 28 b.) Εκείνος που και τη νύχτα και στον ύπνο του είναι ανεπίδεκτος αισχρών και παράλογων φαντασιών, εάν είναι δυνατόν, ας λέει αυτά. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι το «Επεσκέψω» δεν τίθεται εδώ με την έννοια της τιμωρίας. Και πάλι πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο διάβολος πυρώνει με τρόπο αντίθετο από τον Θεό· ο δε Θεός πυρώνει και είτε βρίσκει την προϋπάρχουσα αδικία, είτε, επειδή δεν προϋπάρχει, δεν τη βρίσκει. <Από εκείνους που ανθίστανται στη δεξιά σου> (C f. 29.) Ως ανθιστάμενους στη δεξιά του Θεού εννοεί τους δαίμονες· δεξιά δε του Θεού είναι κάθε ευσεβής και δίκαιος, για τους οποίους σε άλλο σημείο λέγει: «Ας είναι το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου»· στη σωτηρία αυτού ανθίστανται οι δαίμονες, από τους οποίους ο Θεός ελευθερώνει αυτούς που ελπίζουν σε Αυτόν. (A f. 94.)

Δοκίμασες την καρδιά μου, με επισκέφθηκες μέσα στη νύχτα· με δοκίμασες στο πυρ και δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία. Πόσο υπερβαίνει την ανθρώπινη ασθένεια το νόημα αυτών των λόγων! Διότι ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή καρδιά; Και ποιος θα έχει την παρρησία να δηλώσει ότι είναι καθαρός από αμαρτίες; Επομένως, μόνο στον ίδιο τον Χριστό θα άρμοζε να λέει τα προκείμενα. Μήπως άραγε, στην προκειμένη περίπτωση, ονόμασε «νύχτα» την κάθοδο στον άδη και τον χώρο του θανάτου; Διότι, αν και βρέθηκε μέσα στη νύχτα κατά τον καιρό των πειρασμών και στον σκοτεινό και ανήλιαγο τόπο του θανάτου, εντούτοις, αφού δοκιμάστηκε, αξιώθηκε την επισκοπή από τον Πατέρα μέσω της αναστάσεως, και την επέτυχε. Επειδή ακριβώς, σαν τον χρυσό που ρίχνεται στο πυρ, παρέμεινε λαμπρός και καθαρός. Επειδή είναι ο μόνος από όλους τους αιώνες που δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, σύμφωνα με τον Ησαΐα.

Ψ. Ψαλμού ιϛ΄. Κεφάλαιο Η΄. Και αυτό που λέγεται στον δέκατο έκτο Ψαλμό, «ἐδοκίμασας τὴν καρδίαν μου, ἐπεσκέψω νυκτός, ἐπύρωσάς με, καὶ οὐχ εὑρέθη ἐν ἐμοὶ ἀδικία», το επισημάναμε ως προερχόμενο από τη φωνή του Χριστού, επειδή διαφορετικά δεν θα άρμοζε στην ανθρώπινη φύση να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο· εξάλλου, και όλα τα λόγια του ψαλμού, για όποιον τα εξετάζει με ακρίβεια, μπορούν να αναφερθούν στον Σωτήρα.

Νομίζω, λοιπόν, ότι με τα όσα ειπώθηκαν ο λόγος υποδεικνύει τα ίδια πράγματα, τα οποία, προσευχόμενος ο Δαβίδ στον δέκατο έκτο ψαλμό, λέει προς τον Κύριο: «Οι οφθαλμοί σου ας ιδούν ευθύτητες», προφανώς τις δικές μου. «Διότι δοκίμασες», λέει, «την καρδιά μου, την επισκέφθηκες μέσα στη νύχτα, με δοκίμασας στο πυρ και δεν βρέθηκε σε μένα αδικία». Είναι λοιπόν το ίδιο το να πει κανείς ότι «οι οφθαλμοί σου ας ιδούν ευθύτητες», με το να πει ότι «οι οφθαλμοί σου ας μη δουν το αντίθετο»· διότι εκείνος που είδε το ευθύ δεν είδε το σκολιό, και εκείνος που δεν είδε το σκολιό έχει οπωσδήποτε δει το ευθύ. Επομένως, μέσω της αφαίρεσης του αντιθέτου, υποδεικνύει το αγαθό στους θείους οφθαλμούς, από τους οποίους αναπτερώνεται και πάλι η ψυχή, η οποία είχε χάσει τα φτερά της εξαιτίας της παρακοής των πρωτοπλάστων. Αυτό, λοιπόν, κατανοήσαμε μέσα από τα όσα αναφέρθηκαν, ότι δηλαδή: οι οφθαλμοί σου, όταν επιβλέπουν σε μένα, αποστρέφονται από το αντίθετο· διότι δεν πρόκειται να δουν σε μένα τίποτε από όσα μου εναντιώνονται. Εξαιτίας αυτού μου δίδεται από τους οφθαλμούς σου η δυνατότητα να πτερωθώ και πάλι και να αναλάβω, μέσω των αρετών, τις πτέρυγες τρόπον τινά της περιστεράς, χάρη στις οποίες αποκτώ τη δύναμη της πτήσης, ώστε να πετάξω και να αναπαυθώ, σε εκείνη δηλαδή την κατάπαυση, στην οποία αναπαύθηκε ο Θεός από τα έργα του.

Προσευχή. Δηλαδή, η προσευχή του Χριστού εκ προσώπου του Αδάμ φανερώθηκε στον Δαβίδ. Εισάκουσον. Αυτά τα λέει ο Αδάμ θρηνώντας: εισάκουσέ με, Κύριε, και μην με παραβλέψεις, αλλά πρόσεξέ με και ανάστησέ με, εμένα που έπεσα με την παράβαση. Ενώτισαι. Δηλαδή μην προσέξεις την προσευχή μου επιφανειακά· διότι δεν κράζω με δόλια ούτε με διπρόσωπα χείλη, αλλά συνεχομένος από πόνο ψυχής. Εκ προσώπου. Δηλαδή εσύ ο ίδιος κρίνε την υπόθεσή μου, αυτήν μεταξύ εμού και των δαιμόνων που με ανέτρεψαν, δηλαδή ο Αδάμ. Οι οφθαλμοί μου. Διότι υπάρχει ευθύτητα παρά τω Θεώ ως κριτή (στον κριτή ως Θεό). Εδοκίμασας. Κύριε, γνωρίζεις τον πόνο της καρδιάς μου, πώς έχει σκοτεινιάσει στη νύχτα των αμαρτιών· γι' αυτό επισκέψου αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι. Επύρωσάς με. Όταν, λέει, με πυρώσεις με το πυρ του πνεύματος και αναχωνεύσεις το δικό μου σκεύος που είναι δικό σου πλάσμα, τότε δεν πρόκειται να βρεις μέσα μου αδικία· διότι εξαπατήθηκα από τους δαίμονες. Όπως αν μη λαλήση. Διότι ο ίδιος ο Χριστός λέει, αυτά που εγώ λέω: δεν εξισώνονται με τα δικά μου λόγια τα έργα των ανθρώπων. Διότι είναι υπεράνθρωπα. Δια τους λόγους. Ο κατά Θεόν άνθρωπος, ο τέλειος, λέει: Κύριε, για τις εντολές σου εγώ έκανα σκληρούς τους δρόμους μου. Υπέβαλα τον εαυτό μου σε νηστεία (νηστείες) και αγρυπνία (αγρυπνίες) και σε κάθε κακοπάθεια, για να φυλάξω τους λόγους σου (τις οδούς σου).

Γι’ αυτόν τον λόγο, πολλές φορές, μένοντας μόνος με τον εαυτό μου και αναλογιζόμενος αυτά, εξεπλάγην στη διάνοιά μου. Και όπως ακριβώς ένα πλοίο στο πέλαγος χωρίς κυβερνήτη, που περιφέρεται εδώ και εκεί, κλυδωνίζεται από τα κύματα, έτσι πολλές φορές σαλεύτηκε ο λογισμός μου από τις τρικυμίες, σκεπτόμενος και λέγοντας: Πώς αυτός ο άνδρας που ήταν στολισμένος με τόσα αγαθά, ο βασιλιάς και προφήτης, ο δούλος και πατέρας του Χριστού· δούλος κατά τη φύση, πατέρας κατά τη σάρκα· διότι η Γραφή λέει: «Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού υιού Δαυίδ»· αυτός που στολιζόταν περισσότερο με τις αρετές παρά με το διάδημα· αυτός που ήταν ντυμένος την αλουργίδα και ενδεδυμένος την ταπεινοφροσύνη και έλεγε: «Κύριε, δεν υψώθηκε η καρδιά μου, ούτε μετεωρίστηκαν τα μάτια μου, ούτε πορεύθηκα σε έργα μεγάλα, ούτε σε θαυμαστά που με ξεπερνούν· εάν δεν ταπεινοφρονούσα, αλλά ύψωνα την ψυχή μου σαν το απογαλακτισμένο παιδί»· αυτός που έφτασε στο αποκορύφωμα της ανεξικακίας και έλεγε: «Κύριε ο Θεός μου, εάν έκανα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου τα ανταπέδιδαν»· αυτός που όχι μόνο απέβαλλε την υπερηφάνεια, αλλά και αποστρεφόταν τους υπερήφανους λέγοντας: «Δεν κατοικεί μέσα στο σπίτι μου αυτός που πράττει υπερηφάνεια, εκείνος που λέει άδικα λόγια δεν ευοδώθηκε ενώπιον των ματιών μου»· αυτός που λέει με παρρησία στον Θεό: «Με δοκίμασες στο πυρ, και δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία». Και τι λέω; Γιατί χρησιμοποιώ τις δικές του μαρτυρίες;

Ψαλμός 16 Προσευχή, του Δαβίδ. «Εισάκουσε, Κύριε, τη δικαιοσύνη μου, πρόσεξε τη δέησή μου». Διότι, εκτός από τον Χριστό, κανείς δεν θα είχε το θάρρος να πει προς τον Θεό: «Εισάκουσε τη δικαιοσύνη μου· άκουσε με προσοχή την προσευχή μου με χείλη καθαρά». «Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου», κρίνε ανάμεσα σε εμένα και σε αυτούς που με αντιστρατεύονται. «Τα μάτια μου ας δουν ευθύτητες», χωρίς ωστόσο να παρατηρούν δολιότητες. «Δοκίμασες την καρδιά μου» επισκεπτόμενος με μέσα στη νύχτα για να δεις προς τα πού ρέπει, «με δοκίμασες στο πυρ» μέσα από πειρασμούς και θλίψεις και, αφού καθαρίστηκα, «δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία», «έτσι ώστε να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων», αλλά να ομολογώ τα δικά μου σφάλματα ενώπιον του Θεού· «για χάρη των νόμων των χειλιών σου» παρέδωκα τον εαυτό μου σε στενόχωρες οδούς. «Κατάρτισε», στερέωσε «τα βήματά μου στις οδούς μου», ώστε να μην παρεκκλίνουν σε δρόμους ακατάλληλους. «Και εγώ, αφού κραύγασα αυτά προς εσένα, με εισάκουσες, Θεέ μου». «Κλίνε ακόμη το αυτί σου σε εμένα και εισάκουσε τα λόγια μου». «Κάνε θαυμαστά σε εμένα τα ελέη σου, εσύ που σώζεις αυτούς που ελπίζουν σε εσένα από εκείνους που αντιστέκονται στη δεξιά σου», δηλαδή στον Χριστό σου. «Φύλαξέ με, Κύριε, σαν κόρη οφθαλμού· κάτω από τη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις από το πρόσωπο των ασεβών που με ταλαιπώρησαν», είτε αισθητά είτε νοητά. «Οι εχθροί μου περικύκλωσαν την ψυχή μου» τυραννικά· «