Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 16:4

Εις τον Ψαλμό 16, 3-4, Αστερίου: «Εδοκίμασας την καρδίαν μου», διότι ποτέ δεν διανοήθηκα να αδικήσω άνθρωπο είτε για χρήματα είτε για άλλη αιτία. «Με επεσκέφθης τη νύκτα», διότι ποτέ δεν κυριεύθηκα από βαθύ ύπνο, ερευνώντας το δίκαιο και φωτιζόμενος από εσένα, διότι, σύμφωνα με τον Ιώβ, «στο φως σου πορευόμουν μέσα στο σκοτάδι· διότι λύχνος για τα πόδια μου ήταν ο νόμος σου». Θα εννοήσεις δε αυτά και ως λεγόμενα από το πρόσωπο του Σωτήρος. «Για να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων· διότι δεν ήλθα», λέγει, «για να κρίνω τον κόσμο, αλλά για να σώσω τον κόσμο».

Για να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων. Μας διδάσκει να προφυλασσόμαστε και ως προς αυτό, ώστε να μην προφέρουμε τίποτε το θνητό ούτε το ανθρώπινο. Εξαιτίας των λόγων των χειλέων σου, εγώ ακολούθησα οδούς σκληρές. Εξαιτίας των δικών σου προσταγμάτων, λέει, εισήλθα από τη στενή και τεθλιμμένη πύλη.

Όπως ακριβώς και στο Ευαγγέλιο οι Ιουδαίοι, μη μπορώντας να ανεχθούν τις διδαχές του Κυρίου, έλεγαν: «Σκληρός είναι αυτός ο λόγος· ποιος μπορεί να τον ακούει;». Σκληρή είναι για τον πόρνο η σωφροσύνη, σκληρή για τον μέθυσο η εγκράτεια· σκληρό για τον λοίδορο το να ευλογεί· και γενικά σε κάθε τράχηλο που επιθυμεί την ασυδοσία, σκληρός φαίνεται ο ζυγός του νόμου. Γι' αυτό πολλοί (είναι αυτοί που πορεύονται προς την απώλεια, εξαιτίας του ομαλού και πλατιού της οδού), ενώ λίγοι είναι εκείνοι που οδεύουν προς τη βασιλεία, μη μπορώντας να αντέξουν το τραχύ και κοπιαστικό του κατ' αρετήν βίου. Διότι η μεν κακία δελεάζει με την ομαλότητα της ηδονής, ενώ η αρετή καθιστά τραχύ, με σκληραγωγίες και πόνους, τον βίο εκείνων που αγωνίζονται: «Εξαιτίας των λόγων των χειλέων σου, εγώ φύλαξα οδούς σκληρές». Και «σκληρές οδούς» ονομάζει τις Εντολές που μας έχουν δοθεί για τον καταρτισμό των ψυχών μας.

Διότι λέγει: «Για να μη λαλήσει το στόμα μου τα έργα των ανθρώπων». Διότι εκείνος που λαλεί με ευχαρίστηση τα έργα των αμαρτωλών, πρόθυμα αφυπνίζει τις ηδονές εναντίον του εαυτού του. Απεναντίας, να ερευνάς τον βίο των δικαίων· διότι έτσι θα βρεις ωφέλεια για τον εαυτό σου. Μην είσαι επικριτικός περιφερόμενος στα χωριά ή στις οικίες, αλλά να τις αποφεύγεις ως παγίδες των ψυχών.

Εδώ είναι ο Χριστός, ο φίλος της ερήμου. Διότι λέγει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους.» Εδώ είναι η στενή και τεθλιμμένη οδός που οδηγεί στη ζωή. Εδώ είναι οι διδάσκαλοι και οι προφήτες, αυτοί που περιπλανήθηκαν σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης. Εδώ είναι οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές και ο ερημοπολιτικός βίος των μοναχών. Αυτά λοιπόν με τη θέλησή μου τα αποδέχθηκα, για να λάβω όσα έχουν υποσχεθεί στους μάρτυρες του Χριστού και σε όλους τους άλλους αγίους, ώστε να λέγω αληθώς: «Για τους λόγους των χειλέων σου, εγώ εφύλαξα οδούς σκληρές.» Διότι γνώρισα τον μεν θεοφιλή Αβραάμ να υπακούει στη φωνή του Θεού και να μετοικεί στην έρημο, και τον Ισαάκ να καταδυναστεύεται, και τον πατριάρχη Ιακώβ να ξενιτεύεται, τον σώφρονα Ιωσήφ να πωλείται, τους τρεις παίδες, τους ευρετές της εγκράτειας, να μάχονται με το πυρ, δεύτερον τον Δανιήλ να ρίπτεται στον λάκκο των λεόντων, τον παρρησιαστή Ιερεμία να καταδικάζεται στον λάκκο του βούρκου, τον Ησαΐα, τον θεατή των αποκρύφων, να πριονίζεται, τον Ισραήλ να αιχμαλωτίζεται, τον Ιωάννη, τον ελεγκτή της μοιχείας, να αποκεφαλίζεται, και τους μάρτυρες του Χριστού να θανατώνονται. Και προς τι να μακρηγορώ; Εφόσον και ο ίδιος ο Σωτήρας σταυρώθηκε για εμάς, ώστε με τον δικό Του θάνατο να μας ζωοποιήσει και όλους εμάς να μας ενισχύσει και να μας ελκύσει προς την υπομονή.

Διότι, τι είδους είναι και οι τωρινές τους μεθοδεύσεις εναντίον της Εκκλησίας; Είναι φρικτές, αφενός, εξαιτίας της ευκολίας εκείνων που τις διαπράττουν, και ελεεινές, αφετέρου, εξαιτίας της αναισθησίας εκείνων που τις υφίστανται. Τα τέκνα του Ευιππίου και οι απόγονοι του Ευιππίου, αφού προσκλήθηκαν στη Σεβάστεια από την εξορία μέσω αξιόπιστης πρεσβείας, τους εμπιστεύθηκαν τη διαποίμανση του λαού. Παρέλαβαν το θυσιαστήριο και έγιναν η ζύμη της εκεί Εκκλησίας. Από αυτούς εμείς διωκόμαστε ως ομοουσιαστές. Ο Ευστάθιος όμως, ο οποίος μετέφερε γραμμένο σε χαρτί το ομοούσιο από τη Ρώμη μέχρι τα Τύανα, αυτός τώρα έχει ενωθεί μαζί τους, αν και δεν μπόρεσε να γίνει δεκτός στην πολυπόθητη κοινωνία τους, είτε επειδή εκείνοι φοβήθηκαν το πλήθος αυτών που συμφώνησαν εναντίον του, είτε επειδή σεβάστηκαν την αξιοπιστία τους. Διότι, ποιοι ήταν εκείνοι που συγκεντρώθηκαν και πώς χειροτονήθηκε ο καθένας, και από ποιον πρότερο βίο πέρασε τώρα σε αυτήν την εξουσία, εγώ μακάρι να μην έχω ποτέ τόσο ελεύθερο χρόνο ώστε να διηγούμαι με λεπτομέρειες τα δικά τους έργα. Διότι έχω μάθει να προσεύχομαι: «Για να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων». Εσύ όμως, εάν ερευνήσεις, θα τα μάθεις· και αν διαφύγουν από εσένα, τον Κριτή πάντως δεν πρόκειται να διαφύγουν.

Για να μη λαλήσει το στόμα μου τα έργα των ανθρώπων, εξαιτίας των λόγων των χειλέων σου εγώ ετήρησα οδούς σκληρές. Ο δε Σύμμαχος, λέγοντας: Εγώ προφυλάχθηκα από οδούς παραβάτη, παρουσίασε διαφορετικό νόημα· ότι δηλαδή αυτός που αναπέμπει την προσευχή αποφεύγει κάθε άνθρωπο παραβάτη, και όλες τις οδούς τέτοιων ανθρώπων, επειδή είναι δυσχερείς και πολύ σκληρές όλες οι πράξεις της κακίας.

Προσευχή. Δηλαδή, η προσευχή του Χριστού εκ προσώπου του Αδάμ φανερώθηκε στον Δαβίδ. Εισάκουσον. Αυτά τα λέει ο Αδάμ θρηνώντας: εισάκουσέ με, Κύριε, και μην με παραβλέψεις, αλλά πρόσεξέ με και ανάστησέ με, εμένα που έπεσα με την παράβαση. Ενώτισαι. Δηλαδή μην προσέξεις την προσευχή μου επιφανειακά· διότι δεν κράζω με δόλια ούτε με διπρόσωπα χείλη, αλλά συνεχομένος από πόνο ψυχής. Εκ προσώπου. Δηλαδή εσύ ο ίδιος κρίνε την υπόθεσή μου, αυτήν μεταξύ εμού και των δαιμόνων που με ανέτρεψαν, δηλαδή ο Αδάμ. Οι οφθαλμοί μου. Διότι υπάρχει ευθύτητα παρά τω Θεώ ως κριτή (στον κριτή ως Θεό). Εδοκίμασας. Κύριε, γνωρίζεις τον πόνο της καρδιάς μου, πώς έχει σκοτεινιάσει στη νύχτα των αμαρτιών· γι' αυτό επισκέψου αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι. Επύρωσάς με. Όταν, λέει, με πυρώσεις με το πυρ του πνεύματος και αναχωνεύσεις το δικό μου σκεύος που είναι δικό σου πλάσμα, τότε δεν πρόκειται να βρεις μέσα μου αδικία· διότι εξαπατήθηκα από τους δαίμονες. Όπως αν μη λαλήση. Διότι ο ίδιος ο Χριστός λέει, αυτά που εγώ λέω: δεν εξισώνονται με τα δικά μου λόγια τα έργα των ανθρώπων. Διότι είναι υπεράνθρωπα. Δια τους λόγους. Ο κατά Θεόν άνθρωπος, ο τέλειος, λέει: Κύριε, για τις εντολές σου εγώ έκανα σκληρούς τους δρόμους μου. Υπέβαλα τον εαυτό μου σε νηστεία (νηστείες) και αγρυπνία (αγρυπνίες) και σε κάθε κακοπάθεια, για να φυλάξω τους λόγους σου (τις οδούς σου).

Επομένως, δεν το αναφέρει εδώ ως κάτι πονηρό, αλλά ως κάτι που έχει ψεγάδι και ελάττωμα. Έτσι λοιπόν και εμείς είμαστε νέοι, ή μάλλον γίναμε νέοι· τώρα όμως έχουμε παλαιωθεί· γι' αυτό βρισκόμαστε κοντά στον αφανισμό και την απώλεια. Αλλά, εάν το θελήσουμε, είναι δυνατόν να αποξέσουμε από πάνω μας αυτό το γήρας. Με το λουτρό βέβαια δεν είναι πλέον δυνατόν, με τη μετάνοια όμως σε τούτη τη ζωή είναι δυνατόν. Εάν υπάρχει κάτι παλαιό μέσα μας, ας το αποβάλουμε· εάν υπάρχει κάποια ρυτίδα, κάποια κηλίδα, κάποιος σπίλος, ας τα απονίψουμε και ας γίνουμε ωραίοι, για να επιθυμήσει ο βασιλιάς το κάλλος μας. Είναι δυνατόν, ακόμη και αν έχουμε καταπέσει στην έσχατη ασχήμια, να ανακτήσουμε το κάλλος εκείνο για το οποίο λέει ο Δαβίδ: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και γείρε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου, και θα επιθυμήσει ο βασιλιάς το κάλλος σου». Και βέβαια η λήθη δεν δημιουργεί από μόνη της κάλλος, δημιουργεί όμως το ψυχικό κάλλος. Ποια λήθη; Η λήθη των αμαρτιών. Διότι απευθύνεται προς την Εκκλησία των εθνών, προτρέποντάς την να μην θυμάται τις πατρικές παραδόσεις, δηλαδή όσους προσφέρουν θυσίες στα είδωλα· διότι από τέτοιους ανθρώπους έχει συγκροτηθεί. Και δεν είπε: «Μην τα ακολουθήσεις», αλλά κάτι που είναι ανώτερο: «Ούτε καν να τα βάλεις στον νου σου»· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Δεν θα μνημονεύσω τα ονόματά τους με τα χείλη μου»· και πάλι: «Ώστε να μην αναγγείλει το στόμα μου τα έργα των ανθρώπων». Αυτό δεν αποτελεί ακόμη μεγάλη αρετή· ή μάλλον, είναι μεν μεγάλη, αλλά όχι τέτοιας μορφής. Διότι τι λέει εκεί;

ΚΔ΄. Όλοι οι λόγοι του Κυρίου περιέχουν αυτά τα τέσσερα: τις εντολές, τα δόγματα, τις απειλές και τις επαγγελίες. Και για χάρη αυτών υπομένουμε κάθε σκληραγωγία, όπως νηστείες, αγρυπνίες, χαμευνίες, κόπους και μόχθους στις διακονίες, ύβρεις, ατιμώσεις, βασανιστήρια, θανάτους και τα παρόμοια. Διότι, όπως λέει, «για τους λόγους των χειλέων σου, εγώ ακολούθησα οδούς σκληρές».

Ψαλμός 16 Προσευχή, του Δαβίδ. «Εισάκουσε, Κύριε, τη δικαιοσύνη μου, πρόσεξε τη δέησή μου». Διότι, εκτός από τον Χριστό, κανείς δεν θα είχε το θάρρος να πει προς τον Θεό: «Εισάκουσε τη δικαιοσύνη μου· άκουσε με προσοχή την προσευχή μου με χείλη καθαρά». «Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου», κρίνε ανάμεσα σε εμένα και σε αυτούς που με αντιστρατεύονται. «Τα μάτια μου ας δουν ευθύτητες», χωρίς ωστόσο να παρατηρούν δολιότητες. «Δοκίμασες την καρδιά μου» επισκεπτόμενος με μέσα στη νύχτα για να δεις προς τα πού ρέπει, «με δοκίμασες στο πυρ» μέσα από πειρασμούς και θλίψεις και, αφού καθαρίστηκα, «δεν βρέθηκε μέσα μου αδικία», «έτσι ώστε να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων», αλλά να ομολογώ τα δικά μου σφάλματα ενώπιον του Θεού· «για χάρη των νόμων των χειλιών σου» παρέδωκα τον εαυτό μου σε στενόχωρες οδούς. «Κατάρτισε», στερέωσε «τα βήματά μου στις οδούς μου», ώστε να μην παρεκκλίνουν σε δρόμους ακατάλληλους. «Και εγώ, αφού κραύγασα αυτά προς εσένα, με εισάκουσες, Θεέ μου». «Κλίνε ακόμη το αυτί σου σε εμένα και εισάκουσε τα λόγια μου». «Κάνε θαυμαστά σε εμένα τα ελέη σου, εσύ που σώζεις αυτούς που ελπίζουν σε εσένα από εκείνους που αντιστέκονται στη δεξιά σου», δηλαδή στον Χριστό σου. «Φύλαξέ με, Κύριε, σαν κόρη οφθαλμού· κάτω από τη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις από το πρόσωπο των ασεβών που με ταλαιπώρησαν», είτε αισθητά είτε νοητά. «Οι εχθροί μου περικύκλωσαν την ψυχή μου» τυραννικά· «

Ναι, δεσπότες μου και αδελφοί μου, ναι κύριοι και σωτήρες της ταπεινής μου ψυχής, εγώ μεν γνωρίζω ότι, σύμφωνα με τα έργα μου, θα αποδιωχθώ από τη βασιλεία των ουρανών. Εσείς όμως, εάν ολοκληρώσετε την πρόθεσή σας και την αποταγή την οποία σωστά πράξατε, νεκρώνοντας τις ηδονές, διατηρώντας το σώμα αγνό και φυλάγοντας αδιάσπαστη την ομολογία, θα γίνετε κληρονόμοι του Θεού και υιοί φωτός και υιοί ημέρας, συγκατοικώντας ως άγγελοι με τους αγγέλους και με όλους τους αγίους. Λάβετε λοιπόν, τέκνα μου, νεύρα ισχύος και δυνάμεως. Και ανορθώστε τα γόνατα της ψυχής, για να μπορέσετε να βαδίσετε σωστά την οδό του Θεού. Λάβετε πνεύμα σωφροσύνης. Λάβετε πνεύμα ευταξίας. Όλοι μαζί ας εγερθούμε πρόθυμα για τα πάντα· ας αποβάλουμε τη ραθυμία και την οκνηρία· ας τρέξουμε προς τις προσευχές, προς τους όρθρους, προς τις ψαλμωδίες, προς τις υπακοές, προς τα εργόχειρα. Ας αποφεύγουμε τις κοσμικές συζητήσεις· διότι βλέπω ότι αυτό φθείρει αρκετούς από εσάς. Τι σχέση έχετε εσείς με το να συζητάτε τα ανθρώπινα ζητήματα; Γι' αυτό ο άγιος Δαβίδ λέει προς τον Κύριο: «εξαιτίας των λόγων των χειλέων σου», δηλαδή με το να μη μιλά για τα πράγματα του κόσμου, «εγώ ακολούθησα οδούς σκληρές». Διότι πράγματι είναι σκληρός ο ασκητικός βίος, καθώς και το να μη διηγείται κανείς τα ζητήματα των ανθρώπων, των πόλεων, των βασιλέων και όσα συμβαίνουν καθημερινά σε τούτον τον κόσμο.

Ακόμη, λοιπόν, οι μεν άλλες, πιθανόν έχοντας εξαναγκαστεί από μύριες ανάγκες, φόρεσαν το σχήμα της μοναχικής πολιτείας και σαν από κάποιο κεντρί υποτάχθηκαν στον ζυγό παρά τη θέλησή τους. Όμως το ακούσιο δεν είναι ούτε αξιόπιστο ούτε μόνιμο. Για εκείνην, όμως, και τούτο μαζί με τα άλλα αποτελεί αιτία θαυμασμού: ότι, χωρίς να καταδιώκεται από κανένα δεινό, μη έχοντας τίποτε να την εξαναγκάζει παρά μόνο τον έρωτα του Χριστού, έτρεξε προς την οσμή των μύρων Του, και επιθύμησε και κάθισε στη σκιά Του. Και βέβαια, αν θαυμάζουμε εκείνες που ανατράφηκαν σε φτωχικό βίο όταν επιλέγουν αυτή τη σκληρή και ταλαίπωρη πορεία ζωής, πόσο περισσότερο θαυμασμό οφείλουμε στη δέσποινα, η οποία, αν και γεννήθηκε μέσα στην τρυφηλότητα και ευτύχησε να έχει ακόμη πιο τρυφηλή διαβίωση και ανατροφή, επέλεξε αντί αυτών έναν βίο κατάπικρο και γεμάτο κόπους, αντιτάσσοντας τα τρίχινα ενδύματα στα μαλακά, τα μαύρα και πένθιμα στα υπέρλαμπρα στολίσματα, την ολιγοφαγία και την ασιτία στην πλούσια διατροφή, και, με δυο λόγια, βάδισε σκληρούς δρόμους για χάρη των λόγων του Κυρίου.