Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 17:2

Αν πάλι η λογική ψυχή μας στερηθεί και αφαιρεθεί από αυτήν η θελητική και επιθυμητική της δύναμη, σε τίποτε δεν διαφέρει από την άλογη και αδιάνοητη ψυχή του ίππου. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσα και να ευαρεστήσω τον Θεό, αν όχι διά της θελητικής και ενεργητικής της κινήσεως και δυνάμεως; Και πώς θα επιτελέσω το θέλημα του Θεού, αν όχι διά του εμφύτου και ουσιώδους θελήματός της; Αυτό ακριβώς βρίσκουμε πολλές φορές στην Γραφή να ονομάζεται με διάφορα ονόματα, δηλαδή αγαθό θέλημα, πόθος, επιθυμία, αγάπη, έρως. Και αν πρέπει να παραθέσουμε και λίγες μαρτυρίες, δεν πρέπει να διστάσουμε. Πράγματι έχει ειπωθεί ότι «το θέλημα εκείνων που τον φοβούνται θα το εκπληρώσει ο Κύριος», και «στον νόμο του Κυρίου είναι το θέλημα του μακαρίου ανδρός», και «όπως επιποθεί η έλαφος τις πηγές των υδάτων, έτσι σε επιποθεί η ψυχή μου, Θεέ», και «ποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και «επεπόθησα το σωτήριό σου, Κύριε». Για την αγάπη πάλι: «θα σε αγαπήσω, Κύριε, δύναμή μου», και «αγάπησα, γιατί ο Κύριος θα εισακούσει», και «πώς αγάπησα τον νόμο σου, Κύριε», και «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου». Πώς, λοιπόν, θα μπορέσει να αγαπήσει τον Θεό η ψυχή, αν δεν έχει ουσιωδώς μέσα της τη θελητική και επιθυμητική και αγαπητική και ερωτική δύναμη, φυσική και αγαθή; Αυτήν έχοντας ο Ιγνάτιος έλεγε ότι «ο δικός μου έρως έχει σταυρωθεί». Εφόσον, λοιπόν, αυτοί δεν έχουν έρωτα Θεού και αγάπη Θεού και πόθο και επιθυμία Θεού και θελητική όρεξη προς τον Θεό, αλλά έχουν το διαβολικό θέλημα και πράττουν τα θελήματα της σαρκός τους, αρνούνται, θεωρώντας το πονηρό, να ομολογήσουν εν Χριστώ το θεόδοτο και θεόκτιστο και θεόμοιο στοιχείο της νοερής και θεοχάρακτης ψυχής μας, καθώς και τη ζωοποιό και συστατική της θεήπνευστη ενέργεια· χωρίς αυτά η νοερά ψυχή μας, δοσμένη από τον Θεό και προερχόμενη από το θείο εμφύσημα, δεν μπορεί ούτε να θελήσει ούτε να ενεργήσει κάτι από τις θείες εντολές.

Και το ότι κανείς δεν αρνείται τον Θεό μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, και ότι, παρότι ονομάζεται Χριστιανός, λέει τα ίδια με τον άφρονα: «Δεν υπάρχει Θεός», το μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Όσο δε τα έργα είναι ισχυρότερα από τα λόγια ως προς την ικανότητα να πείθουν, τόσο το να αρνείται κανείς τον Θεό με τα έργα είναι βαρύτερο από το να το λέει με το στόμα ή με την καρδιά του. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Εκείνος που με το στόμα λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε», και μέσα στην καρδιά του μισεί τον αδελφό του, πώς αγαπά τον Θεό, όταν παρακούει αυτόν που είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Ο Δεσπότης λέει ότι: «Αυτός που με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου». Επομένως, αυτός που δεν τα τηρεί, δεν τον αγαπά· με το στόμα ομολογεί τον Θεό και με την καρδιά λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Μάρτυρας είναι ο Κύριος που λέει: «Ο λαός αυτός με τιμά με το στόμα, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα».

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ δεν παρακαλούσε κανέναν άλλον για να λυτρωθεί παρά τον ίδιο τον Θεό: «Προς εσένα, Κύριε, μέσα στη θλίψη μου, έκραξα και με εισάκουσες· Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου από άδικα χείλη και από δόλια γλώσσα»· και σε Αυτόν αποδίδοντας την ευγνωμοσύνη του εξέφρασε και τα λόγια της ωδής στον δέκατο έβδομο ψαλμό, την ημέρα που ο Κύριος τον λύτρωσε από τα χέρια όλων των εχθρών του, καθώς και από τα χέρια του Σαούλ, λέγοντας: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε, δύναμή μου· ο Κύριος είναι το στερέωμά μου και η καταφυγή μου, και ο λυτρωτής μου».

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ κανέναν άλλον δεν παρακαλούσε για να τον λυτρώσει παρά τον ίδιο τον Θεό: «Προς εσένα, Κύριε, στην θλίψη μου έκραξα, και με εισάκουσες· Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου από άδικα χείλη και από δόλια γλώσσα». Αποδίδοντας μάλιστα την ευγνωμοσύνη του σε Αυτόν, «μίλησε με τα λόγια της ωδής» στον δέκατο έβδομο ψαλμό, «εκείνη την ημέρα που τον λύτρωσε ο Κύριος από τα χέρια όλων των εχθρών του και από τα χέρια του Σαούλ, και είπε: Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η ισχύς μου, ο Κύριος είναι το στερέωμά μου, η καταφυγή μου και ο λυτρωτής μου». Ο δε Παύλος, έχοντας υπομείνει πολλούς διωγμούς, σε κανέναν άλλον δεν έδινε ευχαριστίες παρά στον Θεό, λέγοντας: «Αλλά από όλους με λύτρωσε ο Κύριος» «και θα με λυτρώσει, Αυτός στον οποίο έχω ελπίσει». Και κανένας άλλος παρά ο Θεός δεν ευλόγησε τον Αβραάμ και τον Ισαάκ· και ο Ισαάκ, εξάλλου, όταν έδινε την ευχή του στον Ιακώβ, έλεγε: «Ο Θεός μου είθε να σε ευλογήσει και να σε πληθύνει, και θα γίνεις σύναξη εθνών, και είθε να σου δώσει την ευλογία του Αβραάμ, του πατέρα μου». Εάν λοιπόν σε κανέναν άλλον δεν ανήκει το να ευλογεί και να λυτρώνει παρά μόνο στον Θεό, και κανένας άλλος δεν ήταν εκείνος που λύτρωνε τον Ιακώβ παρά ο ίδιος ο Κύριος, και αυτόν ακριβώς που τον λύτρωνε επικαλούνταν ο πατριάρχης για τους εγγονούς του, είναι προφανές ότι κανέναν άλλον δεν συνέδεε στην προσευχή του με τον Θεό παρά τον Λόγο Του, τον οποίο γι' αυτόν τον λόγο και ονόμασε «άγγελο», διότι Αυτός μόνος είναι εκείνος που αποκαλύπτει τον Πατέρα.

Και ίσως, επειδή τον εγκατέλειψε ο Ισχυρός του, για τον λόγο αυτό [σταυρώθηκε], όπως λέει ο απόστολος: «διότι σταυρώθηκε από αδυναμία, αλλά ζει από τη δύναμη του Θεού», αφού δεν θα είχε σταυρωθεί, εάν ο Ισχυρός του δεν τον είχε εγκαταλείψει. Και πρόσεξε αν δεν έπρεπε ο Αμνός του Θεού, ο οποίος οδηγήθηκε «σαν πρόβατο στη σφαγή» «και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», να αναθέσει τις δικές του δυνάμεις στον Θεό, και να θεωρεί ότι δεν έχει τίποτα δικό του παρά μόνο τον Πατέρα. Γι' αυτό και αποκαλεί τον Πατέρα του Ισχυρό, όπως και στον δέκατο έβδομο ψαλμό ονομάζει τον Πατέρα ισχύ του, και στερέωμα και καταφυγή, λέγοντας: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η ισχύς μου· ο Κύριος είναι στερέωμά μου, και καταφυγή μου, και ρύστης μου· ο Θεός μου, βοηθός μου, και σε αυτόν θα ελπίζω· υπερασπιστής μου, και κέρας της σωτηρίας μου, και αντιλήπτοράς μου». Τον εγκατέλειψε, λοιπόν, ο Ισχυρός του, επειδή θέλησε να κατέλθει αυτός «μέχρι θανάτου» και μάλιστα «θανάτου σταυρού», και να αναδειχθεί λύτρο και αντίψυχο για όλο τον κόσμο, και να γίνει μέσο καθαρμού για τη ζωή εκείνων που πίστεψαν σε αυτόν.

Ή ίσως, μέσω της χρήσης της λέξης «δύναμη» στον πληθυντικό, είναι δυνατόν να βρούμε κάποια ερμηνεία του νοήματος. Διότι τέτοια διαφορά εντοπίζουμε στην Αγία Γραφή σχετικά με τα ονόματα αυτά: όταν η «δύναμη» αναφέρεται στον ενικό αριθμό, ο νους ανάγεται προς το θείο μέσω αυτής της έκφρασης, ενώ όταν διατυπώνεται στον πληθυντικό, δηλώνει με τον λόγο την αγγελική φύση. Όπως, για παράδειγμα: «Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία». Εδώ, με τον ενικό αριθμό κατέστησε γνωστό το θείο. Ενώ στο «Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ», ο πληθυντικός των «δυνάμεων» φανερώνει τη σημασία της νοητής φύσης των αγγέλων. Η λέξη πάλι «ισχύς», επειδή συμπαραλαμβάνεται μαζί με τη «δύναμη», προσδίδει επιτατική έμφαση στο νόημα, καθώς η Γραφή με την επανάληψη ισοδύναμων όρων καθιστά σαφέστερο αυτό που θέλει να εκφράσει, όπως στο «Κύριε, ἡ ἰσχύς μου, Κύριος στερέωμά μου». Διότι η σημασία καθεμιάς από αυτές τις λέξεις είναι η ίδια, αλλά η συνύπαρξη των ισοδύναμων όρων αποτελεί ένδειξη της επιτάσεως ως προς το νόημα.

Όπως ακριβώς έκανε συχνά και ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος προσφωνούσε το Θείο με άπειρα ονόματα και ομολογούσε ότι υπολειπόταν της αληθείας: Διότι, λέει, «Εσύ ο Θεός είσαι οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός», και «ισχύς και στερέωμα και καταφυγή και δύναμη και βοηθός και αντιλήπτωρ και κέρας σωτηρίας» και τα παρόμοια. Και πάλι ομολογεί ότι το όνομά Του σε όλη τη γη δεν είναι απλώς γνωστό, αλλά θαυμάζεται: Διότι λέει, «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά Σου σε όλη τη γη». Έτσι μίλησε και προς τον Μανωέ εκείνος που του έφερε την αποκάλυψη για το παιδί, όταν ρωτήθηκε για το όνομά του, λέγοντας ότι αυτό είναι θαυμαστό και ανώτερο από ό,τι μπορεί να χωρέσει η ανθρώπινη ακοή. Γι' αυτό και η ψυχή καλεί τον Λόγο όπως δύναται, δύναται όμως όχι όπως θέλει· διότι θέλει περισσότερο από όσο δύναται. Και βέβαια ούτε να θελήσει μπορεί τόσο, όσο είναι Εκείνος, αλλά μόνο όσο μπορεί να επιθυμήσει η ανθρώπινη προαίρεση. Επειδή, λοιπόν, Αυτός που καλείται είναι ανέφικτος στην ορμή εκείνου που Τον καλεί, γι' αυτό λέει: «Τον κάλεσα και δεν με άκουσε».

Διότι έτσι λέγει η προφητεία: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η δύναμή μου· ο Κύριος είναι το στερέωμά μου και η καταφυγή μου και ο λυτρωτής μου»· για το αντίθετο όμως λέγει: «Εκείνος που αγαπά την αδικία, μισεί τη δική του ψυχή· θα βρέξει παγίδα πάνω στους αμαρτωλούς». Επομένως, ολόκληρη η ζωή είναι καιρός για την αγάπη προς τον Θεό και ολόκληρος ο βίος για την αποξένωση από τον αντίπαλο. Εκείνος όμως που βρεθεί έστω και για λίγο στη ζωή του έξω από την αγάπη για τον Θεό, βρίσκεται εξάπαντος έξω από Εκείνον, από την αγάπη του Οποίου έχει χωριστεί. Και όποιος βρίσκεται έξω από τον Θεό, κατ' ανάγκην βρίσκεται έξω από το φως, διότι ο Θεός είναι φως· έξω επίσης και από τη ζωή και από την αφθαρσία και από κάθε έννοια και πραγματικότητα που ανήκει στο αγαθό, τα οποία όλα είναι ο Θεός. Διότι εκείνος που δεν βρίσκεται μέσα σε αυτά, βρίσκεται οπωσδήποτε στα αντίθετά τους. Επομένως, έναν τέτοιον άνθρωπο τον αναμένει το σκοτάδι, η φθορά, η πανωλεθρία και ο θάνατος.

Εφόσον, λοιπόν, απέναντι σε τέτοια και τόσο μεγάλα θαύματα του Χριστού η ψυχή μας, όπως είναι φυσικό, διακατέχεται από τόσο μεγάλο θαυμασμό, όσο της είναι δυνατόν, ποιος υπέρτατος βαθμός τιμής, που αποδίδεται κατ' εξαίρεση μόνο στον Πατέρα, θα μπορούσε να βρεθεί, από τον οποίο θα στερούνταν δικαιολογημένα ο Κύριος; Διότι αυτή καθαυτή η τιμή των ανθρώπων προς το θείο, αν εξεταστεί με ορθό νου, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αγαπητική σχέση και ομολογία των αγαθών ιδιοτήτων Του. Και μου φαίνεται ότι η επιταγή να τιμάται ο Υιός όπως ακριβώς τιμάται ο Πατέρας, έχει τεθεί από τον Λόγο στη θέση της αγάπης· διότι ο νόμος, παραγγέλλοντας να αγαπάμε τον Θεό με όλη μας την καρδιά και τη δύναμη, μας προτρέπει να Του αποδίδουμε την πρέπουσα τιμή, και εδώ ο Θεός Λόγος, θεσπίζοντας το ισότιμο της αγάπης, ορίζει ότι ο Υιός πρέπει να τιμάται έτσι ακριβώς όπως τιμάται ο Πατέρας. Αυτόν τον τρόπο τιμής προσέφερε και ο μέγας Δαβίδ προς τον Κύριο σε κάποιο προοίμιο ψαλμού του, ομολογώντας ότι αγαπά τον Κύριο και απαριθμώντας τα αίτια αυτής της αγάπης, αποκαλώντας Τον ισχύ και κραταίωμα και καταφυγή και ρύστη και Θεό βοηθό και ελπίδα και υπερασπιστή και κέρας σωτηρίας και αντιλήπτορα και άλλα παρόμοια.

Εις το τέλος. Για τον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ, τα οποία ελάλησε προς τον Κύριο, τους λόγους αυτής της ωδής κατά την ημέρα που τον γλίτωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, και είπε. Η προφητεία φανερώνει αυτά που πρόκειται να εκπληρωθούν στο τέλος. Γι' αυτό λέγει στον δούλο του Κυρίου τον Δαβίδ. Το όνομα Δαβίδ ερμηνεύεται ως ικανός στο χέρι, και ικανός στο χέρι είναι ο Χριστός. Ελάλησε αυτά που πρόκειται να εκπληρωθούν στους έσχατους καιρούς σχετικά με όλους τους εχθρούς και την ανάσταση, αφού νίκησε τον διάβολο. «Θα αγαπήσω»: Ο Υιός απευθύνεται προς τον Πατέρα, διότι δύναμη του Χριστού είναι ο Πατέρας, όπως ο Παύλος ονομάζει τον Υιό δύναμη Θεού και σοφία Θεού. «Κύριος στερέωμα»: Του πιστού και κατά Θεόν ανθρώπου δύναμη και καταφυγή και λυτρωτής είναι ο Θεός. «Ο Θεός μου»: Ο κυριακός άνθρωπος το λέγει, αφού δοξάστηκε από τη θεότητα, καθώς και κάθε άνθρωπος που έχει ελπίδα ζωής. «Υπερασπιστής»: Του ανθρώπου που σώζεται κατά Θεόν· και ο Χριστός είναι και τα δύο. «Αινών επικαλέσομαι»: Ο Χριστός εκ μέρους της ανθρώπινης φύσης λέγει αυτά προς τον Πατέρα, ως προσευχόμενος. «Περιέσχον ωδίνες»: Διότι ένιωθε ωδίνες, δηλαδή πονούσε ο θάνατος καθώς επρόκειτο να καταπιεί τον Χριστό, θεωρώντας τον ως απλό άνθρωπο. «Και χείμαρροι»: Όπως οι χείμαρροι φέρονται με ορμή και ταραχή, έτσι και οι Ιουδαίοι με θράσος και ψεύδος περικύκλωναν τον Χριστό.

Επειδή και ο Δαβίδ δεν τον αποκαλεί παντού με τον ίδιο τρόπο, ούτε με βάση τις ίδιες ιδιότητες· αλλά όταν μεν ομιλεί περί πολέμου και νίκης, λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η ισχύς μου, ο Κύριος είναι υπερασπιστής μου»· όταν δε ομιλεί περί απαλλαγής από θλίψη και από τον ζόφο που τον είχε κυριεύσει, λέει: «Ο Κύριος είναι φωτισμός μου και Σωτήρας μου»· και άλλοτε τον ονομάζει με βάση τη φιλανθρωπία, άλλοτε με βάση τη δικαιοσύνη, και άλλοτε με βάση την αδέκαστη κρίση, ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις. Έτσι λοιπόν και ο Παύλος, αρχίζοντας εδώ, τον αποκαλεί με βάση τη φιλανθρωπία του, λέγοντας: «Ο Θεός των οικτιρμών»· δηλαδή, εκείνος που επέδειξε τόσο μεγάλους οικτιρμούς, ώστε να μας ανασύρει από τις ίδιες τις πύλες του θανάτου.

Του Δαβίδ βέβαια, αλλά κυρίως του νοητού Δαβίδ, του Χριστού, του Θεού μας· διότι αυτό υπονόησε η επιγραφή που λέει: «Εις το τέλος, για τον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ». Διότι ο Δαβίδ και οι εχθροί του είναι τύποι του Χριστού και των δικών Του εχθρών, τους οποίους υπονοώντας λέει προς τον Θεό και Πατέρα: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η ισχύς μου». Ως Υιός λοιπόν φιλοπάτωρ, που τώρα εκφράζει την αγάπη Του: «αλλά για να γνωρίσει ο κόσμος ότι σε αγαπώ προ καταβολής κόσμου». «Ο Κύριος είναι στερέωμά μου και καταφυγή μου και ρύστης μου», σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση. «Ο Θεός μου είναι βοηθός μου και θα ελπίζω σε αυτόν, υπερασπιστής μου και κέρας σωτηρίας μου και αντιλήπτοράς μου» στη μορφή του δούλου. «Δοξολογώντας θα επικαλεστώ τον Κύριο και από τους εχθρούς μου θα σωθώ». Αυτό το χωρίο αρμόζει και στον Χριστό και στον Δαβίδ και σε κάθε άνθρωπο. «Με περικύκλωσαν οδύνες θανάτου και χείμαρροι ανομίας» του κόσμου «με συντάραξαν». «Με πρόφτασαν παγίδες» του εκούσιου «θανάτου και όταν θλιβόμουν» κατά τη σάρκα «επικαλέστηκα τον Κύριο» λέγοντας: «Πατέρα μου, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο· όμως όχι όπως θέλω εγώ, αλλά όπως εσύ», και «προς τον Θεό μου έκραξα» αιωρούμενος πάνω στον σταυρό. «Άκουσε από τον άγιο ναό του τη φωνή μου, και η κραυγή μου εισήλθε στα αυτιά του». «