Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 17:9

Ανέβηκε καπνός από την οργή του. Οργισμένος, λέει, έσβησε το πυρ τους, με το οποίο παλαιότερα κατέκαιγαν τους ανθρώπους. Και ως σύμβολο αυτού θέτει τον καπνό. Και πυρ από το πρόσωπό του θα καταφλέξει. Διότι αυτά τα ενεργεί ο Υιός του Θεού αόρατα εναντίον των αντίπαλων δυνάμεων, σβήνοντας το πυρ τους με ένα άλλο πυρ, ανώτερο και ισχυρότερο. [Διότι οι δαίμονες, βλέποντας τον Κύριο, κατά την παρουσία του καίγονταν από το πρόσωπό του.] Άνθρακες άναψαν από αυτόν. Είναι αυτοί που φωτίστηκαν μέσω της μετοχής τους στο θείο πυρ.

Αντιλήπτωρ μέσω της θεότητας· διότι μόνο αυτή μπορούσε να μας προστατεύσει χάρη στην απάθειά της. Έγινε το κέρας της σωτηρίας μας μέσω του σταυρού· διότι τίποτα δεν είναι πιο φοβερό για τους δαίμονες από τον σταυρό. <Ανέβηκε καπνός μέσα στην οργή του, και πυρ από το πρόσωπό του.> (Α f. 100, Κυρίλλου και Υπατίου.) Διότι, όπως ακριβώς ο καπνός προηγείται του πυρός, και όταν η φωτιά ανάβει και καταναλώνει την ξυλώδη ύλη, δημιουργούνται άνθρακες, έτσι και η οργή του Θεού άρχισε μεν σαν μέσα από καπνό, αυξήθηκε δε σαν φωτιά, και στο τέλος απανθράκωσε τους εχθρούς του Δαβίδ. Δικαιολογημένα δε και η τιμωρία ονομάζεται καπνός, επειδή προκαλεί δάκρυα· διότι ο καπνός πάντα βγάζει με κάποιον τρόπο δάκρυα από τα μάτια όταν πέφτει σε αυτά. Και επειδή ο Δημιουργός οργίστηκε και κατά των δαιμόνων εξαιτίας της απώλειας του πλάσματός Του, προηγήθηκε της εκδίκησης ο καπνός, δηλαδή η μετριοπαθής αναχαίτιση αυτού που τυραννούσε· ακολούθησε όμως και το πυρ, δηλαδή η απολύτως ολοκληρωτική καταστροφή του εχθρού, η οποία προήλθε από το πρόσωπο του Θεού, τουτέστιν από τον Χριστό, ο οποίος είναι το πρόσωπο του Θεού και ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του. Διότι με την ενανθρώπηση του Μονογενούς, άναψε από Αυτόν πυρ οργής κατά των δαιμόνων, με αποτέλεσμα να κραυγάζουν: «Ήλθες εδώ πριν από τον καιρό για να μας βασανίσεις;» Αλλά και στην περίπτωση των Ιουδαίων, αναδύθηκε προηγουμένως σαν καπνός η εναντίον τους απειλή από τον Χριστό.

Στον μεν προφήτη Ιερεμία, ο οποίος είχε πει: «Ο Ων, Δέσποτα Κύριε, ιδού δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος», «άπλωσε ο Κύριος το χέρι Του και άγγιξε το στόμα του και του είπε: Ιδού, έθεσα τους λόγους μου στο στόμα σου»· διότι, επειδή τα χείλη του Ιερεμία δεν είχαν ανάγκη κάθαρσης, ευλόγως το χέρι του Κυρίου που άγγιξε το στόμα του, τον γέμισε με την προφητική χάρη. Τώρα όμως, επειδή ο Ησαΐας είχε ανάγκη κάθαρσης, δεν τον πλησιάζει ο Κύριος, αλλά ένα από τα Σεραφείμ που απεστάλη από τον Κύριο, φέροντας άνθρακα, και καθαρίζει τα χείλη του με τον άνθρακα. Γι' αυτό τον λόγο, ευλόγως, τα Σεραφείμ, όταν το όνομά τους ερμηνεύεται στην ελληνική γλώσσα, σημαίνουν αυτούς που πυρπολούν ή τους εμπρηστές. Και μου φαίνεται ότι αποτελούν όργανα κάθαρσης για εκείνους που έχουν ανάγκη κάθαρσης, γι' αυτό ένα από τα Σεραφείμ, έχοντας λάβει εντολή να πράξει τούτο, έφερε τον καθαρτικό άνθρακα στα χείλη του προφήτη. Αυτός δε ήταν ο άνθρακας από το θυσιαστήριο, προφανώς επειδή ο φιλάνθρωπος Κύριος γεμίζει το θυσιαστήριό Του με τέτοιου είδους σωτήριους και καθαρτικούς άνθρακες. Γι' αυτό έχει λεχθεί κάπου: «άνθρακες άναψαν από αυτόν». Και ο ίδιος ο Θεός στα βιβλία του Μωυσή ονομάζεται «πυρ καταναλίσκον», ενώ για τον Σωτήρα μαρτυρείται στα Ευαγγέλια ότι θα βαπτίσει τους άξιους «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί».

Επομένως, τα θεμέλια αυτών των ορέων, δηλαδή τα βάθη και οι λογισμοί, αντιλαμβανόμενα τη δύναμη του Κυρίου, ταράχθηκαν, διότι οργίστηκε εναντίον τους. Το τι λοιπόν προκαλεί η οργή εναντίον των ορέων, όπως αυτά ερμηνεύθηκαν προηγουμένως, το διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Ανέβηκε καπνός μέσα στην οργή του».

Στη συνέχεια αναφέρεται: Και πυρ θα καταφλέξει από το πρόσωπό του· άνθρακες άναψαν από αυτόν. Διότι αυτά τα ενεργούσε αόρατα ο Υιός του Θεού εναντίον των αντίπαλων δυνάμεων, σβήνοντας το πυρ τους με ένα άλλο πυρ ανώτερο και ισχυρότερο. Γι' αυτό έχει λεχθεί από τον Μωυσή: Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον· και στους Ψαλμούς: Πυρ θα προπορεύεται ενώπιόν του, και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του· και πάλι: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· πυρ θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του σφοδρή καταιγίδα.

Εχθροί δε του Θεού και εκείνοι που τον μισούσαν ήταν αυτοί που γεμίζουν τον αέρα πάνω από τη γη και ενεργούν στους ανθρώπους την γεμάτη πλάνη κακία, δηλαδή κάποιοι ασεβείς και άθεοι δαίμονες. Αυτοί, μόνο με την κίνηση του Θεού και την έγερσή Του για την τιμωρία των πεπραγμένων, πρώτα μεν σκορπίζονταν μακριά ο ένας από τον άλλον διασκορπισμένοι, και έπειτα τρέπονταν σε φυγή. Και μετά από αυτά, όπως διαλύεται ο καπνός, έτσι εξέλιπαν, και όπως λιώνει το κερί από την παρουσία της φωτιάς, έτσι επρόκειτο να καταστραφούν. Θα κατανοήσεις δε πώς, όπως διαλύεται ο καπνός, εξέλιπαν οι εχθροί Του, εάν παρατηρήσεις ότι στα παλαιά χρόνια μετασχηματίζονταν σε αγγέλους φωτός, και ο ίδιος ο διάβολος και οι διάκονοί του, σύμφωνα με τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Διότι και ο ίδιος ο Σατανάς μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός». Δεν είναι σπουδαίο λοιπόν, εάν και οι διάκονοί του μετασχηματίζονται σε αγγέλους δικαιοσύνης, και έδιναν τότε χρησμούς σε κάθε τόπο, υποσχόμενοι μαντείες και θεραπείες, ώστε οι δεισιδαίμονες να θυσιάζουν σε αυτούς από υπερβολική μανία ακόμη και τα πιο αγαπημένα τους πρόσωπα. Τώρα όμως για όλα εκείνα έχει επέλθει αφανισμός και ερήμωση, ώστε να μην έχει απομείνει ούτε η μνήμη τους. Εξέλιπαν δε όπως διαλύεται ο καπνός, όταν έσβησε η φωτιά τους· γι' αυτό και αλλού έχει λεχθεί: «Ανέβηκε καπνός κατά την οργή Του». Διότι η οργή του Θεού, όταν επήλθε στους ίδιους, έσβησε τη φωτιά τους με την οποία κατέκαιγαν τις ψυχές των ανθρώπων· και όταν αυτή έσβησε, ανέβηκε καπνός.

Φωτιά θα ανάψει ενώπιόν του και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του. Έλαμψαν οι αστραπές του στην οικουμένη· είδε και συγκλονίστηκε η γη. Τα όρη έλιωσαν σαν κερί από το πρόσωπο του Κυρίου, από το πρόσωπο του Κυρίου όλης της γης. Ανήγγειλαν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του, και είδαν όλοι οι λαοί τη δόξα του. Ας καταντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά, όσοι καυχώνται για τα είδωλά τους. Με αυτά υποδεικνύει τα φοβερά στοιχεία της ανταποδοτικής δυνάμεως, μέσω του πυρός και της αστραπής που διασχίζει τον ουρανό κατά τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού· αποκαλύπτει όμως και την ευαγγελική φωταγωγία, ονομάζοντας αστραπές τους λόγους του θείου κηρύγματος, οι οποίοι εκλάμπουν σε ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν λέμε, βέβαια, ότι έκανε λόγο για την αστραπή που εμφανίζεται κατά τις βροχές, αλλά με το όνομα της αστραπής υποδηλώνει την ανάλαμψη του θείου και νοητού φωτός· ή ονομάζει αστραπές του Χριστού αυτούς που ιερουργούν το θείο και ευαγγελικό κήρυγμα, δηλαδή τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές, οι οποίοι σαν φως καταύγασαν την οικουμένη· προς τους οποίους και ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Εσείς είστε το φως του κόσμου». Διότι το αληθινό φως είναι ο ίδιος ο Υιός, ο οποίος καταφωτίζει κάθε λογική κτίση. Επειδή όμως έγιναν μέτοχοι του δικού Του φωτός και αυτοί, σύμφωνα με το ρητό: «Άνθρακες άναψαν από αυτόν», λαμβάνουν την ονομασία του φωτός του κόσμου.

Αυτά συνιστούν ακόμη πραότητα, και φιλανθρωπία, και ήπια διαπαιδαγώγηση, και στοιχεία μιας πληγής που παιδαγωγεί τη νηπιότητα· είναι ακόμη καπνός οργής, προοίμιο βασάνων· δεν είναι όμως ακόμη πυρ που καταφλέγει, η κορύφωση της κίνησης· ούτε αναμμένοι άνθρακες, τα έσχατα της μάστιγας· της οποίας άλλα μεν απείλησε, άλλα ύψωσε απειλητικά, άλλα συγκράτησε με δύναμη, και άλλα επέφερε· διαπαιδαγωγώντας ομοίως και με την πληγή και με την απειλή, και ανοίγοντας δρόμο στην οργή του, εξαιτίας της υπερβολικής του αγαθότητας· αρχίζοντας μεν από τα ηπιότερα, ώστε να μην υπάρξει ανάγκη για τα σφοδρότερα· διαπαιδαγωγώντας δε και με τα βαρύτερα, εάν τυχόν εξαναγκαστεί προς αυτά.

Ωδίνες άδου. Υπαινίσσεται την κάθοδο στον άδη και ότι οι Ιουδαίοι ωδινούσαν, δηλαδή γεννούσαν ψευδείς μαρτυρίες κατά του Χριστού (του Κυρίου). Με πρόφτασαν. Υπαινίσσεται τον ζωοποιό θάνατο, τον οποίο επρόκειτο να υπομείνει, και το σωτήριο πάθος· διότι κάθε παγίδα των Ιουδαίων, που περικύκλωνε τον Χριστό, ήταν θανατηφόρος. Και προς τον Θεό. Όταν πάνω στον σταυρό έκραξε: 'Ελωί Ελωί', για να βεβαιώσει τη σάρκα. Άκουσε. Ο άγιος ναός είναι το σώμα του Χριστού, στο οποίο κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας. Ο ναός λοιπόν, δηλαδή ο κυριακός άνθρωπος, βοούσε και η θεότητα εισάκουσε. Και η κραυγή μου. Η κραυγή του Υιού έφτασε στα αυτιά του Πατρός, ως γνήσιου παιδιού (υιού). Και σαλεύτηκε. Όταν κράζοντας πάνω στον σταυρό παρέδωσε το πνεύμα, τότε η γη σείστηκε και οι πέτρες σχίστηκαν από την υπερένδοξη (παράδοξη) δύναμη. Και τα θεμέλια. Η γη αναβραζόταν από τα θεμέλιά της. Διότι ο Θεός ήταν ενωμένος με τον άνθρωπο που κρεμόταν στον σταυρό, αλλά δεν έπασχε. Και σαλεύτηκαν. Ποιοι σαλεύτηκαν; Οι πυλωροί του άδη· διότι με οργή κατέβηκε προς αυτούς ο Θεός Λόγος. Ανέβηκε καπνός. Διότι κάπνιζε η οργή του Κυρίου εναντίον του άδη και του θανάτου. Και πυρ. Διότι όπως το πυρ φλέγει την καλαμιά, έτσι κατέφλεξε τα θεμέλια του άδη και τα βασίλεια του θανάτου η οργή του Θεού.

Β΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΟΝΑΧΟ ΔΩΡΟΘΕΟ. Άνθρακες άναψαν από αυτόν. «Άνθρακες άναψαν από αυτόν», δηλαδή οι άγιοι άναψαν προφανώς από τον Θεό. Διότι, επειδή ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον, εκείνοι που βλέπουν τον Θεό μέσω της καθαρότητάς τους εύλογα ονομάζονται άνθρακες, καθώς πυρώνονται από την ένωσή τους με Αυτόν και αναδεικνύονται ως φωστήρες μέσα στον κόσμο.

«Και», αφού επέβλεψε τη σφαγή μου, «σείστηκε και έτρεμε η γη», διότι και οι πέτρες και ο ναός σχίστηκαν και τα δύο «και τα θεμέλια των ορέων ταράχτηκαν» από φόβο «και σείστηκαν» από την οργή του Θεού. «Ανέβηκε καπνός κατά την οργή του» αδέκαστα· «και πυρ από το πρόσωπό του κατέφλεγε, άνθρακες άναψαν από αυτόν». Ο σεισμός της γης, ο καπνός, το πυρ και οι άνθρακες δηλώνουν ξεκάθαρα την οργή του Πατρός. Και αν ο Υιός δεν είχε αναστείλει τη δίκαιη πατρική οργή, λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν», οι εχθροί επρόκειτο ξαφνικά να αφανιστούν. «Και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, και γνόφος υπήρχε κάτω από τα πόδια του», δηλαδή, διαφεύγοντας της προσοχής ακόμη και των άνω δυνάμεων, κατήλθε αθόρυβα στην παρθενική μήτρα, «όπως η βροχή πάνω στο μαλλί»· διότι αυτό σημαίνει το «γνόφος κάτω από τα πόδια του». «Και επέβη επί Χερουβίμ και πέταξε, πέταξε πάνω σε φτερά ανέμων. Και έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του», ώστε να μην είναι ορατός στον κόσμο, παρά μόνο στους μύστες του.

Διότι αυτό θέλησε και ο Πατέρας, να πάθει ο Υιός υπέρ των ανθρώπων. «Άκουσε από τον άγιο ναό του τη φωνή μου, και η κραυγή μου ενώπιόν του εισήλθε στα αυτιά του, και σείστηκε και έγινε έντρομη η γη, και τα θεμέλια των ορέων ταράχτηκαν». Δηλαδή, όταν από τον σταυρό «αφού έκραξε με μεγάλη φωνή, παρέδωσε το πνεύμα», τότε και η γη σείστηκε, και τα θεμέλια των ορέων ταράχτηκαν, αφενός επειδή η κτίση, μη υποφέροντας να βλέπει τον Κτίστη να πάσχει, να πεθαίνει και να υβρίζεται, παρά λίγο να καταστραφεί από τον τρόμο της, αφετέρου επειδή και ο Πατέρας οργίστηκε σφοδρά, βλέποντας τέτοια σκληρότητα των ανθρώπων απέναντι στον Υιό. Και αυτό σημαίνει το «ανέβηκε καπνός μέσα στην οργή του, και φωτιά από το πρόσωπό του θα καταφλέξει» και «άνθρακες άναψαν από αυτόν»· διότι ίσως ο κόσμος να επρόκειτο τότε να κατακαεί από φωτιά και να καταστραφεί εξαιτίας της σφαγής του Χριστού, εάν η άβυσσος του ελέους του Θεού δεν ανέτρεπε εκείνη τη δίκαιη οργή. Διότι η φύση του δράματος δεν επιδεχόταν καμία συγγνώμη, ούτε η υπερβολή της κακίας είχε κάποιο μέτρο. Και αν, όπως είπαμε, το άμετρο έλεος δεν είχε ανατρέψει τη δίκαιη οργή «για χάρη εκείνων που έμελλε» μετά από αυτά «να κληρονομήσουν τη σωτηρία», ο κόσμος θα είχε αφανιστεί εντελώς.

Πρώτον, λοιπόν, έχοντας καταστήσει τις ψυχές τους εξαγνισμένες και καθαρές, ανώτερες από όλα τα γήινα και από την προσκόλληση σε αυτά, στρέφοντας την προσοχή τους μόνο στα άυλα, πράγμα που αρμόζει απόλυτα στον άνθρωπο, ώστε να συζούν και να συνυπάρχουν πάντοτε με αυτά, χωρίς να δίνουν καμία σημασία στα κατώτερα. Έπειτα, είδαν καθαρά τον ίδιο τον Θεό, ενώθηκαν μαζί Του και έγιναν πλήρεις από την εκείθεν αίγλη, σαν αναμμένοι άνθρακες, σύμφωνα με τον ψαλμωδό, και τέλεια φώτα, γεννήματα του τέλειου φωτός. Και όχι μόνο έφεραν τον Χριστό μέσα τους να κατοικεί, να περιπατεί, να λαλεί και βεβαίως να ζει, σύμφωνα με τα θεία λόγια, αλλά ήταν σε θέση να Τον ακτινοβολούν και στους άλλους, να διηγούνται τη δόξα Του και να τους μυσταγωγούν στα μεγάλα μυστήρια.

Εφόσον ο θεσπέσιος Παύλος προτρέπει, «εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει, εάν διψά, δώσε του να πιει, διότι κάνοντας αυτό θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του», πώς θα κατανοήσουμε το «θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του»; «Άνθρακες» μεν ο αναγωγικός λόγος ονομάζει τους αποστόλους του Κυρίου και τους μάρτυρες, οι οποίοι άναψαν προφανώς από το θείο και καθαρτήριο πυρ που καίει και καταναλώνει κάθε κακία. Διότι ο Θεός μας είναι πυρ, και πυρ που καταναλώνει την πονηρία. Ψάλλει δε και ο μελωδός, «άνθρακες άναψαν από αυτόν», όταν έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε και περιβλήθηκε την δική μας σάρκα σαν κάποιον γνόφο που περιστέλλει τις αστραπές της θεότητας. «Άνθρακες» όμως πάλι ονομάζει και τις τιμωρητικές και πικρές βασάνους που φλογίζουν και κατακαίνε, σύμφωνα με το λεγόμενο «τα βέλη του δυνατού είναι ακονισμένα μαζί με τους ερημικούς άνθρακες», δηλαδή με τις αφανιστικές και ερημοποιούς τιμωρίες, οι οποίες έχουν την ακατανίκητη δύναμη να καταναλώνουν τον ένοχο. Και σε πολλά άλλα μέρη μπορεί κανείς να βρει τις τιμωρητικές δυνάμεις να ονομάζονται άνθρακες. Σύμφωνα λοιπόν με τη δεύτερη σημασία, ονομάζει άνθρακες τις τιμωρητικές πληγές και αποδόσεις δικαιοσύνης, μεταφέροντας και μεταβιβάζοντας την ονομασία από τους άνθρακες που αποτελούν την καύσιμη ύλη της αισθητής φλόγας που καταναλώνει την επίγεια ύλη.

Εάν, λοιπόν, αποδεχθείς αυτά που σου λέγει, η καρδιά θα φλεγεί και άνθρακες θα ανάψουν από αυτό, δηλαδή τα κατάλοιπα και η μνήμη αυτών που σου λέγονται και αναγινώσκονται. Αλλά θα πεις ότι υπάρχει σκοτεινό ύδωρ σε νεφέλες αέρων, δηλαδή ότι υπάρχει ασάφεια και σκοτάδι στις νεφέλες των Γραφών.