Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:10

Παρέστη, επειδή απομακρύνθηκε από τα είδωλα· παρέστη, επειδή διαχωρίστηκε από τους ασεβείς· παρέστη, επειδή εξήλθε από τον κόσμο· παρέστη, επειδή από ασταθής έγινε σταθερή· παρέστη, επειδή στερεώθηκε στην πίστη· παρέστη εκ δεξιών σου. Ποιος είναι ο ολόχρυσος ιματισμός της; Ο δόκιμος λόγος των δογμάτων της πίστεως, τον οποίο αγαπά περισσότερο από χρυσό και πολύτιμο λίθο, «τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά». Οι απόστολοι παρέδιδαν να φυλάσσονται τα δόγματα δοκιμασμένα, «επιθυμητά περισσότερο από χρυσό και από πολλούς πολύτιμους λίθους». Ποια είναι η περιβολή της; Η ομορφιά της βιοτής της. Ή και ποια είναι η περιβολή της;

Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός και παραμένει στους αιώνες των αιώνων. Αυτό αναφέρεται σε αντιδιαστολή προς τον νομικό φόβο· διότι εκείνος είναι τιμωρητικός. Για εμάς, αγνεία είναι η αποχή από τα αμαρτήματα. Γι' αυτό και ο φόβος ονομάζεται αγνός, επειδή καθιστά τους ανθρώπους αγνούς· διότι με τον φόβο του Κυρίου, λέει η Γραφή, απομακρύνεται κανείς από το κακό. Όντας δε αιώνιος ο φόβος, καθιστά αιώνιους και εκείνους στους οποίους θα υπάρξει.

Κατά την τήρησή τους υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση. Διότι μισθός της τηρήσεως γίνονται εκείνα που οφθαλμός δεν είδε, και ους δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. [Διότι και ο δούλος σου τα τηρεί. Ο νέος λαός, ο οποίος μυσταγωγήθηκε στον ευαγγελικό νόμο και δήλωσε ότι τηρεί τις αληθινές κρίσεις, αναπέμπει προσευχή, προκειμένου να βρεθεί καθαρός ως προς τον λογισμό της διανοίας και, ομοίως, να λυτρωθεί από τους εξωτερικούς δαίμονες.]

Όταν λοιπόν κάθεστε, ω γυναίκες, και ξετυλίγετε το έργο αυτών, εννοώ τα νήματα που σας στέλνουν οι Σήρες για την κατασκευή των μαλακών ενδυμάτων, ενθυμούμενες τη μεταβολή αυτού του ζώου, να συλλαμβάνετε εναργή την έννοια της αναστάσεως και να μην απιστείτε στην αλλαγή την οποία ο Παύλος υπόσχεται σε όλους. Αλλά αισθάνομαι ότι ο λόγος μου εκτρέπεται από τη συμμετρία του. Όταν λοιπόν αποβλέψω στο πλήθος όσων ειπώθηκαν, βλέπω τον εαυτό μου να φέρεται εκτός του μέτρου· όταν όμως πάλι αποβλέψω στην ποικιλία της σοφίας που υπάρχει στα δημιουργήματα, νομίζω ότι ούτε καν έχω αρχίσει τη διήγηση. Συγχρόνως δε, και το να σας κρατήσω εδώ περισσότερο δεν είναι ανώφελο. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να κάνει κανείς τον χρόνο μέχρι το εσπέρας; Δεν σας βιάζουν όσοι παραθέτουν γεύματα· δεν σας περιμένουν τα συμπόσια. Όθεν, εάν εγκρίνετε, ας αξιοποιήσουμε τη σωματική νηστεία για την ευφροσύνη των ψυχών. Αφού πολλές φορές υπηρέτησες τη σάρκα για απόλαυση, σήμερα παρέμεινε στη διακονία της ψυχής. Εντρύφησε στον Κύριο, και θα σου δώσει τα αιτήματα της καρδιάς σου. Εάν είσαι φιλόπλουτος, έχεις πλούτο πνευματικό: «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, απολύτως δικαιωμένα, επιθυμητά περισσότερο από το χρυσάφι και από τον πολύτιμο λίθο τον πολύ». Εάν είσαι απολαυστικός και φιλήδονος, έχεις τα λόγια του Θεού, τα οποία, για εκείνον που έχει υγιή την πνευματική του αίσθηση, είναι «γλυκύτερα υπέρ το μέλι και το κηρίον».

Επομένως, εάν φαίνεται ότι κάποιος έχει επιλέξει να ζει ανόσια, η κατηγορία δεν θα είναι περί άγνοιας αλλά περί απόνοιας, και συνεπώς περί της ύψιστης αθεΐας. Έτσι θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αμαρτία είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλή, διότι αμαρτωλός μεν είναι και εκείνος που έχει σφάλει εν αγνοία, αλλά σε καμία περίπτωση δεν λέγεται ούτε είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλός. Διότι γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός. Ονομάζει τον νόμο πνευματικό, επειδή καθιστά πνευματικούς όσους τον ακολουθούν. Και πνευματικός νοείται εκείνος που δεν ζει κατά σάρκα, αλλά έχει στραφεί περισσότερο στο να επιθυμεί να ακολουθεί το θέλημα του πνεύματος. Όπως είπε και ο μακάριος Δαβίδ: Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, καθιστώντας σοφά τα νήπια· ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένοντας εις τον αιώνα του αιώνος. Όπως λοιπόν λέει ότι ο νόμος είναι άμωμος, επειδή γνωρίζει ότι καθιστά τους ανθρώπους άμωμους, και τη μαρτυρία πιστή, επειδή τους αναδεικνύει πιστούς, και τον φόβο αγνό, επειδή είναι αγνοποιός, έτσι να εκλάβεις και εδώ ότι ο νόμος χαρακτηρίζεται πνευματικός, επειδή αναδεικνύει πνευματικούς εκείνους που τον ακολουθούν. Διότι, έστω και αν βρίσκεται σε σκιές, ωστόσο περιέχει τη μόρφωση της αλήθειας. Τι λέει λοιπόν ο Παύλος;

Ονομάζει «χάρη και αλήθεια» τη διδασκαλία που παρέχεται μέσω των ευαγγελικών θεσπισμάτων, η οποία έχει τη δύναμη της αληθινής και εν πνεύματι λατρείας. Διότι έπρεπε ο μεν Μωυσής, ως υπηρέτης, να γίνει διάκονος της παροδικής σκιάς, ενώ εξαγγελέας της διαρκούς και μόνιμης λατρείας να γίνει ο αιώνιος, εννοώ δηλαδή τον Χριστό. Ποια, λοιπόν, είναι η αιώνια διαθήκη, την οποία θα συνάψει με όσους τον πλησιάζουν μέσω της πίστης; Το καθιστά σαφές, προσθέτοντας αμέσως: «Τα όσια του Δαβίδ τα πιστά». Διότι είτε λέει ότι η υπόσχεση που δόθηκε στον θεσπέσιο Δαβίδ σχετικά με τον Σωτήρα όλων μας Χριστό θα δοθεί σε όσους από τα έθνη επιστρέφουν στον Θεό, είτε αποκαλεί «όσια» (θεία) τα ιερά θεσπίσματα του Χριστού, ο οποίος κατά σάρκα προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ. Και τα αποκαλεί «όσια», επειδή καθιστούν όσιους εκείνους στους οποίους θα ενοικήσουν, όπως ακριβώς ονόμασε και τον φόβο του Θεού αγνό, επειδή έχει την ιδιότητα να καθιστά αγνούς, και «ζωή» τον ευαγγελικό λόγο, επειδή είναι ζωοποιός.

Όταν, λοιπόν, αποβάλλουμε από τη διάνοιά μας τον θείο φόβο, όταν απορρίπτουμε την παιδεία, και θεωρούμε εντελώς ανάξιο λόγου το να είμαστε σοφοί, τότε σίγουρα θα υποστούμε εκείνα που αρμόζουν σε αυτούς που έχουν συνηθίσει να καταφρονούν τα θεία. Τότε θα εκδικηθεί ο Θεός και θα ζητήσει λόγο για την ανοσιότητα. Είναι, λοιπόν, αναγκαίο να θυμόμαστε τα λόγια εκείνου που λέει: «Ο φόβος του Κυρίου παρέχει ζωή». «Ο φόβος του Κυρίου είναι δόξα και καύχημα». Είναι δε και «αγνός», δηλαδή αγνοποιός, «που παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. <Ετοιμάσου, σήκω από τα χαράματα, έχει καταστραφεί κάθε τους απομεινάρι.> Επειδή, λέει, δεν δέχθηκες τη δική μου παιδεία, αλλά απώθησες και μίσησες το να ζεις με φόβο Θεού και με επιείκεια, ετοιμάσου για αναχώρηση και για να υποστείς ήδη αυτά, τα οποία θα μπορούσες να είχες αποφύγει, αν ήσουν φιλάρετος και σοφός. Πρόσταξε δε να σηκωθείς από τα χαράματα, για να δείξει ότι ο καιρός της συμφοράς βρίσκεται προ των πυλών, και ότι σαν να επρόκειτο να έρθει αύριο, θα είναι οπωσδήποτε παρών με το ξεκίνημα της αυγής. Αυτό αποδεικνύει ότι αποκόπτει την ελπίδα της αναβολής, και δεν επιτρέπει να σκεφτεί κανείς ότι θα υπάρξει κάποια ανακωχή και αναβολή, ούτε ότι θα μεσολαβήσει μακρύς χρόνος, ώστε να μεταθέσει τάχα στους απογόνους τα αποτελέσματα της οργής. Επομένως, προετοίμαζε τον εαυτό σου ως προς κάτι το αναπόφευκτο και σήκω από τα χαράματα για την αναχώρηση. Διότι θα φύγεις αιχμάλωτος προς τους εχθρούς, και, εγκαταλείποντας την πατρίδα σου, θα ζεις αξιολύπητος ανάμεσα σε ξένους.

Το Ευαγγέλιο ονομάστηκε Νόμος, επειδή απονέμει στον καθένα τα πιο κατάλληλα για τις πράξεις του, επαίνους στους αγαθούς και τιμωρίες στους καταφρονητές. <Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένοντας εις τον αιώνα του αιώνος.> (A f. 114 b, Κυρίλλου και Υπατίου.) Κανείς βέβαια δεν είναι καθαρός από ρύπο, ούτε και αν η ζωή του πάνω στη γη είναι μόνο μία ημέρα. Όμως, όπως ακριβώς λένε ότι κάποιο βότανο έχει την ιδιότητα να καθαρίζει τους ρύπους των ενδυμάτων, έτσι και ο αγνός φόβος του Θεού, δηλαδή ο αγνοποιός, εάν εισέλθει στον ανθρώπινο νου, αποκαθαίρει κάθε κηλίδα του.

Θα διαφυλάξει δε έναν τέτοιον άνθρωπο και για την αιώνια ζωή· διότι αυτός που πέρασε τον βίο του με αγνεία, τέτοιος θα είναι και στον μέλλοντα αιώνα. <Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, απολύτως δίκαια.> (A f. 115.) Κρίματα, πάλι, ονομάζει τις θείες κρίσεις και αποφάσεις για κάθε ζήτημα· αυτές δε είναι αληθινές και δίκαιες στο σύνολό τους, δηλαδή δεν είναι ασύμφωνες ούτε συγκρούονται μεταξύ τους, αλλά μάλλον είναι αδελφές και εναρμονισμένες. Διότι καμία απολύτως αντίθεση δεν βρίσκεται στους νόμους του Σωτήρα. Και κρίνει με δύο τρόπους ο Θεός, είτε φιλάγαθα είτε δίκαια· και φιλάνθρωπα μεν, όπως όταν σε αυτόν που κλήθηκε περί την ενδέκατη ώρα στον αμπελώνα, απονέμει ίσο μισθό με εκείνους που είχαν κοπιάσει προηγουμένως· δίκαια δε, όπως κατά την παράταξη των προβάτων και των εριφίων, λέγοντας στους μεν: «Ελάτε, κληρονομήστε τη βασιλεία»· στους δε: «Πορευθείτε μακριά μου, οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ». <Εάν δεν με κυριεύσουν, τότε θα είμαι άμωμος, και θα καθαριστώ από μεγάλη αμαρτία.> (A f. 115 b.)

Επομένως, ο Χριστός κέρδισε αυτούς που πιστεύουν, και γι' αυτούς ίσως λέει κάπου προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Εκείνους που μου έδωσες από τον κόσμο, δικοί σου ήταν, και σε μένα τους έδωσες.» Αυτοί, λοιπόν, επιθύμησαν το αγαθό, δηλαδή καθετί που μπορεί να χαρακτηριστεί και είναι αληθινά εξαιρετικό, και συγκαταλέγεται στα πιο αγαπητά στον Θεό. Αυτό το θεωρούν μεγάλης αξίας και σπουδάζουν να το κατορθώσουν, ώστε με αγαθή διάνοια να αναφωνούν λέγοντας: «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, απόλυτα δικαιολογημένα, πιο επιθυμητά από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους.» Είναι δε καλό, εκτός αυτού, το να επιθυμεί κανείς να βρεθεί υπό την σκέπη του ίδιου του Χριστού. Αυτό ακριβώς λέει και η νύμφη στο Άσμα Ασμάτων: «Επιθύμησα τη σκιά του και κάθισα.» Ο λαός, λοιπόν, που έχει προοδεύσει σε αυτό το φρόνημα, θα κατανοήσει με ακρίβεια τους κλήρους του Θεού, δηλαδή τα αγαθά που ελπίζονται και έχουν υποσχεθεί στους ευσεβείς. Για τα οποία και ο θείος Δαβίδ είπε: «Στα χέρια σου είναι οι κλήροι μου.» Και θα καταλύσει σαν μέσα σε αυτούς, και θα αναπαυθεί πλήρως και με κάθε τρόπο, επειδή θα επιτύχει αυτά που προσδοκά.

Και αυτό το διδάσκει σαφώς ο πανάριστος Παύλος, γράφοντας: «Επειδή εκείνο που ήταν αδύνατο στον νόμο, στο οποίο αποδεικνυόταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, ο Θεός, στέλνοντας τον δικό του Υιό με ομοίωμα αμαρτωλής σάρκας και για την αμαρτία, κατέκρινε την αμαρτία στη σάρκα, ώστε το δικαίωμα του νόμου να εκπληρωθεί σε εμάς, που δεν περπατάμε σύμφωνα με τη σάρκα, αλλά σύμφωνα με το πνεύμα». Θα υπερισχύσουμε λοιπόν των έμφυτων κινημάτων, όχι βέβαια πλήρως ούτε ολοκληρωτικά· διότι αυτό έχει φυλαχθεί για την παμμακάριστη ζωή, η οποία προσδοκάται να υπάρξει στον μέλλοντα αιώνα. Μπορούμε όμως να δείχνουμε ανδρεία και να επιπλήττουμε τα κινήματα της σάρκας, με τον Θεό να συνεργεί και να μας χορηγεί τη δύναμη από ψηλά. Και σε όσους ραθυμούν η επιθυμία είναι ισχυρότερη και σαν να εξουσιάζει πλήρως την καρδιά τους· είναι όμως αδρανής και εύκολα επιτιμάται και εκδιώκεται από τον νου σε όσους έχουν τον θείο φόβο. Διότι είναι γραμμένο ότι «ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός», δηλαδή αγνοποιός.

Διότι σε εκείνους που αγωνίζονται, ο φόβος επιφέρει ένα είδος εξαγνισμού· διότι «ο φόβος του Κυρίου», λέει, «είναι αγνός και παραμένει στον αιώνα του αιώνα». {36.} Κανείς, ακούγοντας για αίσθηση του νου, ας μην ελπίζει ότι θα δει ορατά τη δόξα του Θεού. Διότι λέμε ότι αισθάνεται, όταν καθαρίζει την ψυχή, με μια ανέκφραστη γεύση της θείας παρηγοριάς, αλλά δεν φανερώνεται σε αυτήν τίποτα από τα αόρατα, επειδή τώρα, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, περιπατούμε διά της πίστεως και όχι διά της όψεως. Εάν λοιπόν εμφανιστεί σε κάποιον από τους αγωνιζομένους είτε φως είτε κάποιο πυροειδές σχήμα, ας μην αποδεχτεί με κανέναν τρόπο ένα τέτοιο όραμα. Διότι είναι ολοφάνερη απάτη του εχθρού· πράγμα το οποίο πολλοί έπαθαν από άγνοια και απομακρύνθηκαν από την οδό της αλήθειας. Εμείς όμως γνωρίζουμε ότι, εφόσον κατοικούμε σε αυτό το φθαρτό σώμα, βρισκόμαστε μακριά από τον Θεό, δηλαδή δεν μπορούμε να δούμε ορατά ούτε τον Ίδιο ούτε κάποιο από τα επουράνια θαύματά Του. {37.} Τα όνειρα που εμφανίζονται στην ψυχή μέσα στην αγάπη του Θεού αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, αλάνθαστους μάρτυρες μιας υγιούς ψυχής. Γι' αυτό ούτε μεταβάλλονται από ένα σχήμα σε κάποιο άλλο σχήμα, ούτε βέβαια προκαλούν τρόμο στην αίσθηση, ούτε γελούν ή σκυθρωπάζουν ξαφνικά· αλλά πλησιάζουν την ψυχή με κάθε ηπιότητα, γεμίζοντάς την με πνευματική ευφροσύνη. Γι' αυτό και, μετά το ξύπνημα του σώματος, η ψυχή αναζητά με μεγάλο πόθο τη χαρά του ονείρου.

Αλλά και σε κάθε κρίση υπάρχει κάποια δικαιοσύνη· πολλά δε είναι τα κρίματα του Θεού, για τα οποία έχει γραφτεί: Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, δικαιωμένα στο σύνολό τους. Πολλές, επομένως, είναι και οι δικαιοσύνες. Βλέπει δε και την ευθύτητα, δηλαδή το φρόνημα που συμφωνεί με τον ορθό λόγο· διότι χαίρεται για εκείνους που την κατέχουν, ακόμη και αν τους βλέπει να ονειδίζονται. Ίσως δε, όπως υπάρχουν πολλές δικαιοσύνες για τα κρίματα, έτσι να υπάρχουν και πολλές ευθύτητες. Και επειδή αποδέχεται την ευθύτητα, το πρόσωπό Του τη βλέπει. Διότι ο Θεός φανερώνεται παρών στα έργα της πρόνοιας και στα αποτελέσματα των κρίσεων.

Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφει τις ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνει σοφούς τους απλοϊκούς. Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνουν την καρδιά· η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζει τους οφθαλμούς. Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένει στον αιώνα του αιώνα· τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, απολύτως δίκαια στο σύνολό τους· είναι πιο επιθυμητά από τον χρυσό και από το πλήθος των πολύτιμων λίθων, και γλυκύτερα από το μέλι και την κερήθρα.

Διότι και ο δούλος σου τα τηρεί, και στην τήρησή τους υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση. Όλα δε αυτά τα περιέλαβε ο νόμος του Θεού για την επιστροφή της ψυχής. Διότι πρώτα περιέχει μαρτυρίες και δικαιώματα και εντολές. Έπειτα, σε όλα αυτά επισύναψε τον φόβο, ως βακτηρία επιστροφής, και πάνω σε όλα τοποθέτησε ως κορωνίδα τα κρίματα του Θεού. Σε καθένα δε από τα προλεχθέντα συνέδεσε ένα ιδίωμα: στον κατά πάντα γενικά αποκαλούμενο νόμο συνέδεσε την επιστροφή της ψυχής· το πώς δε επιστρέφει η ψυχή, το φανερώνει μέσα από τα εξής, ονομάζοντας τη μαρτυρία πιστή, διά της οποίας γίνεται σοφός ο νήπιος εν Χριστώ. Έπειτα αναφέρει τα δικαιώματα του Κυρίου, προσθέτοντας ως ιδίωμά τους το ότι είναι ευθέα και ότι παρέχουν ως καρπό την ευφροσύνη σε όσους μετέχουν σε αυτά. Και επιπλέον αυτών, την εντολή του Κυρίου, της οποίας επίσης φανέρωσε το ιδίωμα, λέγοντας ότι είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς της ψυχής. Με τον φόβο δε του Κυρίου συνέδεσε την αγνεία, και με την αγνεία τη διαρκή και αιώνια ζωή. Και πάνω σε όλα και μετά από όλα προσέθεσε την κρίση του Θεού, και συνέδεσε με αυτήν την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.

Προτρέπει, λοιπόν, τους αγίους του να θέτουν προ οφθαλμών τον φόβο του Κυρίου· διότι μέσω αυτού του φόβου αναδεικνύονται άγιοι. Γι' αυτό έχει λεχθεί σε άλλον ψαλμό: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός», αντί του «αγνοποιός». Γι' αυτό και ο θείος νόμος λέει: «Να είστε άγιοι, διότι εγώ, ο Κύριος ο Θεός σας, είμαι άγιος». Και σημείο του ότι κάποιος φοβάται τον Κύριο θα ήταν το εξής: το να παραμένει καθαρός από κάθε ρυπαρότητα και αισχρή πράξη, και να διαφυλάσσει τον εαυτό του άγιο και στο σώμα και στο πνεύμα. Σε αυτούς δε που φοβούνται τον Κύριο και έχουν αγιαστεί εξαιτίας του φόβου Του, τίποτε δεν πρόκειται να λείψει, εφόσον έχουν βρει μεγάλο πλούτο και αγαθό θησαυρό μέσα στον ίδιο τον φόβο του Κυρίου.

Διότι αυτός είναι για τον οποίο λέει και ο ψαλμωδός: «ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός και διαμένει εις τον αιώνα του αιώνος». Αυτό, λοιπόν, είναι το πνεύμα του φόβου, η φυσική σεβασμιότητα του Θεού, το ίδιο το να είναι Αυτός φοβερός. Πώς, λοιπόν, η φυσική σεβασμιότητα του Θεού είναι κτίσμα; Αυτόν τον φόβο είχε και ο Υιός του Θεού.

«Η εντολή»: Αυτή που λέει: δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις και τα εξής. Διότι αυτή ειπώθηκε φανερά και φωτίζει όσους υπακούουν. «Ο φόβος»: Διότι για όλους όσους καθοδηγούνται από τον φόβο του Θεού, ο μισθός τους παραμένει στον αιώνα. Επειδή ο φόβος του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Τα κρίματα»: Διότι όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι αληθινοί και δίκαιοι. επειδή τίποτα δεν είναι άκριτο παρά τω Θεώ, ως Εκείνου που δικαιώνει. «Επιθυμητά»: Διότι καθόλου δεν ωφελεί τον άνθρωπο ο χρυσός ή οι πολύτιμοι λίθοι, όσο οι λόγοι του Θεού και οι εντολές. Και αυτά επιθυμεί ο κάθε πιστός και σπεύδει να τα αξιωθεί. «Και γλυκύτερα»: Διότι η γλυκύτητα του μελιού είναι πρόσκαιρη, ενώ των λόγων του Θεού αιώνια. «Και γαρ ο δούλος»: Διότι όλοι όσοι υπηρετούν αληθινά τον Θεό τηρούν τις εντολές του, όπως ο Χριστός, ως Υιός του Πατρός, τις εντολές. Διότι δεν ήρθα, λέει, για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Εν τω φυλάσσειν»: Διότι δεν υπόκεινται σε μέτρο όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τηρούν τις εντολές του. «Παραπτώματα»: Διότι όσα αμαρτάνει ο άνθρωπος, ποιος τα γνωρίζει, παρά μόνο ο Θεός ως καρδιογνώστης; «Εκ των κρυφίων»: Από όλα, λέει, όσα γεννά η καρδιά και οι λογισμοί. διότι εσύ τα γνωρίζεις, από αυτά καθάρισέ με. «Και από αλλοτρίων»: Από εκείνα που προέρχονται από αρπαγή και πλεονεξία. διότι αυτά τυγχάνουν ξένα. Αυτά δε τα μισεί ο Θεός [και όσοι υπηρετούν τον Θεό].

ΣΤ΄. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ας αποβλέπουμε σε ένα μόνο πράγμα: σε ό,τι είναι αρεστό σε Αυτόν και σε ό,τι μας κάνει να προσελκύσουμε τη δική Του εύνοια. Και ας μην παραμελούμε την αρετή, ούτε για να κάνουμε χάρη σε κάποια φιλία, ούτε όντας υποδουλωμένοι σε κάποια συνήθεια, αλλά ας αξιοποιήσουμε όπως πρέπει τη μακροθυμία του Θεού, και εφόσον έχουμε ακόμη καιρό, αποβάλλοντας κάθε ραθυμία, ας ποθήσουμε την αρετή και ας μισήσουμε την κακία. Διότι, εάν δεν επιδιώξουμε την πρώτη με πόθο και επιθυμία, και δεν αποκτήσουμε μεγάλο μίσος για τη δεύτερη, ούτε τη φθορά εκείνης θα μπορέσουμε να αποφύγουμε, ούτε τούτη θα μπορέσουμε να κατακτήσουμε. Για το ότι, δηλαδή, η αρετή έχει ανάγκη από ανθρώπους που την επιθυμούν και που φλέγονται από τον πόθο για αυτήν, άκουσε τον προφήτη που λέει: «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, όλα μαζί απολύτως δίκαια, περισσότερο επιθυμητά από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους». Όχι επειδή είναι μόνο σε αυτόν τον βαθμό επιθυμητά, αλλά επειδή από αυτά τα υλικά δεν υπάρχει κάποιο άλλο που να βρίσκεται ανάμεσά μας και να είναι πολυτιμότερο. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα». Και εδώ πάλι, επειδή δεν μπορούσε να βρει κάτι στη φύση που να είναι γλυκύτερο από το μέλι, χρησιμοποίησε αυτήν την εικόνα.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, εκείνοι που έχουν κυριευθεί από μανία για τη συγκέντρωση χρημάτων, ωθούμενοι από κάποια επιθυμία και πόθο, σπεύδουν να κατευθύνουν όλη τους την ορμή σε αυτό και ποτέ δεν χορταίνουν· διότι η φιλαργυρία είναι μέθη αχόρταγη· και όπως ακριβώς οι μεθυσμένοι, όσο περισσότερο άκρατο οίνο πίνουν, τόσο περισσότερο φλέγονται από τη δίψα· έτσι ακριβώς και αυτοί δεν μπορούν ποτέ να ανακόψουν αυτήν την ακάθεκτη μανία, αλλά όσο βλέπουν την περιουσία τους να αυξάνεται, τόσο αναζωπυρώνουν την επιθυμία τους, και δεν παραιτούνται από αυτήν την πονηρή όρεξη, παρά μόνο όταν κατακρημνιστούν στον ίδιο τον πυθμένα της κακίας. Εάν, λοιπόν, αυτοί επιδεικνύουν αυτήν την ολέθρια επιθυμία, η οποία καθίσταται αιτία όλων των κακών, με τόση ένταση, πολύ περισσότερο είναι δίκαιο εμείς τα κρίματα του Κυρίου, που είναι πολυτιμότερα από το χρυσάφι και από το πλήθος των πολύτιμων λίθων, να τα αναλογιζόμαστε διαρκώς στη διάνοιά μας, και να μη θεωρούμε τίποτε προτιμότερο από την αρετή, αλλά και να εκκόπτουμε αυτά τα ολέθρια πάθη από την ψυχή μας, και να γνωρίζουμε ότι αυτή η πρόσκαιρη ηδονή συνηθίζει να γεννά αδιάκοπη οδύνη και βάσανο που δεν έχει τέλος, και να μην απατούμε τους εαυτούς μας, ούτε να νομίζουμε ότι η ύπαρξή μας περιορίζεται μόνο στον παρόντα βίο.

Διότι οδό, όπως προείπα, ονομάζει τον βίο. Επειδή αυτόν τον διαβαίνουμε όλοι από τις ωδίνες της γεννήσεως μέχρι τον τάφο. Μακάριοι είναι εκείνοι που εξερευνούν τα μαρτύριά Του· με όλη τους την καρδιά θα Τον αναζητήσουν. Και κατά την ερμηνεία του δεκάτου ογδόου ψαλμού έχουμε πει σε τι διαφέρει ο νόμος, τα μαρτύρια, τα δικαιώματα, τα κρίματα και οι εντολές· θα υπενθυμίσουμε όμως συνοπτικά τα όσα έχουν λεχθεί. Νόμο ονομάζει αυτόν που δόθηκε από τον Θεό των όλων διά του θεσπεσίου Μωυσέως· εντολές δε και προστάγματα πάλι τον ίδιο, επειδή δόθηκε ως εντολή και προστάχθηκε με βασιλικό κύρος· δικαιώματα, επειδή έχει τη δύναμη να δικαιώσει εκείνον που τον εφαρμόζει· κρίματα δε, επειδή υποδεικνύει τις θείες αποφάσεις και τις δίκαιες ανταποδόσεις τόσο εκείνων που ζουν σύμφωνα με τον νόμο όσο και εκείνων που ζουν παράνομα· μαρτύρια δε, επειδή διαμαρτυρόμενος εντόνως δεικνύει ποιες τιμωρίες πρόκειται να υποστούν οι παραβάτες. Μακαρίζει, λοιπόν, και εδώ αυτούς που ερευνούν συνεχώς τα μαρτύρια του Θεού και αναζητούν τον Θεό με όλη τους την καρδιά. Αυτό όμως δεν είναι κατόρθωμα του καθενός, αλλά εκείνου που έχει κατακτήσει την κορυφή της ίδιας της αρετής. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μοιράζει τη διάνοιά του μεταξύ του Θεού και των βιοτικών μεριμνών, αλλά αναθέτει ολόκληρο τον εαυτό του στον Θεό. Εξάλλου, διά της αναγνώσεως και διά της ακροάσεως των θείων Γραφών κατορθώνεται ο βίος μας. Ο προφήτης, επομένως, μακαρίζει εκείνους που εξερευνούν τα μαρτύριά Του.

Ο ενυπόστατος Λόγος τελειοποιεί την αγνεία, νεκρώνοντας με την παρουσία του τον θάνατο. Και όταν αυτός νεκρώθηκε, ο μαθητής της θεολογίας φωτίστηκε. Ο λόγος του Κυρίου, που προέρχεται από τον Κύριο, παραμένει αγνός στον αιώνα τον άπαντα. Διότι αυτός που δεν έχει γνωρίσει τον Θεό ομιλεί με εικασίες. Η αγνεία ανέδειξε τον μαθητή σε θεολόγο, ο οποίος δι' αυτής στερέωσε τα δόγματα της Τριάδος. Εκείνος που αγαπά τον Κύριο, έχει αγαπήσει πρώτα τον αδελφό του. Διότι το δεύτερο αποτελεί απόδειξη του πρώτου. Αυτός που αγαπά τον πλησίον ουδέποτε θα ανεχθεί εκείνους που καταλαλούν, αλλά μάλλον θα τους αποφύγει όπως τη φωτιά. Εκείνος που λέει ότι αγαπά τον Κύριο ενώ οργίζεται εναντίον του αδελφού του, μοιάζει με αυτόν που τρέχει στον ύπνο του. Δύναμη της αγάπης είναι η ελπίδα, διότι μέσω αυτής προσδοκούμε τον μισθό της αγάπης. Η ελπίδα είναι ο πλούτος ενός αόρατου πλούτου. Η ελπίδα είναι ένας αναμφίβολος θησαυρός πριν από τον θησαυρό. Αυτή είναι η ανάπαυση των κόπων, αυτή η θύρα της αγάπης, αυτή αναιρεί την απόγνωση, αυτή είναι η εικόνα των αόρατων. Έλλειψη ελπίδας σημαίνει αφανισμό της αγάπης. Με αυτήν είναι δεμένοι οι πόνοι, από αυτήν κρέμονται οι κόποι. Αυτήν την περικυκλώνει το έλεος. Ο εύελπις μοναχός είναι σφαγέας της ακηδίας, κατατροπώνοντάς την με το μαχαίρι της ελπίδας. Την ελπίδα τη γεννά η πείρα των δωρεών του Κυρίου. Διότι όποιος στερείται αυτής της πείρας δεν παραμένει απαλλαγμένος από αμφιβολίες. Την ελπίδα την καταστρέφει ο θυμός, διότι η μεν ελπίδα δεν ντροπιάζει, ο δε θυμώδης άνθρωπος δεν έχει ευπρέπεια.

«Αυτός κρίνει τα πέρατα της γης, όντας δίκαιος.» «Μήπως ο Κύριος θα αδικήσει κρίνοντας; Ή αυτός που δημιούργησε τα πάντα θα ανατρέψει το δίκαιο;» «Αυτός που συλλαμβάνει τους σοφούς στη δική τους πανουργία, και ματαιώνει τα σχέδια των πολυπλόκων.» «Κάθισες στον θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη.» «Δίκαιος είναι ο Κύριος, και αγάπησε τις δίκαιες πράξεις· το πρόσωπό του αντίκρισε την ευθύτητα.» «Οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα και συνολικά δίκαιες.» «Αγαπά την ελεημοσύνη και τη δίκαιη κρίση ο Κύριος.» «Γεμάτο δικαιοσύνη είναι το δεξί σου χέρι.» «Η δικαιοσύνη και η δίκαιη κρίση είναι το θεμέλιο του θρόνου σου.» «Κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ εφήρμοσες.» «Ο δίκαιος Κύριος συνέτριψε τους αυχένες των αμαρτωλών.» «Όλα τα έργα του Κυρίου γίνονται με δικαιοσύνη. Η ζυγαριά της δικαιοσύνης προέρχεται από τον Κύριο, και τα έργα του είναι δίκαια σταθμά.» «Πολλοί επιδιώκουν την εύνοια των αρχόντων· αλλά από τον Κύριο απονέμεται το δίκαιο.» «Αυτός που έπλασε κάθε πνοή, αυτός γνωρίζει τα πάντα, και θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» «Ο Δεσπότης των πάντων δεν θα κάνει διακρίσεις προσώπων, ούτε θα διστάσει μπροστά σε αξιώματα.» —«Από τον Κύριο προέρχονται όλα τα δίκαια.» «Πάρτε δύναμη, μη φοβάστε, ιδού ο Θεός μας ανταποδίδει δίκαιη κρίση.» «Θα υψωθεί ο Κύριος Σαβαώθ μέσα από τη δίκαιη κρίση, και ο άγιος Θεός θα δοξαστεί με τη δικαιοσύνη.» «Έδωσα το Πνεύμα μου σε αυτόν, θα φέρει κρίση στα έθνη· δεν θα κραυγάσει, ούτε θα υψώσει τον τόνο του, ούτε θα ακουστεί η φωνή του έξω.»

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Γι' αυτό, έχοντας θαυμάσει το μέγεθος της συγκατάβασής Του, κατέστησα τον φόβο προς Αυτόν αναμεμειγμένο με τον πόθο και συγκρότησα μία ενιαία αγάπη και από τα δύο, δηλαδή και από τον φόβο και από τον πόθο, η οποία συνίσταται από σεβασμό και εύνοια, ώστε ούτε ο φόβος να μετατραπεί σε μίσος αποστερούμενος τον πόθο, ούτε ο πόθος να γίνει περιφρόνηση μη έχοντας συνδεδεμένο μαζί του τον σώφρονα φόβο, αλλά η αγάπη να αποδειχθεί ως έμφυτος νόμος στοργής, ο οποίος οικειώνεται καθετί που είναι κατά φύση συγγενικό, υποτάσσοντας αφενός το μίσος μέσω της εύνοιας και απομακρύνοντας αφετέρου την περιφρόνηση μέσω του σεβασμού. Αυτόν ακριβώς, εννοώ τον φόβο, έχοντας αναγνωρίσει ο μακάριος Δαβίδ περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ως συστατικό στοιχείο της θείας αγάπης, λέει: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένων εις αιώνα αιώνος», γνωρίζοντας δηλαδή ότι αυτός ο φόβος είναι διαφορετικός από τον φόβο που συνίσταται στο δέος της τιμωρίας για τα αμαρτήματα, εφόσον εκείνος μεν αποβάλλεται, εξαφανιζόμενος παντελώς με την παρουσία της αγάπης, όπως ακριβώς καταδεικνύει με τα δικά του λόγια ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης όταν λέει: «Η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο», ενώ τούτος χαρακτηρίζει φυσικώς τον νόμο της αληθινής στοργής, διατηρώντας για τους αγίους παντοτινά, μέσω του σεβασμού, τον θεσμό και τον τρόπο της αγάπης παντελώς αδιάφθορο, τόσο προς τον Θεό όσο και μεταξύ τους.

Στον δε δεύτερο το: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένει στον αιώνα του αιώνα», και το: «Δεν υπάρχει υστέρημα σε εκείνους που Τον φοβούνται».

Μιμούμενος και εγώ αυτή τη χήρα, προσέφερα προς τον Θεό και προς εσάς, αγαπημένοι, αυτά τα μικρά και ευτελή νοήματα και λόγια, τα οποία έχουν προέλθει από ευτελή και πτωχή διάνοια και γλώσσα, ως λεπτά νομίσματα, σχετικά με όσα προστάξατε. Και παρακαλώ την ευλογημένη και αγία ψυχή σας, πρώτον μεν να μη ζητήσετε πλέον καμία έγγραφη καταγραφή για όσα λέγονται από εμένα, για δύο λόγους: αφενός επειδή δεν έχω αποκτήσει ακόμη τον αγνό και μόνιμο φόβο του Θεού ούτε στέρεη έξη της αρετής και σταθερή και ασάλευτη θεμελίωση της αληθινής δικαιοσύνης, ιδιότητες που κυρίως προσδίδουν κύρος και βεβαιότητα στους λόγους· αφετέρου δε επειδή, κλυδωνιζόμενος ακόμη από μεγάλη τρικυμία παθών σαν άγρια θάλασσα, και απέχοντας πολύ από το θείο λιμάνι της απαθείας, και έχοντας άδηλο το τέλος του βίου μου, δεν επιθυμώ, εκτός από τα έργα μου, να έχω κατήγορο και τον γραπτό λόγο. Έπειτα δε, χάριν υπακοής, αν είναι αναγκαίο, αφού τα αποδεχθείτε, να με εναποθέσετε μέσω των προσευχών σας στον Χριστό, τον μεγάλο και μόνο Θεό και Σωτήρα των ψυχών μας, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα εις τους αιώνας, αμήν.

Δέρματα βαμμένα κόκκινα προσφέρει εκείνος που έχει νεκρωθεί εντελώς ως προς την αίσθηση, ενώ τρίχες προσφέρει εκείνος που έχει αποκτήσει την απόλυτη αναισθησία απέναντι στα παρόντα. Τι σημαίνει το χωρίο του ψαλμού «υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο»; Και πώς είναι δυνατόν ταυτόχρονα και να τρέμει κανείς και να αγαλλιάται; Και πώς πάλι στον 18ο ψαλμό λέει: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός και παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», ενώ ο Ιωάννης λέει: «Η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο»; Και αν διώχνεται έξω, πώς παραμένει;

Επειδή δε ο φόβος είναι διττός, σύμφωνα με το «να φοβάστε μάλλον εκείνον που μπορεί να απολέσει και το σώμα και την ψυχή στη γέεννα», και σύμφωνα με το «ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα του αιώνα», και «είναι μέγας και φοβερός σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω του», πρέπει να εξεταστεί πώς η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο, εάν πράγματι παραμένει στον αιώνα του αιώνα, και πώς ο Θεός θα είναι φοβερός παραμένοντας στους άπειρους αιώνες σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω του.

Ή μάλλον, επειδή, όπως ανέφερα, ο φόβος είναι διττός, ο μεν αγνός, ο δε μη αγνός —για παράδειγμα, ο μεν φόβος που συνίσταται στην αναμονή της τιμωρίας για τα σφάλματα και έχει ως αιτία της γένεσής του την αμαρτία, ως μη αγνός, δεν θα υπάρχει παντοτινά, αφού εξαφανίζεται μαζί με την αμαρτία μέσω της μετάνοιας· αντίθετα, ο αγνός φόβος, ο οποίος υφίσταται διαρκώς χωρίς την ανάμνηση των σφαλμάτων, δεν θα εκλείψει ποτέ, διότι έχει κατά κάποιον τρόπο εμφυτευθεί ουσιωδώς από τον Θεό στην κτίση, καθιστώντας φανερή σε όλους τη φυσική σεβασμιότητα της υπεροχής Του που ξεπερνά κάθε βασιλεία και δύναμη— εκείνος, λοιπόν, που δεν φοβάται τον Θεό ως κριτή, αλλά Τον σέβεται λόγω της υπερβάλλουσας υπεροχής της άπειρης δύναμής Του, δικαίως δεν έχει καμία υστέρηση, όντας τέλειος στην αγάπη, αφού αγαπά τον Θεό με σεβασμό και την πρέπουσα ευλάβεια. Και αυτός είναι που έχει αποκτήσει τον φόβο που διαμένει εις αιώνα αιώνος, και δεν υπάρχει σε αυτόν απολύτως καμία υστέρηση.

Διότι ποιος ταχύτατος ιππέας υπάκουσε, ποιο από τα γρήγορα πουλιά μπόρεσε να πετάξει από τη μία άκρη του ουρανού ως την άλλη μέσα σε μία μέρα; Όση δύναμη έλαβε από τον δημιουργό αυτός ο ημεροδρόμος «και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θερμότητά του». Διότι, διατρέχοντας έναν δρόμο, ζεσταίνει και φωτίζει τα πέρατα της γης. «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος», επιστρέφοντας τις ψυχές των συνετών ακροατών, «η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφές τις καρδιές των νηπίων». «Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνοντας τις καρδιές», δηλαδή τις ευθείες και συνετές καρδιές· «η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη», φωτίζοντας τα μάτια όσων μετανοούν. «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός», διαφυλάσσοντας στον αιώνα αυτόν που κυριεύθηκε από αυτόν. «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά», απόλυτα δικαιωμένα. «Είναι επιθυμητά», με σύνεση, «περισσότερο από το χρυσάφι και τον πολύτιμο λίθο, και γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα», όχι όμως για όλους, αλλά για τον δούλο που τα φυλάει. «Και με το να τα φυλάει, υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση», δηλαδή αθάνατη ζωή. «Τα παραπτώματα ποιος θα τα κατανοήσει;» Χιλιάδες φορές την ημέρα παραπτωματούμε με έργα και με λόγια και πολλές φορές ούτε καν το καταλαβαίνουμε.