Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:2

Και όλων των αγίων που διηγούνται τη δόξα του Θεού· 〈Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού.〉 Και πώς υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά του υπεράνω των ουρανών; Επειδή φάνηκε 〈ωραίος στο κάλλος〉 〈παραπάνω από τους υιούς των ανθρώπων,〉 διότι ουδείς από τους αγίους επιτέλεσε τέτοια θαύματα ούτε μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο. Ποιος είναι μάρτυρας γι' αυτό;

Ονομάζει καλά τα έργα της κτίσεως. Μάρτυρας αυτού είναι ο Μωυσής: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πολύ καλά». Διότι και η θέα αυτών είναι ωφέλιμη και η τέρψη ακίνδυνη, επειδή και όταν φαίνονται τέρπουν και όταν φθέγγονται ευφραίνουν, και ρητορεύουν χωρίς γλώσσα και διδάσκουν χωρίς χείλη. Έχοντας γίνει ακροατής αυτών ο Δαβίδ, προσφάτως έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού». Καλός μαθητής είναι ο ακροατής των ουρανών. Και ποιους ονομάζει ουρανούς; Σύμφωνα με τα φαινόμενα, τον ορατό ουρανό και όλα τα υψηλά και περίβλεπτα έργα που υπάρχουν στον ουρανό, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες και τα άστρα, και όλα τα καλά που έχει ο ορατός ουρανός. Διότι, όπως ακριβώς οι πολίτες μιας πόλεως ενδύονται το όνομα της πόλεώς τους, ονομαζόμενοι άλλοι Αντιοχείς, άλλοι Ρωμαίοι και άλλοι Βυζάντιοι από τις πόλεις τους, έτσι και οι πολίτες του ουρανού, οι φωστήρες, ονομάζονται ουρανοί. Εξού και οι άγιοι και θεοφιλείς άνθρωποι λέγονται ουρανοί, επειδή έχουν ουράνιο φρόνημα και το πολίτευμά τους είναι ουράνιο. Ότι δε και οι ορατοί φωστήρες ονομάζονται ουρανοί, είναι μάρτυρας ο Δαβίδ που είπε: «Διότι θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου». Και ποιους ουρανούς; «Τη σελήνη και τους αστέρες που εσύ θεμελίωσες», αποκαλώντας τη σελήνη και τους αστέρες ουρανούς.

Διότι, εάν δεν μιλούσε για τον αισθητό ουρανό, δεν θα μπορούσε να πει: «Ότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου», όπου το «θα δω» σημαίνει: Θα κατανοήσω πώς τα έθεσες «ως σημεία και για τους καιρούς και για τα έτη». Διότι, εάν και ο υψηλός και αιθέριος αέρας ονομάζεται ουρανός —γι' αυτό λέγεται «τα πετεινά του ουρανού»— και οι τόποι που είναι λίγο υψηλότερα από τον αέρα ονομάζονται ουρανοί, όπως λέγεται και για τα κύματα της θάλασσας «Αναβαίνουν έως τους ουρανούς», πολύ περισσότερο και πιο εύλογα οι ουράνιοι φωστήρες θα ονομαστούν ουρανοί. Διότι, εάν δεν είδε τον ασώματο ουρανό με αισθητά μάτια, πώς είπε: «Θα δω τους ουρανούς; Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή οι φωστήρες διασαλπίζουν το μεγαλοπρεπές κάλλος του Δημιουργού. Και διηγούνται, όχι πείθοντας με λόγια, αλλά διδάσκοντας με τα σχήματα. Και σε ποιους διηγούνται οι ουρανοί; Σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα, σε αυτούς που έχουν αποκτήσει αυτιά της ψυχής, στους συνετούς ακροατές, σε εκείνους που μπορούν να γνωρίζουν τι λαλούν οι ουρανοί.

Διότι, όπως ακριβώς όταν μιλάει ένας Σύρος, ένας Εβραίος ή ένας Ρωμαίος, εκείνος που δεν γνωρίζει τη γλώσσα τους δεν καταλαβαίνει τι λένε, έτσι, παρόλο που οι ουρανοί διαρκώς διηγούνται, όσοι δεν έχουν ουράνιο φρόνημα δεν μπορούν να καταλάβουν τι λένε οι ουρανοί. Ο ήλιος λάμπει, αλλά ο τυφλός δεν ωφελείται ώστε να δει· η σελήνη φέγγει, αλλά ο αόμματος δεν φωτίζεται· τα άστρα ανατέλλουν, αλλά δεν τα βλέπουν όσοι έχουν χάσει τα φυσικά τους άστρα. Δες τον ήλιο, τον ακούραστο δρομέα, να χαλιναγωγείται από την προσευχή και να σέβεται τη δόξα του Θεού· διότι ο ήλιος δεν στάθηκε επειδή φοβήθηκε τη φωνή του δικαίου, αλλά επειδή ευλαβήθηκε τη δόξα του Θεού. Δες ακόμη και τη σελήνη να συνεργάζεται με την προσευχή του στρατηγού, χάρη σε Εκείνον που δέχεται την προσευχή, και να αναπαύεται τότε για πρώτη φορά.

Διότι, αφού έτρεχε ακατάπαυστα από την αρχαιότητα, τότε για πρώτη φορά γεύτηκε την ανάπαυση. Παρατήρησε μαζί μου και τα άστρα, που εμποδίζονται να λάμπουν και να φαίνονται και σαν να βρίσκονται υπό σφραγίδα, εγκλείονται από το πρόσταγμα του Θεού. Διότι λέγει: «Αυτός που προστάζει τον ήλιο να μην ανατείλει, και δεν ανατέλλει, και βάζει σφραγίδα στα άστρα». «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή οι ουράνιοι φωστήρες που εκτελούν άφοβα το κέλευσμα και το πρόσταγμα του Θεού. «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή ο αόρατος και ασώματος ουρανός καθώς και αυτός ο ορατός ουρανός· ο μεν αναβοώντας τη δοξολογία της άνω Εκκλησίας: «Διότι, όταν δημιουργήθηκαν τα άστρα, με αίνεσαν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· ο δε διηγούμενος τη δόξα του Θεού μέσα από τους φωστήρες, τα άστρα, τα σύννεφα και το ουράνιο τόξο γύρω από τα σύννεφα. Διότι έτσι έχει γραφτεί: «Δες το ουράνιο τόξο και ευλόγησε Αυτόν που το δημιούργησε». Δοξολογία για τα σύννεφα: «Αυτός που ανεβάζει τα σύννεφα από την άκρη της γης». Δοξολογία για τη σελήνη και τα άστρα: «Τη σελήνη και τα άστρα που Εσύ θεμελίωσες». Δοξολογία για τον ήλιο: «Ότι πρέπει να φτάνουμε πριν τον ήλιο για να Σε ευχαριστούμε και κατά την ανατολή του φωτός να Σε προσεγγίζουμε». Επειδή, λοιπόν, οι ουρανοί γίνονται για εμάς διδάσκαλοι της δοξολογίας του Θεού, «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Ουρανοί είναι και οι Θείες Γραφές, ουρανοί και οι άγιοι, επειδή έχουν τον Θεό να κατοικεί μέσα τους, και ως άστρα έχουν τις αρετές. Και ως λογικούς ουρανούς, που διηγούνται τη δόξα του Θεού, υποδηλώνει τους αγγέλους του Θεού.

Ο Αβραάμ ως ουρανός διηγήθηκε τη δόξα του Θεού, λέγοντας: «Θα εκτείνω το χέρι μου προς τον Θεό τον ύψιστο, ο οποίος δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ.» Ο Μωυσής ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι ενδόξως δοξάστηκε.» Ο Ιώβ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού λέγοντας: «Χρυσαυγάζοντα νέφη από τη γη του βορρά»· πάνω σε αυτά είναι μεγάλη η δόξα του Παντοκράτορος.

Ο Δαβίδ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Ο Ιωάννης ως ουρανός διηγείται: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα». Ο Στέφανος ως ουρανός διηγείται: «Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ». Ο Παύλος ως ουρανός διηγείται τη δόξα: «Και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατέρα». Και γιατί λοιπόν να μην ανέλθω με τον λόγο στους πιο θείους ουρανούς των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού; Και ποιοι είναι αυτοί; Άγγελοι, αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. Τα Χερουβείμ διηγούνται τη δόξα του Θεού· διότι τα άκουσε ο προφήτης Ιεζεκιήλ να λένε: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Τα Σεραφείμ διηγούνται τη δόξα· διότι τα άκουσε ο Ησαΐας να κράζουν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του».

«Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· διότι τους άκουσε ο ευαγγελιστής Λουκάς και είπε: «Και ξαφνικά εμφανίστηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Είδες τους ουρανούς να διηγούνται τη δόξα του Θεού.

Και δεν είπε «διηγήθηκαν», αλλά «διηγούνται»· διότι δεν άρχισαν και μετά σιώπησαν, αλλά αφότου άρχισαν, με ακατάπαυστα στόματα διηγούνται τη δόξα του Θεού. «Το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του». Επειδή είπε: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», για να μη νομίσεις ότι αυτοί είναι αδημιούργητοι ή αυθύπαρκτοι, εισήγαγε τη δημιουργία του στερεώματος, ώστε να μάθουμε ότι, αν το θεμέλιο και το δοχείο των φωστήρων έχει δημιουργηθεί, πολύ περισσότερο έχουν δημιουργηθεί τα όντα που εναποτέθηκαν σε αυτό. «Το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του». Διότι και ο χορός των προφητών λέει: «Αυτός μας έπλασε και όχι εμείς». Και ο θίασος των αποστόλων βοά: «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε». Ότι δε αυτοί αποτελούν στερέωμα, κατά το στερέωμα της δημιουργίας —«Το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του»— αναλογίσου το ορατό στερέωμα, τον περίβολο του κόσμου, την οροφή της κτίσης, τη σκεπή της παγκόσμιας οικίας, την άφθαρτη στέγη, την υδατοπαγή καμάρα, την κρυστάλλινη φιάλη, την ομαλή έκταση, το χρυσόγραφο βιβλίο, το ασημοκέντητο με τα άστρα, τον κυανόβαφο θόλο, τον λαμπερό νυμφώνα, στον οποίο ο ήλιος και η σελήνη προκάθηνται σαν νυμφίος και νύμφη· «Και αυτός εξέρχεται ως νυμφίος από τον παστό του».

«Το δε έργο των χειρών του αναγγέλλει το στερέωμα», μαρτυρώντας τον τεχνίτη μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά του. «Ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο». Την άλαλη ομιλία τους την ονόμασε ερυγή, διότι, όπως ακριβώς η ερυγή είναι ήχος χωρίς άρθρωση και πνοή χωρίς έναρθρο λόγο, έτσι και η ομιλία των ημερών είναι λαλιά χωρίς γλώσσα. «Ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο», σαν να ψάλλουν αντιφωνικά και να θαυμάζουν τον ζυγοστάτη και οροθέτη τους. Διότι ποιος τις έπεισε να παραχωρούν τις ώρες η μία στην άλλη;

Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και όταν στρέψεις το βλέμμα σου στον ουρανό και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου παραχώρησε στα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που στέλνουν τα παιδιά τους για εκπαίδευση, τα μεν πιο μικρά τα παραδίδουν στα τοπικά και γειτονικά σχολεία, ενώ τα πιο ώριμα και συνετά τα στέλνουν στις πιο μακρινές πόλεις για τη μάθηση των υψηλότερων διδασκαλιών, έτσι και οι προφήτες, ως πατέρες προς τέκνα, προτρέποντας τους ανθρώπους να μάθουν τα μαθήματα της θεογνωσίας, καθοδήγησαν τους πιο ατελείς και νηπιώδεις προς τις κοντινές σχολές, δηλαδή προς την ημέρα και τη νύχτα, ενώ τους πιο τέλειους και εκείνους που έχουν τα αισθητήρια της ψυχής γυμνασμένα για τη διάκριση του καλού και του κακού, τους οδήγησαν στις πιο μακρινές και υψηλές σχολές, δηλαδή στον ουρανό και το στερέωμα, λέγοντας σε αυτούς ως τέλειους: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», ενώ σε εκείνους, συμβουλεύοντάς τους ως παιδιά: Μάθετε, τέκνα μου, «πώς η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο», ενεργώντας η μία προς την άλλη, «και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», προσκαλώντας τον άνθρωπο στη γνώση της θεογνωσίας.

Στον Ψαλμό 18, 2, Αστέριος. Ως λογικούς ουρανούς που διηγούνται τη δόξα του Θεού, εννοεί και τους αγγέλους του Θεού και τους αγίους ανθρώπους. Και ο προφήτης Ιεζεκιήλ άκουσε τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους, καθώς και τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, να λέγουν: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του». Επίσης και ο προφήτης Ησαΐας τους άκουσε να κράζουν και να λέγουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του». Και στο ευαγγέλιο λέγει ο Λουκάς: «Και ξαφνικά βρέθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που αινούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και δεν είπε «διηγήθηκαν», αλλά «διηγούνται»· διότι δεν άρχισαν και μετά σιώπησαν, αλλά αφότου άρχισαν, με ακατάπαυστα στόματα διηγούνται τη δόξα του Θεού. Αλλά και όλοι οι άγιοι το ίδιο πράττουν, μιμούμενοι επί της γης την πολιτεία των αγγέλων.

Έπειτα, για να μην νομίσεις ότι αυτοί είναι αδημιούργητοι και αυθύπαρκτοι, προσθέτει: <Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του>, για να μάθουμε ότι, αν το θεμέλιο και το δοχείο των φωστήρων έχουν δημιουργηθεί, πολύ περισσότερο έχει δημιουργηθεί το περιεχόμενο των φύσεων που υπάρχουν μέσα σε αυτό.

«Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: ο ασεβής στον ασεβή, όπως ο Αιγύπτιος στον Αιγύπτιο, λέγοντας: «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Ισραήλ, διότι ο Κύριος πολεμά υπέρ αυτών εναντίον των Αιγυπτίων», για να επαληθευτεί ο Κύριος που είπε: «Και θα γνωρίσουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και σε όλα τα άρματα και σε όλα τα άλογά του». Και ο ιεροψάλτης λέει: «Όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και σε άλλα σημεία: «Ας ντροπιαστούν και ας εντραπούν και ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος. Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: η γυναίκα που αναγγέλλει στον Πιλάτο: «Να μην υπάρχει καμία σχέση ανάμεσα σε εσένα και σε εκείνον τον δίκαιο, διότι πολλά έπαθα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Και γιατί όρισε ως δασκάλους τους ουρανούς και το στερέωμα και τις ημέρες και τις νύχτες; Για να έχουν ως δασκάλους τα έργα της δημιουργίας όσοι δεν θέλουν να ακούσουν τους προφήτες και τους αποστόλους. Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου μοίρασε σε όλα τα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Αναβλύζει δε ρήμα και ο προφήτης λέγοντας προς την εκκλησία: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Και στη μεν γη απευθύνεται ο «φθόγγος»· στην πιο παχυλή και άρτι εισαγόμενη στη θεογνωσία ψυχή, ταιριάζει ο πιο ασαφής και πιο απλοϊκός λόγος.

Το δε βιβλίο των Ψαλμών, σαν παράδεισος που φέρει μέσα του τα πάντα, τα μελωδεί, και καθώς ψάλλει μαζί με αυτά, αναδεικνύει και τα δικά του γνωρίσματα. Διότι τα μεν γεγονότα της Γενέσεως τα ψάλλει στον δέκατο όγδοο ψαλμό: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του»· και στον εικοστό τρίτο: «Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν· αυτός την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες». Τα δε της Εξόδου, των Αριθμών και του Δευτερονομίου τα υμνεί ωραία στον εβδομηκοστό έβδομο ψαλμό, και στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό, λέγοντας: «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από λαό βάρβαρο, η Ιουδαία έγινε αγίασμά του, ο Ισραήλ επικράτειά του». Ψάλλει δε και τα εξής στον εκατοστό τέταρτο ψαλμό: «Απέστειλε τον Μωυσή τον δούλο του, τον Ααρών, τον οποίο εξέλεξε· έθεσε σε αυτούς τους λόγους των σημείων του και των τεράτων του στη γη του Χαμ. Εξαπέστειλε σκοτάδι, και σκοτείνιασε, και παρεπίκραναν τους λόγους του. Μετέτρεψε τα ύδατά τους σε αίμα, και θανάτωσε τα ψάρια τους. Η γη τους γέμισε βατράχους μέσα στα ιδιαίτερα διαμερίσματα των βασιλέων τους. Είπε, και ήλθαν κυνόμυγες και σκνίπες σε όλα τα όριά τους». Και γενικώς, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι ολόκληρος αυτός ο ψαλμός, καθώς και ο εκατοστός πέμπτος, είναι γραμμένοι για αυτά ακριβώς τα γεγονότα.

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού. Παρόμοιο είναι και το λεχθέν: Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο και η νύχτα... Η ημέρα, λέγει, και η νύχτα, παραχωρώντας η μία στην άλλη τις πορείες τους με ευταξία και αρμονία, διακηρύσσουν τον δημιουργό τους μέσα από αυτά τα ίδια τα γεγονότα.

Και οι άγγελοι μεταξύ τους, καθώς και όλα τα υπόλοιπα, είναι ομοίως ομοφυή μεταξύ τους. Ας ερευνήσουν, λοιπόν, οι περίεργοι εάν υπάρχει κάποια ομοιότητα των κτισμάτων με τον Υιό· ή εάν μπορούν να βρουν στα γενητά όσα υπάρχουν στον Υιό, ώστε να τολμήσουν να αποκαλέσουν κτίσμα τον Λόγο του Θεού. Αλλά δεν θα μπορούσαν να τα βρουν αυτοί που είναι σε όλα προπετείς και πλανώνται ως προς την ευσέβεια. Διότι ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι παντοκράτορας, και κανένα δεν συγκρατείται από κάποιο άλλο. Επειδή το καθένα ανήκει στον ίδιο τον Θεό. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού· η δε γη και το πλήρωμά της ανήκουν στον Κύριο· η θάλασσα είδε και έφυγε». Και τα πάντα είναι δούλοι Εκείνου που τα δημιούργησε, εκτελώντας τον λόγο του και υπακούοντας στο πρόσταγμά του.

Και οι άγγελοι μεταξύ τους, καθώς και όλα τα άλλα, είναι ομοίως ομοφυή μεταξύ τους. Ας ερευνήσουν λοιπόν οι περίεργοι εάν υπάρχει κάποια ομοιότητα των κτισμάτων προς τον Υιό· ή εάν όσα υπάρχουν στον Υιό μπορούν να τα βρουν στα δημιουργήματα, ώστε να τολμήσουν να αποκαλέσουν κτίσμα τον Λόγο του Θεού. Αλλά δεν θα μπορούσαν να τα βρουν αυτοί που είναι σε όλα προπετείς και πλανώνται ως προς την ευσέβεια. Διότι ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι παντοκράτωρ, και κανένα δεν εξουσιάζεται από το άλλο. Διότι το καθένα ανήκει στον ίδιο τον Θεό. Επειδή «οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού· η γη είναι του Κυρίου και το πλήρωμά της· η θάλασσα είδε και έφυγε». Και τα πάντα είναι δούλα του Δημιουργού τους, εκτελώντας τον λόγο Του και υπακούοντας στο πρόσταγμά Του.

Βεβαίως, αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· και καθένα από τα υπόλοιπα δημιουργήματα, όταν συγκρίνεται με τα άλλα, παρουσιάζει διαφορές· και αυτό δεν σημαίνει ότι τα μεν είναι κυρίαρχα, ενώ τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα· ούτε ότι τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε δημιουργούνται από αυτά. Αντιθέτως, όλα έχουν τη φύση του να γίνονται και να κτίζονται, ομολογώντας από μόνα τους τον δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί· και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Εάν λοιπόν όλη η γη υμνεί, ευλογεί και τρέμει τον δημιουργό και την αλήθεια, και δημιουργός της είναι ο Λόγος, και ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· άρα ο Λόγος δεν είναι κτίσμα, αλλά ο μόνος οντολογικά οικείος του Πατρός, στον οποίο τα πάντα έχουν εναρμονιστεί, και ο ίδιος υμνείται από τα πάντα ως δημιουργός. Διότι «ήμουν», όπως λέει ο ίδιος, «κοντά του εναρμονίζοντας τα πάντα»· και, «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Και το «έως τώρα» αποδεικνύει ότι αυτός υπάρχει αϊδίως, ως Λόγος, μέσα στον Πατέρα· διότι είναι ίδιον του Λόγου να εργάζεται τα έργα του Πατρός και να μην βρίσκεται εκτός αυτού.

Εάν, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, όπως ακριβώς λέει και ο Σιράχ: «Την εξέχεε πάνω σε όλα τα έργα του, μαζί με κάθε σάρκα σύμφωνα με τη δωρεά του, και τη χορήγησε σε όσους τον αγαπούν». Τέτοιου είδους έκχυση, όμως, δεν αποτελεί γνώρισμα της ουσίας της Αυτοσοφίας και του Μονογενούς, αλλά εκείνης της σοφίας που αποτυπώθηκε ως εικόνα μέσα στον κόσμο. Τι το απίστευτο υπάρχει, εάν η ίδια η δημιουργική και αληθινή Σοφία, της οποίας τύπος είναι η σοφία και η επιστήμη που εκχύθηκε στον κόσμο, μιλά σαν να πρόκειται για τον εαυτό της, όπως προείπα, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του»; Διότι η σοφία που υπάρχει στον κόσμο δεν είναι αυτή που κτίζει, αλλά αυτή που συνεκτίζεται μέσα στα έργα, σύμφωνα με την οποία οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του. Οι άνθρωποι δε, εάν την φέρουν μέσα τους, θα επιγνώσουν την αληθινή Σοφία του Θεού· και θα αναγνωριστεί ότι όντως έχουν πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Και όπως ακριβώς εάν κάποιος γιος βασιλιά, όταν ο πατέρας του ήθελε να οικοδομήσει μια πόλη, φρόντιζε να αναγραφεί το όνομά του σε καθένα από τα έργα που κατασκευάζονταν, αφενός χάριν ασφαλείας, ώστε να διατηρούνται τα έργα μέσω της εμφάνισης του ονόματός του σε καθένα από αυτά, και αφετέρου για να μπορούν εξαιτίας του ονόματος να θυμούνται τόσο τον ίδιο όσο και τον πατέρα του· και όταν ολοκλήρωνε το έργο, εάν τον ρωτούσαν για την πόλη πώς κατασκευάστηκε, θα απαντούσε: «Έγινε με ασφάλεια· διότι, σύμφωνα με το θέλημα του πατέρα, αποτυπώθηκα ως εικόνα σε κάθε έργο· αφού το όνομά μου ενσωματώθηκε κατά την κτίση μέσα στα έργα».

Είτε λοιπόν ο Λόγος ας εξαιρεθεί από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα και ας ομολογηθεί ως Υιός κατά φύση, είτε, αν είναι εντελώς κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα άλλα μεταξύ τους, και ας λέγεται και για το καθένα από εκείνα ότι είναι κτίσμα, αλλά όχι σαν ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, αλλά όχι σαν ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα. Διότι εσείς ταυτίσατε το γέννημα και το δημιούργημα, γράφοντας «γεννηθέντα ή ποιηθέντα». Επειδή, ακόμη κι αν ο Υιός υπερέχει από τα άλλα συγκριτικά, δεν παύει να είναι κτίσμα όπως και εκείνα· διότι και μέσα στα ίδια τα κατά φύση κτίσματα μπορεί να βρει κανείς κάποια να υπερέχουν από άλλα. «Ένα αστέρι, βέβαια, διαφέρει από άλλο αστέρι σε λάμψη» και όλα τα άλλα παρουσιάζουν διαφορά το καθένα σε σύγκριση με τα άλλα, αλλά δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι τα μεν είναι κύρια, και τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα. Ούτε τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε προέρχονται από αυτά, αλλά όλα έχουν τη φύση του να δημιουργούνται και να κτίζονται, ομολογώντας μέσα από την ίδια τους την ύπαρξη τον Δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και τα έργα των χεριών του αναγγέλλει το στερέωμα», όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια και ο ουρανός την ευλογεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν».

Εάν, όμως, δεν πιστεύουν ούτε σε αυτά, ας μας πουν οι ίδιοι: υπάρχει κάποια σοφία μέσα στα κτίσματα ή δεν υπάρχει; Εάν λοιπόν δεν υπάρχει, πώς ο απόστολος απευθύνει κατηγορία, λέγοντας: «επειδή ακριβώς στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας»; Ή πώς, εάν δεν υπάρχει σοφία, αναφέρεται «πλήθος σοφών» μέσα στη Γραφή; Διότι και «ο σοφός, επειδή φοβήθηκε, απομακρύνθηκε από το κακό» και «με σοφία οικοδομείται οίκος». Ο δε Εκκλησιαστής λέει: «η σοφία του ανθρώπου θα φωτίσει το πρόσωπό του» και κατακρίνει τους βιαστικούς λέγοντας: «μην πεις: τι συνέβη και οι προηγούμενες ημέρες ήταν καλύτερες από αυτές; διότι δεν ρώτησες με σοφία γι' αυτό το πράγμα». Εάν όμως υπάρχει, όπως ακριβώς λέει και ο Σειράχ: «την εξέχεε πάνω σε όλα τα έργα του, σε κάθε σάρκα σύμφωνα με τη δωρεά του, και την χορήγησε σε εκείνους που τον αγαπούν», και αν μια τέτοια έκχυση δεν είναι γνώρισμα της ουσίας της Αυτοσοφίας και του Μονογενούς, αλλά εκείνης της σοφίας που έχει απεικονιστεί μέσα στον κόσμο, τι το απίστευτο υπάρχει αν η ίδια η δημιουργική και αληθινή Σοφία, της οποίας τύπος είναι η σοφία και η επιστήμη που έχει εκχυθεί μέσα στον κόσμο, μιλάει για τον εαυτό της, όπως προείπα, λέγοντας: «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του»; Διότι η σοφία που υπάρχει μέσα στον κόσμο δεν είναι εκείνη που κτίζει, αλλά αυτή που εγκτίζεται μέσα στα έργα, σύμφωνα με την οποία «οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του».

Πριν όμως εμείς εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα και ξεκινήσουμε την απόδειξη, αρκεί η ίδια η κτίση, η οποία σχεδόν κραυγάζει εναντίον τους και αποδεικνύει τον ποιητή και δημιουργό της Θεό, αυτόν που βασιλεύει και σε αυτήν και στα σύμπαντα, τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Αυτόν τον αποστρέφονται οι δοκησίσοφοι, ενώ την κτίση που δημιουργήθηκε από αυτόν την προσκυνούν και τη θεοποιούν, μολονότι και η ίδια προσκυνά και ομολογεί τον Κύριο, τον οποίο εκείνοι εξαιτίας της αρνούνται. Διότι, με αυτόν τον τρόπο, τους ανθρώπους που μένουν εκστατικοί μπροστά στα μέρη της κτίσης και τα θεωρούν θεούς, θα μπορούσε κάλλιστα να τους ελέγξει η ανάγκη που έχουν τα μέρη αυτά το ένα για το άλλο. Αναγνωρίζει δε και φανερώνει τον Κύριο και ποιητή τους, τον Πατέρα του Λόγου, με την αναντίρρητη προσταγή της υπακοής σε αυτόν, σύμφωνα με την οποία λέει και η θεία νομοθεσία: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του». Η απόδειξη δε αυτών δεν είναι αφανής, αλλά εξαιρετικά ξεκάθαρη για όσους δεν έχουν εντελώς τυφλωμένο τον οφθαλμό της διάνοιας.

Διότι τα αόρατα αυτού, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Μας καθοδηγεί δε στην έννοια περί του Θεού, μέσα από όσα λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη»· και το «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, εγώ συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· και το «Ήμουν δίπλα του συναρμόζοντας τα πάντα· και εγώ ήμουν εκείνη με την οποία αυτός χαιρόταν». Διότι όλα αυτά τα λέει εξ ονόματός της, προσωποποιώντας σε εμάς τη σοφία, προκειμένου να μας παρουσιάσει ολοκάθαρα τη γνώση της. Και γενικά το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», το αναφέρει για τη σοφία που εμφαίνεται μέσα στον κόσμο, η οποία σχεδόν εκπέμπει φωνή μέσα από τα ορατά πράγματα, διακηρύσσοντας ότι προέρχεται από τον Θεό και ότι δεν είναι τυχαίο που μια τόσο μεγάλη σοφία διαπρέπει μέσα στα δημιουργήματα. Διότι, όπως «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του» (και βέβαια διηγούνται χωρίς φωνή)· αφού «δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται»· έτσι ακριβώς υπάρχουν και κάποιοι λόγοι της αρχέγονης σοφίας, αυτής που πριν από οτιδήποτε άλλο κατά τη δημιουργία συγκαταβλήθηκε με την κτίση.

Και βέβαια, έστω κι αν κάποτε τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς καλούνται να συμμετάσχουν στη δοξολογία του κοινού Δεσπότη των πάντων, δεν θεωρούμε εξαιτίας αυτού ότι αυτά έχουν λογική φύση. Διότι ούτε οι ουρανοί είναι έμψυχοι, επειδή διηγούνται τη δόξα του Θεού· ούτε το στερέωμα είναι ζωντανό ον με αισθήσεις, επειδή αναγγέλλει το έργο των χειρών Του.

Εισαχθήκαμε, λοιπόν, οι άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο σαν σε ένα κοινό σχολείο, και λάβαμε την εντολή, αφού προικιστήκαμε με νου και έχοντας οφθαλμούς για να κατανοούμε, να αναγνώσουμε τον Θεό μέσα από την οικονομία και τη διοίκηση του σύμπαντος σαν μέσα από κάποια γράμματα, ώστε εκείνοι που θέλουν να καταγίνονται με την αναζήτηση της αλήθειας, προετοιμασμένοι επαρκώς από τις αφορμές που έλαβαν, να αξιωθούν να δουν πρόσωπο με πρόσωπο τα όσα ορθώς αναζήτησαν, ή, αν έχουν παρεκκλίνει κατά πολύ από την αλήθεια, να ντροπιαστούν μπροστά στην ίδια την αλήθεια για το ψεύδος τους· διότι, «αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό». Διότι ο νους των Αγίων όχι μόνο βλέπει, αλλά και ακούει την κτίση να διηγείται τη δόξα του Θεού· διότι λέει: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· εκείνοι όμως, που δεν κατανοούν τίποτε περισσότερο από τα φαινόμενα, παραδόθηκαν στη ματαιότητα και σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίστη.

Συμφωνεί δε με αυτό το λεχθέν, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού», όχι επειδή εκπέμπουν αισθητή φωνή στα αυτιά μας, αλλά επειδή όποιος έχει εντρυφήσει στους λόγους της συστάσεως του κόσμου και έχει γνωρίσει τη διάταξη όλων των ουρανίων, μέσω αυτών, σαν να εκπέμπουν φωνή, θα διδαχθεί το μεγαλείο της δόξας Εκείνου που τα δημιούργησε. Σε αυτό μας παρακινεί και ο Προφήτης, λέγοντας: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». —Διότι το να βλέπει (να θεωρεί) κανείς υψηλά σημαίνει να υψώνει το βλέμμα του και, μέσω των ορωμένων, να οδηγείται στην επίγνωση του Δημιουργού. Το δε να ορθρίζει κάποιος από τη νύχτα προς τον Θεό σημαίνει το εξής: όταν η νύχτα προχωρήσει και η ημέρα πλησιάσει, και αρχίσουμε να πορευόμαστε με ευπρέπεια όπως κατά τη διάρκεια της ημέρας, αποβάλλοντας τα έργα του σκότους (κραιπάλες και μέθες, ακολασίες και ασέλγειες), τότε μπορούμε να πούμε: «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς Εσένα, Θεέ μου». Έπειτα, φανερώνει μέσα από τα όσα προσθέτει, τι είναι αυτό που δημιουργεί μέσα του τον όρθρο: «Διότι», λέει, «φως είναι τα προστάγματά Σου πάνω στη γη». Επειδή τα προστάγματα είναι φως, τα οποία διαλύουν το σκοτάδι της άγνοιας· γι' αυτό και «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς».

Διότι πολλοί τα μεν αγαθά, όταν είναι κοπιαστικά, τα θεωρούν κακά· τα δε κακά, εξαιτίας της ηδονής που τα συνοδεύει, τα επιδιώκουν σαν να ήταν αγαθά· και είναι απερίγραπτη η πλάνη των ανθρώπων γύρω από αυτά τα ζητήματα. Ανήκουν λοιπόν στη φύση των αγαθών τα καρποφόρα δέντρα και όλοι οι κέδροι, τα οποία και συμπεριλαμβάνονται στον αίνο· στα κακά όμως ανήκουν οι δρυμοί, τους οποίους, για να μην εξαπατηθούν όσοι νομίζουν ότι θα βρουν κάποιον χρήσιμο καρπό σε αυτούς, αποκαλύπτει και φανερώνει η φωνή του Θεού. «Και στον ναό Του ο καθένας λέγει δόξα». Ας ακούσουν τα λόγια του ψαλμού και ας ντραπούν όσοι επιδίδονται σε μακροσκελείς φλυαρίες. Τι λέει ο ψαλμός; Εκείνος που βρίσκεται μέσα στον ναό του Θεού δεν προφέρει κακολογίες, ούτε ματαιότητες, ούτε λόγια γεμάτα από αισχρά πράγματα, αλλά «στον ναό Του ο καθένας λέγει δόξα». Στέκονται εκεί οι άγιοι άγγελοι που καταγράφουν τα λόγια· είναι παρών ο Κύριος, ο οποίος επιβλέπει τις εσωτερικές διαθέσεις αυτών που εισέρχονται. Η προσευχή του καθενός είναι φανερή στον Θεό· ποιος με ειλικρινή διάθεση, ποιος με επίγνωση αναζητά τα επουράνια· και ποιος εντελώς τυπικά προφέρει τα λόγια με την άκρη των χειλιών του, ενώ η καρδιά του απέχει μακριά από τον Θεό. Κι αν ακόμη προσεύχεται, ζητά την υγεία της σάρκας, και τον υλικό πλούτο, και την ανθρώπινη δόξα. Δεν πρέπει όμως να επιζητεί τίποτε από αυτά, όπως διδάσκει ο λόγος του Θεού, αλλά «στον ναό Του ο καθένας λέγει δόξα». Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού. Έργο των αγγέλων είναι να δοξολογούν τον Θεό.

Συνεπώς, μέχρι σήμερα δεν έχουμε ακούσει κανέναν να αποκαλεί το Άγιο Πνεύμα δημιούργημα, ούτε βρήκαμε αυτήν την ονομασία στα κείμενα που μας έχουν κληροδοτήσει. Έπειτα λέει: ΕΥΝΟΜΙΟΣ: Εάν κάποιος ξεκινώντας από τα δημιουργήματα αναχθεί στην κατανόηση της ουσίας, θα βρει ότι ο Υιός είναι ποίημα του Αγεννήτου και ο Παράκλητος ποίημα του Μονογενούς. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ: Αυτός είναι ένας άλλος τρόπος ασέβειας: το να βλασφημεί διπλά με μία φράση, και λαμβάνοντας ως ομολογουμένη την υποτίμηση του Αγίου Πνεύματος, να ξεκινήσει από εκεί για να αποδείξει την κατωτερότητα του Μονογενούς. Και, όπως φαίνεται, «οι μεν ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού», το δε Άγιο Πνεύμα αναγγέλλει την ελάττωση της δόξας του Μονογενούς.

Είναι δε φανερό από το εξής. Διότι δεν είπε: «Αυτός που έκτισε το πνεύμα», αλλά: «Αυτός που κτίζει το πνεύμα». Διότι, όπως η βροντή δεν υφίσταται σε κάποια σωματική υπόσταση έχοντας κτιστεί άπαξ, αλλά πάντοτε, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και προς φόβον των ανθρώπων, ενεργούμενη έχει τη φυσική ιδιότητα να δημιουργείται και να διαλύεται, έτσι συμβαίνει και με το πνεύμα· τώρα μεν δημιουργείται, καθώς ο αέρας ρέει σαν ποταμός, έπειτα δε πάλι παύει, όταν ηρεμεί αυτό που προηγουμένως κινούνταν, σύμφωνα με το θέλημα Εκείνου που οικονομεί τα πάντα για τη σωτηρία και τη συνοχή των όλων· ώστε μέσα από ολόκληρη την κτίση, τόσο από τις βροντές και τους ανέμους όσο και από την υπόλοιπη δημιουργία, να αναγγέλλεται ο Δημιουργός. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού είπε: «Αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει το πνεύμα», προσθέτει: «Και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό Του». Διότι, όπως οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού σε εκείνους που μπορούν, μέσω αυτών, να αναλογιστούν την τέχνη του Δημιουργού, έτσι και οι ήχοι της βροντής, καθώς και οι κινήσεις των πνευμάτων, ανακηρύσσουν τον Δημιουργό τους.

Ότι το Πνεύμα είναι δημιουργός. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του· και σε άλλο σημείο: Και οι ουρανοί είναι έργα των χεριών σου. Και ποια άραγε να είναι τα ασώματα χέρια του ασώματου Θεού, τα οποία δημιούργησαν το στερέωμα και τους ουρανούς; Ο ίδιος ο Προφήτης το ερμηνεύει λέγοντας: Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Αλλά όπως ακριβώς στον Θεό ο Λόγος δεν είναι προφορικός, αλλά ζωντανός και αυθυπόστατος, και ενεργός δημιουργός των πάντων· έτσι και στον Θεό δεν είναι κάποιο πνεύμα που διαχέεται, ούτε αέρας που διαλύεται, αλλά δύναμη αγιαστική, ενούσια, ενύπαρκτη, ενυπόστατη.

Ακόμη και όταν προσεύχεται, επιζητεί την υγεία της σαρκός, τον σωματικό πλούτο και την ανθρώπινη δόξα. Δεν πρέπει όμως να επιζητεί τίποτε από αυτά, όπως διδάσκει ο λόγος, αλλά «μέσα στον ναό Του οι πάντες διακηρύσσουν τη δόξα Του». Αλλά, ω του θαύματος! Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού. Έργο των αγγέλων είναι να δοξολογούν τον Θεό. Σε όλη τη στρατιά των επουρανίων ένα είναι αυτό το έργο, το να αναπέμπουν δόξα στον Κτίστη.

Ή ποιος θα αντισταθεί στο κράτος της ισχύος του;» Όποτε θέλει και όπως θέλει, θα πράξει τα πάντα, και τίποτε δεν θα παρέλθει από όσα έχουν αποφασιστεί από αυτόν. Τα πάντα βρίσκονται ενώπιόν του, και τίποτε δεν έχει διαφύγει από τη βουλή του, αφού «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του· η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση· και δεν υπάρχουν λόγια ούτε λαλιές, των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται».

Και ο Σίμων είπε: «Ο αρχικός μου σκοπός όταν απευθύνθηκα σε εσένα ήταν να σε ελέγξω μέσα από τις Γραφές ότι ψεύδεσαι λέγοντας πως δεν πρέπει να κάνουμε λόγο για πολλούς θεούς. Γι' αυτό σου υπέδειξα πολλές γραπτές μαρτυρίες, ότι οι ίδιες οι θείες Γραφές κάνουν λόγο για πολλούς θεούς». Και ο Πέτρος απάντησε: «Αυτές οι Γραφές που κάνουν λόγο για πολλούς θεούς, οι ίδιες μας προέτρεψαν λέγοντας: "Ονόματα άλλων θεών δεν θα ανέβουν στα χείλη σου". Επομένως, δεν μίλησα αντίθετα με τα γεγραμμένα, Σίμων». Και ο Σίμων είπε: «Άκουσε και εσύ ως προς αυτό, Πέτρε. Μου φαίνεται ότι αμαρτάνεις όταν τους κακολογείς, αφού η Γραφή λέει: "Δεν θα κακολογήσεις, και δεν θα πεις κακά λόγια για τον άρχοντα του λαού σου"». Και ο Πέτρος απάντησε: «Δεν αμαρτάνω, Σίμων, όταν προαναγγέλλω την απώλειά τους σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι έτσι έχει γραφτεί: "Οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεστούν", και λέγοντάς το αυτό, δεν εννοούσε ότι κάποιοι από αυτούς έχουν δημιουργήσει κάτι και δεν θα απολεστούν, όπως εσύ ερμήνευσες. Διότι γίνεται φανερό ότι Ένας είναι ο Δημιουργός από το γεγονός ότι γράφτηκε εξαρχής: "Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη". Και δεν είπε: "Οι θεοί". Και κάπου αλλού λέει: "Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του". Και σε άλλο σημείο έχει γραφτεί: "Οι ουρανοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις εις τον αιώνα"».

Άριστα λοιπόν ο σοφότατος Ευαγγελιστής, λέγοντας «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια», εισάγει την απόδειξη του λόγου από την υπεροχή του πάνω σε όλα. Διότι, όπως «από το κάλλος των κτισμάτων αναλογικά» θεωρείται η δύναμη του δημιουργού των πάντων· και «οι ουρανοί διηγούνται άφωνα τη δόξα του Θεού, ενώ το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· έτσι πάλι ο Μονογενής θα αναδειχθεί ανώτερος σε δόξα και λαμπρότερος, υπερβαίνοντας την κατανόηση, όσον αφορά τη δύναμη της όρασης, ως Θεός, και νοούμενος και δοξαζόμενος ως υπάρχων πάνω από την κτίση, μέσω των ιδιοτήτων με τις οποίες την υπερβαίνει. Θεωρώ λοιπόν ότι αυτήν, και όχι κάποια άλλη θεώρηση, εμπεριέχει η δύναμη του προκειμένου χωρίου· πρέπει δε να παρατηρήσουμε πάλι, ότι αποκαλεί τον Υιό Μονογενή Θεό, και λέει ότι βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, για να φανεί πάλι ότι βρίσκεται εκτός της ομοφυΐας προς την κτίση, και ότι έχει τη μοναδική του ύπαρξη από τον Πατέρα και μέσα στον Πατέρα. Διότι, αν ο Μονογενής είναι όντως Θεός, πώς δεν είναι κατά φύση διαφορετικός από εκείνους που είναι κατά χάριν θεοί και υιοί; Επειδή ο Μονογενής δεν θα νοηθεί ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αλλά ως ο μόνος που προέρχεται από τον Πατέρα.

Ο λόγος αυτός θα ταίριαζε μάλιστα πάρα πολύ τόσο στον ίδιο τον σατανά όσο και στους εφευρέτες των αιρέσεων, οι οποίοι, νικημένοι από τη φιλαρχία και από την επιθυμία να φαίνονται ότι ηγούνται πολλών, παρέσυραν μαζί τους πολλούς λαούς, και προξένησαν πραγματικά κακή πλεονεξία στους δικούς τους οίκους, και έστησαν ψηλά τις φωλιές τους, «λαλώντας υπέρογκα λόγια ματαιότητας», και ξερνώντας εναντίον της θείας δόξας πράγματα που θα ταίριαζαν μόνο στις δικές τους γλώσσες και διάνοιες. Αμάρτησαν λοιπόν οι ψυχές τους· διότι παρεκτράπηκαν εις βάρος του ίδιου του Σωτήρα των όλων Χριστού, «αμαρτάνοντας εις βάρος των αδελφών και πλήττοντας την ασθενή τους συνείδηση», σύμφωνα με το γεγραμμένο. <Διότι η πέτρα από τον τοίχο θα βοήσει, και το σκαθάρι από το ξύλο θα τα αναφωνήσει.> Η Θεία Γραφή αποδίδει πολλές φορές φωνή και στα άψυχα και στα αναίσθητα, όχι με την έννοια ότι μπορούν τάχα να μιλήσουν, αλλά με την έννοια ότι τα ίδια τα πράγματα σχεδόν κραυγάζουν. Και για παράδειγμα ο μακάριος Ησαΐας λέει: «Ντρέψου Σιδώνα, είπε η θάλασσα»· και βέβαια ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και τα έργα των χειρών του αναγγέλλει το στερέωμα». Διότι η ίδια η κτίση, μέσω όσων καλώς δημιουργήθηκε και θαυμάζεται, μέσω αυτών ακριβώς ανακηρύσσει τη δόξα του Δημιουργού. Επομένως, οι φωνές βρίσκονται μέσα στα πράγματα, ακόμη και αν δεν εκφέρονται με λόγια. Κάτι τέτοιο θα κατανοήσεις πάλι και εδώ.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΗ΄. <Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού.> (A f. 109 b.) Το πλήθος των Ελλήνων, μην προσεγγίζοντας με σύνεση το μέγεθος και το κάλλος των ορατών κτισμάτων, θεώρησε πως θεός είναι ο ουρανός, δηλαδή το στερέωμα, και τον προσκύνησαν. Καίτοι μπορούσαν να διακρίνουν τον τεχνίτη από την θαυμαστή κατασκευή του δημιουργήματος. Εάν δηλαδή το δημιούργημα είναι μεγάλο και εξαίρετο, δεν θα διακηρύξει μάλλον τη δική του δόξα, αλλά τη δόξα του τεχνίτη. Διηγούνται λοιπόν οι ουρανοί τη δόξα του Θεού χωρίς φωνή, και το στερέωμα σχεδόν κραυγάζει ότι τα χέρια του Θεού το κατασκεύασαν. <Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση.> (A f. 110 b.) Σύμφωνα με τον Μωυσή, αφού μνημόνευσε πρώτα τον ουρανό και έπειτα το στερέωμα, στη συνέχεια ομιλεί και για το φως που δημιουργεί την ημέρα, και καταδεικνύει ότι είναι δυνατόν και από τις ημέρες και από τις νύχτες να θαυμάσει κανείς την οικονομία Εκείνου που έθεσε σε αυτά τάξη, μέτρα και εναλλασσόμενη κυκλική κίνηση.

Β'. Επομένως, η εαρινή εποχή ταιριάζει στο Πάσχα περισσότερο από όλες τις άλλες, ζωγραφίζοντας σαν σε πίνακα τη δύναμη των κατορθωμάτων του Χριστού με όσα συμβαίνουν σε αυτήν. Διότι ανατέλλει θερμαίνοντας τη γη με καθαρές και ηπιότατες ηλιακές ακτίνες, και στις επιθέσεις του χειμώνα σχεδόν αναφωνεί: Επιτρέψτε, επιτρέψτε λοιπόν στα βουνά και στις κοιλάδες να στολιστούν με εύρωστα δάση, και στα γυμνά μέρη των πεδιάδων να ανθίσουν με απαλό και νεοφανές χορτάρι. Και ας καμαρώνει πλέον το κρίνο στα λιβάδια, και ας γελούν στους κήπους τα πιο εύοσμα από τα άνθη, ας βγει και η μέλισσα από τις κυψέλες, και ας βουίζει γύρω από τους αγρούς, χωρίς να την ενοχλούν ραγδαίοι άνεμοι, ούτε βροχή που να στάζει και να της εμποδίζει την πτήση. Διότι το φτερό τους είναι αδύναμο και ασυνήθιστο στους κόπους. Ας βγουν πια τα κοπάδια από τις μάντρες· και οι αμνοί, σκιρτώντας γύρω από τις μητέρες τους με τρυφερά και αρτιπαγή πόδια, ας χορεύουν πάνω στο πολυειδές χορτάρι. Και ο αμπελουργός ας ακονίσει λοιπόν το δρεπάνι του για τα αμπέλια. Και αν ο λόγος απονέμει κατά κάποιον τρόπο ανθρώπινη φωνή στις ίδιες τις εποχές, ας μην επιτιμήσει κανείς. Διότι και αυτό το έχουμε διδαχθεί από τις ιερές Γραφές. Έτσι λοιπόν ο θεσπέσιος Ψαλμωδός λέει: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και τα έργα των χειρών του αναγγέλλει το στερέωμα. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση.»

Γνωρίζεται δε από εμάς, κατά το δυνατόν, τόσο από τη μεγαλουργία του όσο και από την ανέκφραστη δύναμη και την υπέρτατη υπεροχή του. Τον διακηρύττει δε και η κτίση. Ψάλλει λοιπόν ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του». Βεβαίως και ο πάνσοφος Παύλος έχει γράψει γι' αυτόν: «Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθίστανται ορατά, καθώς και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Επομένως, από την εξαιρετική και θεοπρεπή ισχύ, η οποία υπερβαίνει κάθε λόγο, είναι δυνατόν κάπως να λαμβάνουμε γνώση περί της άρρητης θεότητας. Φανερώθηκε δε στον κόσμο με σάρκα ο δημιουργός των πάντων Θεός Λόγος, όχι για να αφανίσει την υπάρχουσα γη και να αναδείξει στο παρόν σε εμάς κάποια άλλη καινούργια, ούτε βέβαια για να δημιουργήσει άλλους ουρανούς, αφαιρώντας τους τωρινούς, ή για να επιτελέσει κάτι καινοφανές και απροσδόκητο γύρω από τον κύκλο του ήλιου, και να καινοτομήσει γύρω από την ορατή κτίση, αλλά για να αναπλάσει προς την αφθαρσία εμάς, που κειτόμασταν κάτω από τα πόδια του διαβόλου και είχαμε κατακρημνιστεί στη φθορά εξαιτίας της αμαρτίας, και να μας αναδείξει αγίους και άμωμους, απαλλάσσοντάς μας από κάθε ρύπο με τα νεύματα της αγαθότητάς του, και εισάγοντάς μας στις τρίβους της άμεμπτης ζωής.

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, κατά την άποψή σας, και, όντας τέτοιο, έχει τη δύναμη να δημιουργεί επειδή δεν υφίσταται ως ένα από τα άλλα δημιουργήματα, τότε ας είναι ικανά να δημιουργούν και τα άλλα κτίσματα, επειδή η φύση τους είναι ποικιλόμορφη· και το καθένα από αυτά είναι μεν ποίημα, αλλά όχι όμοιο με κάποιο από τα άλλα. Διότι ένας είναι ο ουρανός, ένας ο ήλιος, μία η σελήνη, μία η φύση των αστέρων, και μία η γη, ένας και ο άνθρωπος όσον αφορά στην ουσία· και κανένα από αυτά δεν επικοινωνεί με τα υπόλοιπα ως προς τον λόγο της φύσεως, παρόλο που σε όλα είναι κοινό το ότι έχουν δημιουργηθεί. Όμως κανένα μεταξύ των κτισμάτων δεν φαίνεται να λειτουργεί ως δημιουργός, αλλά μάλλον προσκυνεί τον δημιουργό Λόγο του Θεού, και αναβοά τη δόξα του Ποιητή: «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού, και ποίησιν χειρών αυτού αναγγέλλει το στερέωμα». Και όπως ακριβώς λέει ο Έσδρας: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την προσκυνεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Ο δε Υιός λέει για τον εαυτό Του: «Εγώ είμαι η αλήθεια». Άρα δεν είναι ποίημα, ούτε ένα κτίσμα που μπορεί να δημιουργεί για τον λόγο ότι δεν είναι σαν ένα από τα άλλα δημιουργήματα, αλλά επειδή είναι ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός, και επειδή φανερώνει ολόκληρο τον Πατέρα μέσα στον εαυτό Του, έχει και τη δύναμη να δημιουργεί, όπως ο Πατέρας.