Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:4

«Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια». Η ανάγνωση γίνεται με υποστιγμή. Εκείνος δε που φέρει αντίρρηση, ανακόπτεται· και η αντίρρηση είναι η εξής: «Μα δεν εκφέρουν φωνή;». Γι' αυτό λέγει: Άραγε δεν υπάρχουν κάποια πράγματα τα οποία, έστω και αν δεν εκφέρουν φωνή, διακηρύσσουν τον τεχνίτη τους; Βεβαίως, διότι και από το αρμονικά κατασκευασμένο πλοίο διαφαίνεται η τέχνη του ναυπηγού· και στα υπόλοιπα ισχύει ομοίως. Επομένως, και τα προαναφερθέντα δημιουργήματα κατ' αυτόν τον τρόπο κηρύττουν τον Δημιουργό μέσα από το μέγεθος, το κάλλος και την αρμονία τους, ώστε το κήρυγμά τους να διατρέξει σε ολόκληρη την οικουμένη.

Ο άγιος Κύριλλος όμως και ο πάμμεγας Αθανάσιος διαβάζουν ως ερώτηση το: «Δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους;»· δηλαδή: Άραγε δεν υπάρχουν και στα άφωνα όντα, ή στα πράγματα, ή στα έργα, φωνές χωρίς λόγο και γλώσσα; Ναι, θα μπορούσε να πει κανείς. Διότι, όπως ακριβώς το πολυποίκιλο ένδυμα διαλαλεί την τέχνη του υφαντή, και το άψογο πλοίο ανακηρύσσει τον ναυπηγό, και το έργο του τον σιδηρουργό, έτσι και η κτίση, την οποία μόλις μνημονεύσαμε, είναι μεν άφωνη, δηλαδή άλογη, αλλά το θαύμα της είναι σαν λαλιά της, και το κάλλος και η ευταξία της είναι σαν φωνή. Διότι το ουράνιο διήγημα και το ρήμα που διαλαλείται από την ημέρα δεν είναι έναρθρη φωνή, ούτε λαλιά μέσω στόματος, αλλά γίνεται διδασκαλία της θείας δυνάμεως σε αυτούς που γνωρίζουν να κατανοούν τη σιωπώσα φωνή. Εξάλλου, αποκαλώντας την κτίση άφωνη ο Δαβίδ, ξεκαθάρισε ότι αυτή δεν είναι ούτε έμψυχη, ούτε λογική, όπως νομίζουν οι σοφοί των Ελλήνων. Διότι αυτοί ισχυρίζονται ότι ολόκληρος αυτός ο κόσμος είναι ένα ζωντανό ον, και παρομοίως ότι είναι ζωντανά όντα και τα μέρη από τα οποία αυτός απαρτίζεται.

Διότι τα αόρατα αυτού, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Μας καθοδηγεί δε στην έννοια περί του Θεού, μέσα από όσα λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη»· και το «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, εγώ συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· και το «Ήμουν δίπλα του συναρμόζοντας τα πάντα· και εγώ ήμουν εκείνη με την οποία αυτός χαιρόταν». Διότι όλα αυτά τα λέει εξ ονόματός της, προσωποποιώντας σε εμάς τη σοφία, προκειμένου να μας παρουσιάσει ολοκάθαρα τη γνώση της. Και γενικά το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», το αναφέρει για τη σοφία που εμφαίνεται μέσα στον κόσμο, η οποία σχεδόν εκπέμπει φωνή μέσα από τα ορατά πράγματα, διακηρύσσοντας ότι προέρχεται από τον Θεό και ότι δεν είναι τυχαίο που μια τόσο μεγάλη σοφία διαπρέπει μέσα στα δημιουργήματα. Διότι, όπως «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του» (και βέβαια διηγούνται χωρίς φωνή)· αφού «δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται»· έτσι ακριβώς υπάρχουν και κάποιοι λόγοι της αρχέγονης σοφίας, αυτής που πριν από οτιδήποτε άλλο κατά τη δημιουργία συγκαταβλήθηκε με την κτίση.

Διότι αυτός είναι που μετατρέπει τη σκιά σε πρωί, δηλαδή αυτός που μεταβάλλει τη νύχτα σε όρθρο και φως, και δημιουργεί τον όρθρο και την ομίχλη, δηλαδή την ημέρα και τη νύχτα. Αυτός προστάζει τις ημέρες να παραχωρούν σε άλλες ημέρες τα διαστήματα των ωρών, και τις νύχτες στις νύχτες· ώστε άλλοτε να είναι μεγαλύτερες και άλλοτε μικρότερες· διότι σχεδόν λέει η καλοκαιρινή ημέρα, για παράδειγμα, στη χειμερινή: Παραχώρησέ μου το μεγαλύτερο μέρος στο διάστημα των ωρών. Διότι αυτό φαίνεται καλό στον Δημιουργό. Και η νύχτα αναγγέλλει στη νύχτα γνώση, δηλαδή τη γνώση για τον Δημιουργό· ή ότι πρέπει οπωσδήποτε οι νύχτες του χειμώνα να είναι μεγαλύτερες, και μικρότερες αυτές του καλοκαιριού. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να αναβλύζει η ημέρα λόγο προς την ημέρα, και σχεδόν να βγάζει φωνή, απαιτώντας το περισσότερο στο διάστημα των ωρών· και η νύχτα στη νύχτα να αναγγέλλει την ίδια γνώση. <Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται.> (A f. 111 b.) Ο άγιος Κύριλλος και ο μέγιστος Αθανάσιος διαβάζουν ως ερώτηση το, «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται·», δηλαδή: Άραγε δεν υπάρχουν και φωνές των άφωνων, είτε πραγμάτων είτε έργων, χωρίς λόγο και γλώσσα;

Έχει γεμίσει λοιπόν ολόκληρη η οικουμένη των ανθρώπων από την εύρυθμη και αμοιβαία χορεία τους· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους»· προφανώς, (εννοεί τον φθόγγο) των ημερών και των νυχτών, καθώς και των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού, και του στερεώματος που αναγγέλλει το έργο των χεριών Του. Φθάνοντας δε σε αυτό το σημείο, μου προκαλεί θαυμασμό πώς ο ιερός απόστολος ανέγαγε το χωρίο: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους», στους μαθητές, τους ευαγγελιστές και τους αποστόλους του Σωτήρα μας, στην προς Ρωμαίους Επιστολή. Στρέφοντας δε την προσοχή του νου στην αποστολική διατύπωση, διαπίστωσα με πολύ μεγάλη ακρίβεια ότι εκείνος είχε κάνει την παράθεση αυτή επίκαιρα και με τρόπο καταχρηστικό· διότι δεν έπραξε όπως όταν άλλοτε έλεγε: «Ο δε Ησαΐας κράζει υπέρ του Ισραήλ», και άλλοτε: «καθώς προείπε ο Ησαΐας»· και πάλι: «Καθώς έχει γραφτεί»· και ξανά: «Διότι λέει η Γραφή»· δεν ενέργησε έτσι και στην περίπτωση του: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», ούτε το εξέφρασε με κάποια προσθήκη όμοια με τις προαναφερθείσες.

Ψ. Ψαλμός 18. —10. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους. Σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

Αναζητούμε τίνος βγήκε ο φθόγγος σε όλη τη γη, και τα λόγια έως τα πέρατα της οικουμένης, έτσι ώστε να μην έχουν απομείνει σε κάποιους λόγοι και λαλιές στους οποίους να μην ακούστηκαν και οι δικές τους φωνές· αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να υποδείξει άλλους εκτός από τους ιερούς αποστόλους, στους οποίους έχει εκπληρωθεί η προφητεία, αφού η διδασκαλία τους για τον Χριστό έγινε ξακουστή σε όλη την υφήλιο, όταν, ενώ διέμεναν στον παρόντα βίο με τη θεία δύναμη να συνεργεί μαζί τους, κήρυτταν σε όλη την οικουμένη την πίστη στον Χριστό του Θεού· για τον οποίο, μετά την προφητεία του κηρύγματος των αποστόλων του, στη συνέχεια ο λόγος διδάσκει ότι έθεσε το σκήνωμά του στον ήλιο. Ως ήλιος νοείται η θεότητα, στην οποία έθεσε τη μονή του και την οιονεί κατασκήνωσή του, ή και το σώμα το οποίο έλαβε από την Παρθένο, το οποίο ήταν σαν ένα σκήνωμα της θείας δύναμης που κατοικούσε μέσα του. Αυτός, εξάλλου, σαν νυμφίος που εξέρχεται από τον παστό του, αγαλλιάστηκε σαν γίγαντας για να τρέξει τον δρόμο του· διότι, σαν ένας νυμφίος, για χάρη της νύμφης του, της Εκκλησίας, αφού σηκώθηκε από τους πατρικούς κόλπους, και σαν ένας γίγαντας, ανδρείος και ισχυρός, αφού έφερε εις πέρας τον αγώνα που βρισκόταν μπροστά του, και αφού νίκησε και κατατρόπωσε τους αντιπάλους, αγαλλιάστηκε λαμβάνοντας τη σύζυγο και νύμφη του· έχει δε γίνει και η έξοδός του από το άκρο του ουρανού· και πάλι, η κατάληξή του έως το άκρο αυτού. Επειδή κανείς άλλος δεν έχει ανεβεί στον ουρανό, παρά μόνον αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου· και πάλι, αυτός που κατέβηκε, είναι ο ίδιος με αυτόν που ανέβηκε υπεράνω όλων των ουρανών, σύμφωνα με τον ιερό απόστολο. Αλλά και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θέρμη του· για την οποία και ο ίδιος είπε: «φωτιά ήρθα να βάλω στη γη, και τι άλλο θέλω αν ήδη άναψε;»

«Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους», για να δείξει ότι η σοφία που αντικρίζεται μέσα στην κτίση είναι λόγος, έστω κι αν δεν είναι έναρθρος. Και πάλι, ενώ ο Μωυσής ανέφερε ότι υπήρξαν κάποιες διεξοδικές φωνές του Θεού προς αυτόν κατά τη θαυματουργία των σημείων στην Αίγυπτο, ο Ψαλμωδός ερμήνευσε το γεγονός πιο υψηλά από την αντίληψη των πολλών, λέγοντας: «Έθεσε σε αυτούς τους λόγους των σημείων του και των τεράτων του στη γη του Χαμ». Διότι, με αυτή τη φωνή, ο Ψαλμωδός υπαινίχθηκε σαφώς ότι η εκτελεστική δύναμη του καθενός από τα γενόμενα οδηγούνταν σε ενέργεια μέσω κάποιου λόγου, καθώς ο λόγος δεν συνίστατο σε ρήματα, αλλά έτσι είχε ονομαστεί η δύναμη που προκαλούσε τα σημεία.

Άραγε δεν υπάρχουν κάποιες λαλιές, όπως λέει ο Προφήτης, και λόγια, των οποίων όχι μόνο ακούγονται οι φωνές, αλλά διηγούνται τα θαύματα πιο δυνατά από κάθε λόγο; Αν στρέψεις το βλέμμα σου στον τόπο, ο ίδιος μαρτυρεί ότι αποτελεί το στάδιο των μαρτύρων· αν αναλογιστείς την ημέρα, σαν ένας μεγαλόφωνος κήρυκας ανακηρύσσει τον στέφανο των μαρτύρων. Αυτά νομίζω πως ακούω να βροντοφωνάζει η ημέρα: ότι άλλη μεν ημέρα σεμνύνεται για τη δημιουργία των φωστήρων, άλλη για τον ουρανό, και άλλη αγάλλεται για την κατασκευή της γης. Σε εμένα όμως αρκούν ως κόσμημα τα θαύματα των μαρτύρων· μου αρκεί να στολίζομαι με το κάλλος των στεφάνων· μου αρκεί να καυχώμαι για τα τρόπαια κατά του διαβόλου. Πόσο σπουδαία γεγονότα, άξια διηγήσεως, συνέβησαν κατά τη διάρκειά μου! Τι σπουδαία προσθήκη έγινε μέσω εμού στους αγγέλους! Τέτοιον καρπό προσέφερε η γη στον Θεό!

Και πώς ο όντως Λόγος έχει πάλι ανάγκη από άλλον λόγο προς διδασκαλία; Αλλά θα πει κάποιος ότι η φωνή του Πατρός απευθύνεται προς το Άγιο Πνεύμα. Ούτε όμως το Πνεύμα έχει ανάγκη από διδασκαλία μέσω ρημάτων, αυτό που βρίσκεται μέσα στον Θεό, όπως λέει ο απόστολος, και ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Εάν λοιπόν ο Θεός εκφωνεί ρήματα, και κάθε λόγος ενεργείται στην ακοή, εκείνοι που ισχυρίζονται ότι ο Θεός δημηγορεί με διεξοδικούς λόγους ας μας κάνουν γνωστό και το ακροατήριο των θείων λόγων. Προς τον εαυτό του δεν είχε ανάγκη να μιλά, ο Υιός δεν είχε καμία ανάγκη διδασκαλίας μέσω ρημάτων, το Άγιο Πνεύμα, λέγει, ερευνά τα πάντα, και τα βάθη του Θεού, και η κτίση δεν υπήρχε ακόμη· προς ποιον λοιπόν απευθυνόταν ο λόγος; Αλλά δεν ψεύδεται, λέει κάποιος, η γραφή του Μωυσή, μέσω της οποίας διακηρύσσεται ότι ο Θεός είπε κάτι. Διότι ούτε ο μέγας Δαβίδ συγκαταλέγεται σε εκείνους που ψεύδονται, και λέει σαφώς κατά λέξη τα εξής, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού και ποίησιν χειρών αυτού αναγγέλλει το στερέωμα· ημέρα τη ημέρα ερεύγεται ρήμα και νυξ αναγγέλλει γνώσιν νυκτί». Και αφού είπε ότι οι ουρανοί και το στερέωμα διηγούνται και ότι από την ημέρα και τη νύχτα αναγγέλλεται γνώση και ρήματα, πάλι προσθέτει στα λεγόμενα ότι αυτά δεν είναι λαλιές ούτε λόγια, ούτε ακούγονται οι φωνές τους. Πώς λοιπόν τα διηγήματα, οι αναγγελίες και τα ρήματα δεν είναι λαλιές, ούτε φωνή που γίνεται αντιληπτή μέσω της αίσθησης της ακοής;

Εις το τέλος: Η προφητεία του Αγίου Πνεύματος προανήγγειλε τα μυστήρια που επρόκειτο να τελεστούν κατά το τέλος. Οι ουρανοί: Οι απόστολοι είναι ουρανοί, ως περιφέροντες τον Χριστό και ως έχοντες ουράνιο φρόνημα και ως κληθέντες βροντή. Αυτοί διηγήθηκαν στην οικουμένη τα ένδοξα μυστήρια του Χριστού και Θεού. Και επιπλέον, οι ουρανοί με το κάλλος και το μέγεθός τους δεικνύουν τη δόξα του Θεού. Το έργο: Στερέωμα ονομάζει την αγία σάρκα. Διότι τα μυστήρια σε αυτήν φανερώνουν τη δύναμη (τη δόξα) του Χριστού. Αλλά και αυτός ο αισθητός ουρανός αναγγέλλει τη δύναμη των χεριών του Θεού με τη θέα του. Η ημέρα: Η Παρθένος και Θεοτόκος που ασπάζεται την Ελισάβετ. Διότι η Γραφή (η προφητεία) την ονομάζει ημέρα, επειδή βαστάζει φωστήρες. Και νύχτα στη νύχτα: Εκείνος που βρισκόταν στην κοιλιά και αντιλήφθηκε εκείνον που βρισκόταν στην κοιλιά. Διότι περιορίζονταν μέσα στην κοιλιά σαν μέσα σε νύχτα, παρόλο που ήταν φωστήρες. Δεν υπάρχουν λαλιές: Διότι ούτε ο ένας ούτε ο άλλος είχαν τη δυνατότητα να μιλούν, όμως σε όλη την οικουμένη αντήχησαν υψηλότερα και από σάλπιγγες τα θαύματα του ενός και τα κηρύγματα του άλλου. Σε όλη τη γη: Είναι προφανές ότι αφορά τους αποστόλους. Διότι παντού στη γη κύλησαν τον τροχό του κηρύγματος. Και στα πέρατα: Διότι οι απόστολοι έκαναν τα ρήματα των Ευαγγελίων ακουστά σε όλη την οικουμένη.

Εάν δεν κατέβεις εσύ, εμείς ήδη ανεβαίνουμε ταχύτατα προς εσένα. Έχω ανάγκη να παίξω την κιθάρα για τους ζωντανούς· διότι, ιδού, αρκετό καιρό έπαιξα τη λύρα για τους νεκρούς. Έχω ανάγκη να ερμηνεύσω και σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη τα μυστήρια της κιθάρας και να πω πώς αφενός «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», και πώς αφετέρου «το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του», ποια είναι η «ημέρα που στην ημέρα αναβλύζει λόγο», και ποια η «νύχτα που στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», ποιες «δεν είναι λαλιές ούτε λόγια των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους», τίνων «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», ποιος «έθεσε το σκήνωμά του στον ήλιο», ποιος είναι αυτός που «ο ίδιος ως νυμφίος εκπορεύεται από τον παστό του» και πότε «θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει στον δρόμο του», και πώς «από την άκρη του ουρανού είναι η έξοδός του και το τέρμα του έως την άκρη του». «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», όταν Εκείνος που προέρχεται από αυτούς κατεβαίνει στη γη και τα άνω δεν αισθάνονται στέρηση. «Το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του», όταν Εκείνος που ανέπλασε τον Αδάμ τον ανεβάζει με δόξα στο στερέωμα, ακράτητο μετά τα δεσμά, άφθαρτο μετά τη φθορά, αθάνατο μετά τον θάνατο. «

«Ημέρα στην ημέρα αναβλύζει ρήμα», η ημέρα της δεσποτικής γέννησης προς την ημέρα του βασιλικού σταυρού· διότι, όπως ακριβώς εκείνη είδε τον Θεό να προέρχεται με σάρκα από τη μήτρα, έτσι και τούτη είδε τον Θεό με σάρκα «κρεμάμενο επί ξύλου». «Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», η νύχτα της προδοσίας στη νύχτα της έγερσης· διότι εκείνη μεν αναγγέλλει την πτώση του Ιούδα, ενώ τούτη την ανάσταση του Αδάμ. «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους», προφανώς οι φωνές των αγγέλων· διότι οι φωνές που εκείνοι άρθρωσαν προς τις μυροφόρες γυναίκες, διαδόθηκαν σε όλο το λογικό γένος.

Αυτό, λέει, είναι το λεχθέν: «Δεν υπάρχουν λόγοι ούτε λαλιές, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους».

Γιατί είναι τόσο μεγάλος ο ουρανός; Και σε αυτό θα απαντήσει, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Γιατί δημιουργήθηκαν η νύχτα και η ημέρα; Όχι μόνο για να φωτίζουν και να προσφέρουν ανάπαυση, αλλά και για να παιδαγωγούν· διότι «δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους».

Διότι, αφού είπε ότι «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού» και ότι «Η ημέρα προς την ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα προς τη νύχτα αναγγέλλει γνώση», δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά πρόσθεσε: «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: όχι μόνο έχουν φωνή η ημέρα, η νύχτα και ο ουρανός, αλλά έχουν τέτοια φωνή, η οποία είναι πιο εύγλωττη, πιο σαφής και πιο δυνατή από την ανθρώπινη.

Πώς και με ποιον τρόπο; Άκουσε την ίδια τη ρήση: «Δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους». Τι άραγε να σημαίνει αυτό; Είναι εγκώμιο της φωνής, έπαινος της ηχούς. Διότι η μεν δική μου φωνή είναι γνώριμη σε εκείνον που ομιλεί την ίδια γλώσσα με εμένα, στον αλλόγλωσσο όμως όχι. Αυτό που εννοώ είναι το εξής: εφόσον εγώ ομιλώ την ελληνική γλώσσα, εάν λοιπόν κάποιος γνωρίζει αυτή τη φωνή, εκείνος θα με ακούσει· ο Σκύθης όμως, και ο Θράκας, και ο Μαύρος, και ο Ινδός όχι πλέον. Διότι η διαφορά της γλώσσας δεν επιτρέπει να γίνει σαφής και κατανοητή σε αυτόν η δική μου ομιλία.

βʹ. Πάλι, εγώ δεν θα μπορέσω να κατανοήσω τον Σκύθη και τον Θράκα όταν συνομιλούν, ούτε ο ένας μπορεί να καταλάβει τη γλώσσα του άλλου· όμως στην περίπτωση του ουρανού, της νύχτας και της ημέρας δεν συμβαίνει αυτό, αλλά τέτοια είναι η φωνή τους, ώστε να ακούγεται σε κάθε γλώσσα, σε κάθε λαλιά, σε κάθε έθνος, και να είναι ολόφανερη και σαφής. Γι' αυτό, αφού είπε ότι «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού» και «Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο», πρόσθεσε: «Δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους». Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: τέτοια λαλιά έχουν και τέτοια φωνή η ημέρα, η νύχτα, ο ουρανός και όλα τα κτίσματα, ώστε η φωνή τους να ακούγεται σε όλες τις λαλιές, δηλαδή σε όλες τις γλώσσες και σε όλα τα έθνη. Διότι δεν υπάρχει λαλιά, λέει, δηλαδή δεν υπάρχει έθνος, δεν υπάρχει φωνή, όπου να μην ακούγεται η φωνή του ουρανού· αλλά και ο Σκύθης, και ο Θράκας, και ο Μαυριτανός, και ο Ινδός, και ο Σαυρομάτης, και κάθε λαλιά, και κάθε γλώσσα, και κάθε έθνος θα μπορέσει να ακούσει αυτή τη φωνή. Πώς και με ποιον τρόπο; Άκουσε λοιπόν τούτο, για να μάθεις πώς ο ουρανός μιλάει ενώ σιωπά.

Η αντίληψη όμως των ορατών πραγμάτων είναι μία και δεν διαφέρει, όπως συμβαίνει με τις γλώσσες. Σε αυτό το βιβλίο θα μπορέσει να δει με τον ίδιο τρόπο και ο αγράμματος και ο σοφός, και ο φτωχός και ο πλούσιος· και οπουδήποτε κι αν φτάσει κανείς, αρκεί να αναβλέψει προς τον ουρανό, και θα λάβει επαρκή διδασκαλία από τη θέα του. Αυτό ακριβώς υπονοώντας και ο ίδιος ο προφήτης, και δείχνοντας ότι η κτίση εκπέμπει φωνή εύκολα κατανοητή και στους βαρβάρους και στους Έλληνες και γενικώς σε όλους τους ανθρώπους, έλεγε τα εξής: «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται». Αυτό δε που λέει σημαίνει το εξής: Δεν υπάρχει έθνος, ούτε γλώσσα, λέει, που να μην μπορεί να κατανοήσει αυτή τη φωνή· αλλά τέτοιος είναι ο ήχος τους, ώστε να μπορεί να ακούγεται από όλους τους ανθρώπους, και όχι μόνο του ουρανού, αλλά και της ημέρας και της νύχτας. Και πώς της ημέρας και της νύχτας; Διότι αυτός μεν (ο ουρανός) και με το κάλλος του, και με το μέγεθός του, και με όλα τα άλλα εκπλήσσει τους θεατές, και τους παραπέμπει στον θαυμασμό του Δημιουργού του, η ημέρα όμως και η νύχτα τι παρόμοιο θα μπορούσαν να μας επιδείξουν; Τέτοιο μεν τίποτα, αλλά άλλα πράγματα καθόλου κατώτερα από αυτά: τον ρυθμό, την τάξη με κάθε ακρίβεια. Διότι, όταν αναλογιστείς πώς μοιράστηκαν ολόκληρο το έτος, και πώς, σαν σε ζυγαριά και πλάστιγγα, διαχώρισαν το μήκος όλου του χρονικού διαστήματος, θα εκπλαγείς με Εκείνον που τα διέταξε.

Ας μην θεωρήσει, λοιπόν, κανείς ότι αποτελεί ντροπή για την Εκκλησία το γεγονός ότι προετοιμάσαμε βαρβάρους να σταθούν στο μέσο και να μιλήσουν· διότι αυτό αποτελεί στολίδι της Εκκλησίας, αυτό είναι καλλώπισμά της, αυτό αποτελεί απόδειξη της δύναμης της πίστεως. Αυτό ακριβώς και ο προφήτης προαναγγέλλοντας από παλιά έλεγε: «Δεν υπάρχουν λαλιές και λόγια των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται· σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και ως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Το ίδιο πράγμα φανερώνοντας πάλι και ένας άλλος προφήτης, το υποδήλωνε με άλλα λόγια λέγοντας: «Λύκοι και αρνιά θα βοσκήσουν μαζί, και λεοπάρδαλη θα συναναπαυθεί με κατσικάκι, και το λιοντάρι θα φάει άχυρα όπως το βόδι»· δεν μιλούσε, βέβαια, για λιοντάρια, αρνιά, λεοπαρδάλεις και κατσικάκια, αλλά μας προανήγγελλε και μας έδειχνε ότι ο θηριώδης χαρακτήρας των ανθρώπων, αφού αναμειχθεί με τη σοφία του ευαγγελικού κηρύγματος, θα φτάσει σε τέτοια ημερότητα, ώστε να συνυπάρχουν αρμονικά στο ίδιο ποίμνιο με τους πλέον ήμερους και πράους ανθρώπους. Και αυτό ακριβώς είδατε σήμερα, αυτούς δηλαδή που είναι οι πιο βάρβαροι από όλους τους ανθρώπους να στέκονται μαζί με τα πρόβατα της Εκκλησίας, και η βοσκή να είναι κοινή και η μάντρα μία, και μία τράπεζα να έχει παρατεθεί για όλους.

Γιατί είναι τόσο μεγάλος ο ουρανός, θα πει: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Γιατί υπάρχει η νύχτα και η ημέρα; Όχι μόνο για να προσφέρουν φως και ανάπαυση, αλλά και για να παιδαγωγούν. Διότι δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται. Πώς η θάλασσα περιβάλλει τη γη; «Η άβυσσος ως ιμάτιο είναι το περιβόλαιό της». Διότι έτσι το αποδίδει το εβραϊκό κείμενο. Λαμβάνοντας, λοιπόν, ως αφετηρία όσα ειπώθηκαν, θα γνωρίσετε και όλα τα υπόλοιπα: τα περί του Χριστού, τα περί της αναστάσεως, τα περί της μέλλουσας ζωής, τα περί της αναπαύσεως, τα περί της κολάσεως, τα σχετικά με τον ηθικό βίο, τα πάντα περί των δογμάτων, και θα βρείτε το βιβλίο γεμάτο από αναρίθμητα αγαθά. Ακόμη και αν πέσεις σε πειρασμούς, θα αντλήσεις από αυτό πολλή παραμυθία· και αν περιπέσεις σε αμαρτία, θα βρεις εδώ να υπάρχουν αμέτρητα φάρμακα· αν βρεθείς σε πενία, αν σε θλίψη, θα συναντήσεις πολλούς λιμένες. Και αν μεν είσαι δίκαιος, θα καρπωθείς από εκεί μεγάλη ωφέλεια· αν δε είσαι αμαρτωλός, πολλή παραμυθία.

Εγώ δε θα σας υπενθυμίσω και τις ίδιες τις λέξεις· αλλά αυτά μεν, για όσους αμφιβάλλουν περί της μεσότητος και της ακρότητος του καθενός εκ των προσώπων της Αγίας Τριάδος ως προς τα λοιπά, είναι αρκετά για τους ορθοδόξους. Έτσι είχαν τα λόγια που ειπώθηκαν τότε από εμάς προς το τέλος της θεολογίας· τώρα δε θα αναπτύξουμε τα εξής σε ακολουθία με όσα ειπώθηκαν. Ότι η γνώση της θεοσέβειας κατέχει από μόνη της τη γνωριμία της και επιδεικνύει τον εαυτό της λαμπρότερο από τον ήλιο· γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ λέει: «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χεριών του»· έπειτα προσθέτει: «δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται, σε όλη τη γη εξήλθε ο ήχος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Και ο θείος Παύλος βροντοφωνάζει: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων του, τόσο η αιώνια θεότητά του όσο και η δύναμή του· διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός είναι υπεράνω όλων, δεν συμβαίνει το ίδιο και με την οδό της θεογνωσίας προς αυτόν, να βρίσκεται δηλαδή μακριά ή έξω από εμάς· αλλά βρίσκεται μέσα μας, και από εμάς είναι δυνατόν να βρούμε αυτή την αρχή», όπως και ο Μωυσής δίδασκε λέγοντας: «ο λόγος της πίστεως βρίσκεται μέσα στην καρδιά σου», και ο Σωτήρας επιβεβαιώνοντας έλεγε: «η βασιλεία του Θεού είναι μέσα μας».

Ακούστε δε πώς προφητεύθηκε και για εκείνους που κήρυξαν τη διδαχή του και ανήγγειλαν την επιφάνειά του, καθώς ο προαναφερθείς προφήτης και βασιλιάς είπε τα εξής μέσω του προφητικού Πνεύματος: «Η μία ημέρα μεταδίδει το μήνυμα στην άλλη ημέρα, και η μία νύχτα αναγγέλλει τη γνώση στην άλλη νύχτα. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά του, και αυτός ως νυμφίος που εξέρχεται από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει τον δρόμο του». Εκτός από αυτά, θεωρήσαμε καλό και αρμόζον να υπενθυμίσουμε και άλλους λόγους που προφητεύθηκαν μέσω αυτού του ίδιου του Δαβίδ, από τους οποίους σας είναι δυνατόν να μάθετε πώς το προφητικό Πνεύμα προτρέπει τους ανθρώπους να ζουν, και πώς προαναγγέλλει τη σύναξη που έγινε εναντίον του Χριστού από τον Ηρώδη, τον βασιλιά των Ιουδαίων, και από τους ίδιους τους Ιουδαίους, καθώς και από τον Πιλάτο, τον δικό σας επίτροπο που βρισκόταν ανάμεσά τους, μαζί με τους στρατιώτες του, και ότι έμελλε να γίνει πιστευτός από ανθρώπους κάθε γένους, και ότι ο Θεός τον ονομάζει Υιό και έχει υποσχεθεί να υποτάξει σε αυτόν όλους τους εχθρούς, και πώς οι δαίμονες, όσο εξαρτάται από αυτούς, προσπαθούν να ξεφύγουν από την εξουσία του Πατέρα των πάντων και Δεσπότη Θεού και του ίδιου του Χριστού, και πώς ο Θεός καλεί τους πάντες σε μετάνοια πριν έλθει η ημέρα της κρίσεως.

«Θα κρίνει τους πτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη· και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· και τα υπόλοιπα μέχρι το: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του· και θα ευλογηθούν στο όνομά του όλες οι φυλές της γης, όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν. Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που κάνει θαυμάσια, και ευλογημένο το όνομα της δόξας του εις τον αιώνα του αιώνος· και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη. Γένοιτο, γένοιτο.» Και από τους άλλους λόγους που προείπα ότι παρομοίως έχουν ειπωθεί μέσω του Δαβίδ, ότι δηλαδή επρόκειτο να προέλθει από τα άκρα των ουρανών και να ανέλθει πάλι στους ίδιους τόπους, όπως είχε μηνυθεί, να τους θυμηθείτε, ώστε να γνωρίσετε τον Θεό που προήλθε άνωθεν και έγινε άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους, και ο οποίος θα έλθει και πάλι, αυτόν που πρόκειται να δουν και να θρηνήσουν εκείνοι που τον λόγχισαν. Και οι λόγοι είναι αυτοί: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους. Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά του, και αυτός, σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφικό του θάλαμο, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει την οδό του.»

Ψαλμός ιη'. Ψαλμός εις το τέλος, του Δαβίδ. «Οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού», όχι χρησιμοποιώντας προφορά φωνής, αφού στερούνται λόγου, αλλά διεγείροντας τη λογική φύση να δοξάζει, με την ομορφιά και το μέγεθός τους, Εκείνον που μόνο με τον λόγο Του έκτισε τόσο τεράστιους ουρανούς. Αλλά και ως λογικοί ουρανοί οι απόστολοι «διηγούνται δόξα Θεού» που ενανθρώπησε, «το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του», δηλαδή τη σοφία και τη δύναμη του Κτίστη, το πώς πρόσταξε την πολύ απαλή φύση των υδάτων να γίνει στερέωμα ανάμεσα σε ύδατα και ύδατα· και στην πράξη ολοκληρωνόταν αμέσως αυτό που προστάχθηκε· «η ημέρα στην ημέρα», ο Πατέρας στον Υιό, «εκφέρει λόγο», είτε το «ας φτιάξουμε άνθρωπο» είτε το «κάθισε εκ δεξιών μου», ή απλώς, ό,τι ευδοκεί, «και η νύχτα στη νύχτα», δηλαδή η φύση που λυτρώθηκε από την πλάνη «αναγγέλλει τη γνώση» της θεοσέβειας σε αυτήν που ακόμη συνέχεται από τη νύχτα της δυσσέβειας. «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγοι, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους»· και επομένως, στη συνέχεια, «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», δηλαδή των αποστόλων, «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». «Στον ήλιο έθεσε το σκήνωμά του», κάτω από τον ήλιο έγινε τέλειος άνθρωπος Αυτός που κηρύττεται από αυτούς «και αυτός» ο ήλιος, δηλαδή, «σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του», χωρίς να ατονεί καθόλου. «Από το ένα άκρο του ουρανού είναι η έξοδός του, και το κατάντημά του έως το άλλο άκρο του ουρανού».