Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:8

Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος και επιστρέφει τις ψυχές. Εννοεί δηλαδή τον ευαγγελικό νόμο. Επειδή λοιπόν οι προερχόμενοι από τα έθνη έχουν ήδη παιδαγωγηθεί από τα προαναφερθέντα στοιχεία στο ότι ο Δημιουργός είναι ένας, διδάσκονται στη συνέχεια και τον ευαγγελικό νόμο, ώστε να επιστρέψουν οι ψυχές όλων των εθνών στην αλήθεια. Η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφά τα νήπια. Τη μαρτυρία αυτή έδωσε για τον εαυτό Του ο Μονογενής λέγοντας: «Εγώ ως φως έχω έλθει στον κόσμο»· και, «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει»· και, «Εγώ είμαι η ζωή». [Κάνοντας σοφά τα νήπια, εννοεί ότι στερεώνει τους αποστόλους, ή ονομάζει νήπια εκείνους που έγιναν νήπια και άφρονες εν Χριστώ, και τους ανθρώπους που στερούνται κοσμικής σοφίας.] Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα και ευφραίνουν την καρδιά.

Επομένως, εάν φαίνεται ότι κάποιος έχει επιλέξει να ζει ανόσια, η κατηγορία δεν θα είναι περί άγνοιας αλλά περί απόνοιας, και συνεπώς περί της ύψιστης αθεΐας. Έτσι θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αμαρτία είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλή, διότι αμαρτωλός μεν είναι και εκείνος που έχει σφάλει εν αγνοία, αλλά σε καμία περίπτωση δεν λέγεται ούτε είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλός. Διότι γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός. Ονομάζει τον νόμο πνευματικό, επειδή καθιστά πνευματικούς όσους τον ακολουθούν. Και πνευματικός νοείται εκείνος που δεν ζει κατά σάρκα, αλλά έχει στραφεί περισσότερο στο να επιθυμεί να ακολουθεί το θέλημα του πνεύματος. Όπως είπε και ο μακάριος Δαβίδ: Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, καθιστώντας σοφά τα νήπια· ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένοντας εις τον αιώνα του αιώνος. Όπως λοιπόν λέει ότι ο νόμος είναι άμωμος, επειδή γνωρίζει ότι καθιστά τους ανθρώπους άμωμους, και τη μαρτυρία πιστή, επειδή τους αναδεικνύει πιστούς, και τον φόβο αγνό, επειδή είναι αγνοποιός, έτσι να εκλάβεις και εδώ ότι ο νόμος χαρακτηρίζεται πνευματικός, επειδή αναδεικνύει πνευματικούς εκείνους που τον ακολουθούν. Διότι, έστω και αν βρίσκεται σε σκιές, ωστόσο περιέχει τη μόρφωση της αλήθειας. Τι λέει λοιπόν ο Παύλος;

Ναι, θα μπορούσε να πει κάποιος· διότι όπως ακριβώς το περίτεχνο ένδυμα διαλαλεί την τέχνη του υφαντή, και το άψογο πλοίο διακηρύσσει τον ναυπηγό, και το έργο του σιδηρουργού τον ίδιο· έτσι και η κτίση, την οποία μόλις μνημονεύσαμε, είναι μεν άφωνη, δηλαδή άλογη· αλλά ως ομιλίες της λειτουργεί το θαύμα της, και σαν φωνή είναι η ομορφιά και η ευταξία. Διότι το ουράνιο διήγημα και ο λόγος που διαλαλείται από την ημέρα, δεν είναι μεν έναρθρη φωνή, ούτε ομιλία μέσω του στόματος, αλλά γίνεται διδασκαλία της θείας δυνάμεως για εκείνους που γνωρίζουν να κατανοούν τη σιωπηλή φωνή. Πάντως, ο Δαβίδ, ονομάζοντας την κτίση άφωνη, αποφάνθηκε ότι δεν είναι ούτε έμψυχη ούτε λογική, αντίθετα με όσα νομίζουν οι σοφοί των Ελλήνων· διότι αυτοί ισχυρίζονται ότι ολόκληρος αυτός ο κόσμος είναι ένα ζώο· και ομοίως ζώα είναι και τα μέρη από τα οποία αυτός απαρτίζεται. <Και αυτός εξέρχεται ως νυμφίος από τον νυμφικό του θάλαμο.> (A f. 112.) Ο Δαβίδ μνημονεύει ωφέλιμα την εύτακτη πορεία του ήλιου, και το ότι ανατέλλει σαν από νυμφικό θάλαμο από τα πέρατα, σαν ένας πολύ λαμπρός νυμφίος· έπειτα, παίρνοντας σαν από αφετηρία το σύνθημα για τον δρόμο του, κάνει την πτήση του γρήγορη και ρωμαλέα, και τη διατρέχει χωρίς κόπο. Διότι νομίζω ότι αυτό δηλώνει το: Θα αγαλλιάσει ως γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του. <Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας ψυχές> (A f. 113.)

Αλλ' ενώ αυτά είχαν έτσι, εμφανίστηκε σε εμάς ο ίδιος ο Χριστός και μας οδήγησε στον Πατέρα, όχι διαμέσου της νομικής λατρείας, αλλά μάλλον διαμέσου της ευαγγελικής νουθεσίας. Επομένως, πλάι στη φυσική θεωρία, δηλαδή εκείνη που προέρχεται από τη δημιουργία και την ευταξία των κτισμάτων, πλουτίσαμε και με το κήρυγμα διαμέσου Αυτού. Αρκούσε βέβαια η κτίση για να υποδείξει στους ανθρώπους τον Ποιητή, ωστόσο έδωσε και τον νόμο ως βοήθεια, ο οποίος έχει τη δύναμη να επαναφέρει τους πλανεμένους. Σε εκείνον βέβαια που εξετάζει επιπόλαια τα λόγια του ψαλμού, φαίνεται ότι τούτος ο λόγος περί του νόμου και των δικαιωμάτων δεν έχει αλληλουχία με τα προηγούμενα. Υπάρχει όμως πολύ μεγάλη συνοχή. Και πώς συμβαίνει αυτό, θα το εξηγήσω αμέσως: Τρεις είναι συνολικά οι θείοι νόμοι: ο πρώτος είναι ο φυσικός, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και δημιουργικός, κατά τον οποίο, από τη συνείδηση και από τα κτίσματα, γνωρίζουμε το πρέπον και αναγνωρίζουμε τον Δημιουργό. Ο δεύτερος είναι ο γραπτός, ο οποίος δόθηκε μέσω του Μωυσή. Και ο τρίτος είναι ο πνευματικός και ευαγγελικός.

Επειδή, λοιπόν, για τον νόμο που προέρχεται από τη δημιουργία ο Δαβίδ μίλησε ικανοποιητικά, και έδειξε ότι και ο ουρανός και το στερέωμα και η ημέρα και η νύχτα και ο ήλιος διακηρύσσουν τον Δημιουργό τους, συμπεριέλαβε δε και τον φυσικό νόμο μέσω της κτίσης (διότι ένα από τα κτίσματα είναι και η φύση), μεταβαίνει έπειτα στους υπόλοιπους, δηλαδή τον γραπτό και τον πνευματικό, και υποδιαιρεί τον καθένα σε εντολές, και νόμους, και κρίματα, και μαρτυρίες, και δικαιώματα. (A f. 114.) Πρώτα λοιπόν το ευαγγελικό κήρυγμα το ονομάζει νόμο του Κυρίου· διότι δεν εκφωνήθηκε μέσω κάποιου από τους προφήτες, αλλά μέσω του ίδιου του Δεσπότη των πάντων.

Διότι και ο δούλος σου τα τηρεί, και στην τήρησή τους υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση. Όλα δε αυτά τα περιέλαβε ο νόμος του Θεού για την επιστροφή της ψυχής. Διότι πρώτα περιέχει μαρτυρίες και δικαιώματα και εντολές. Έπειτα, σε όλα αυτά επισύναψε τον φόβο, ως βακτηρία επιστροφής, και πάνω σε όλα τοποθέτησε ως κορωνίδα τα κρίματα του Θεού. Σε καθένα δε από τα προλεχθέντα συνέδεσε ένα ιδίωμα: στον κατά πάντα γενικά αποκαλούμενο νόμο συνέδεσε την επιστροφή της ψυχής· το πώς δε επιστρέφει η ψυχή, το φανερώνει μέσα από τα εξής, ονομάζοντας τη μαρτυρία πιστή, διά της οποίας γίνεται σοφός ο νήπιος εν Χριστώ. Έπειτα αναφέρει τα δικαιώματα του Κυρίου, προσθέτοντας ως ιδίωμά τους το ότι είναι ευθέα και ότι παρέχουν ως καρπό την ευφροσύνη σε όσους μετέχουν σε αυτά. Και επιπλέον αυτών, την εντολή του Κυρίου, της οποίας επίσης φανέρωσε το ιδίωμα, λέγοντας ότι είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς της ψυχής. Με τον φόβο δε του Κυρίου συνέδεσε την αγνεία, και με την αγνεία τη διαρκή και αιώνια ζωή. Και πάνω σε όλα και μετά από όλα προσέθεσε την κρίση του Θεού, και συνέδεσε με αυτήν την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.

Είναι βεβαίως απολύτως σαφές από τα προλεχθέντα το νόημα που εμπεριέχεται σε αυτά τα λόγια: ότι είναι έργο των καθαρών οφθαλμών της Εκκλησίας να παρασκευάζουν τέτοια τροφή για το σώμα μέσω της λειαντικής δυνάμεως των σιαγόνων, ώστε να μη διακρίνεται τίποτα το δυσνόητο και ύπουλο στα λεγόμενα, αλλά να είναι όλα τηλαυγή και ελεύθερα και απαλλαγμένα από κάθε δόλια απόκρυψη και αδιαφάνεια, ώστε να είναι ολοφάνερα ακόμη και στα νήπια, όπως λέει ο προφήτης: «Η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, διδάσκοντας σοφία στα νήπια· και η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς». Διότι, εάν τέτοιες είναι οι φιάλες του λόγου, είναι προφανές ότι δεν θα κατασκευαστούν από γήινη ύλη, αλλά η φύση τους θα προέρχεται από το άρωμα, και μάλιστα από εκείνο το άρωμα το οποίο η νύμφη αναφέρει στα προοίμια του Άσματος ότι υπερέχει από όλα τα αρώματα. Τέτοια φιάλη ήταν ο Παύλος, ο οποίος δεν νόθευε τον λόγο με πανουργία, αλλά συνιστούσε τον εαυτό του με τη φανέρωση της αλήθειας.

Κεφάλαιο ΙΖʹ Ότι είναι ατελής ως προς το αγαθό εκείνος που υστερεί έστω και σε ένα από τα στοιχεία της αρετής. Εάν, λοιπόν, αυτά έχουν έτσι, πρέπει να διορθωθεί, όσο είναι δυνατόν, η συνήθεια των πολλών: όσοι, δηλαδή, ενώ καταπολεμούν σθεναρά τις πιο αισχρές ηδονές, κατά τα άλλα κυνηγούν την ηδονή μέσα στις τιμές και τις φιλαρχίες, πράττουν κάτι παρόμοιο με έναν δούλο που δεν πασχίζει πώς να απαλλαγεί από τη δουλεία, αλλά απλώς αλλάζει ιδιοκτήτες, θεωρώντας ότι η εναλλαγή των κυρίων αποτελεί ελευθερία —διότι όλοι είναι εξίσου δούλοι, έστω και αν δεν εξουσιάζονται από τους ίδιους, εφόσον επικρατεί απολύτως επάνω τους κάποια δεσποτική εξουσία—. Υπάρχουν, πάλι, άλλοι οι οποίοι, εξαιτίας της μεγάλης μάχης τους ενάντια στις ηδονές, έχουν γίνει κατά κάποιον τρόπο ευάλωτοι στο αντίθετο πάθος, και μέσα στην εντατική αυστηρότητα της ζωής τους αιχμαλωτίζονται εύκολα και με δυσκολία διαφεύγουν από τις λύπες, τους θυμούς, τις μνησικακίες και όλα τα υπόλοιπα, όσα ανθίστανται ως αντίθετα προς το πάθος της ηδονής. Αυτό δε συμβαίνει, όταν την πορεία του βίου δεν την κατευθύνει ο ορθός λόγος της αρετής, αλλά κάποιο πάθος. «Διότι η εντολή του Κυρίου είναι ιδιαιτέρως φωτεινή», όπως λέει η Γραφή, ώστε να «φωτίζει τους οφθαλμούς» ακόμη και των νηπίων, διακηρύσσοντας ότι το να «προσκολλάται κανείς μόνο στον Θεό είναι αγαθό».

«Στον ήλιο». Εκφράζει την ομοιότητα της λαμπρότητας· διότι και στον ήλιο κατοικεί ως Θεός· επειδή αυτός έδωσε στον ήλιο το να φέγγει. «Και αυτός». Διότι όπως ακριβώς ο νυμφίος στολισμένος εξέρχεται από τον νυμφικό θάλαμο, έτσι και ο ήλιος στολισμένος με τις ακτίνες προέρχεται από την άκρη του ουρανού· και έτσι ο Χριστός, στολισμένος με το φως, ανέρχεται εκ των νεκρών. «Θα αγαλλιάσει». Ως γίγαντας εξαιτίας της ισχύος του· διότι με χαρά και με δύναμη κατήλθε στον άδη, για να συντρίψει τη δύναμη που βρισκόταν σε αυτόν. «Από την άκρη». Και αυτό σημαίνει τον Χριστό· διότι, αφού ήλθε από τον ουρανό, πάλι στους ουρανούς ανήλθε, στα πατρικά του δώματα. «Και δεν υπάρχει». Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος φωτίζει κάθε τόπο [της γης], έτσι και ο Χριστός μετέδωσε σε κάθε ψυχή των πιστών τη θέρμη της πίστεως και το πυρ του Πνεύματος. «Ο νόμος». Ο νόμος της χάριτος, τον οποίο ο ίδιος ο Χριστός κήρυξε: μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών. «Η μαρτυρία». Την οποία ο ίδιος μαρτυρεί λέγοντας: ελάτε σε μένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Διότι με αυτήν ο άπειρος λαός αποκτά ανδρείο φρόνημα. «Τα δικαιώματα». Διότι όλα τα μυστήρια, όσα παρέδωσε στους πιστούς ο Χριστός, είναι δικαιώματα· επειδή με αυτά ευφραίνονται οι καρδιές εκείνων που αγωνίζονται κατά Θεόν.

Διότι οδό, όπως προείπα, ονομάζει τον βίο. Επειδή αυτόν τον διαβαίνουμε όλοι από τις ωδίνες της γεννήσεως μέχρι τον τάφο. Μακάριοι είναι εκείνοι που εξερευνούν τα μαρτύριά Του· με όλη τους την καρδιά θα Τον αναζητήσουν. Και κατά την ερμηνεία του δεκάτου ογδόου ψαλμού έχουμε πει σε τι διαφέρει ο νόμος, τα μαρτύρια, τα δικαιώματα, τα κρίματα και οι εντολές· θα υπενθυμίσουμε όμως συνοπτικά τα όσα έχουν λεχθεί. Νόμο ονομάζει αυτόν που δόθηκε από τον Θεό των όλων διά του θεσπεσίου Μωυσέως· εντολές δε και προστάγματα πάλι τον ίδιο, επειδή δόθηκε ως εντολή και προστάχθηκε με βασιλικό κύρος· δικαιώματα, επειδή έχει τη δύναμη να δικαιώσει εκείνον που τον εφαρμόζει· κρίματα δε, επειδή υποδεικνύει τις θείες αποφάσεις και τις δίκαιες ανταποδόσεις τόσο εκείνων που ζουν σύμφωνα με τον νόμο όσο και εκείνων που ζουν παράνομα· μαρτύρια δε, επειδή διαμαρτυρόμενος εντόνως δεικνύει ποιες τιμωρίες πρόκειται να υποστούν οι παραβάτες. Μακαρίζει, λοιπόν, και εδώ αυτούς που ερευνούν συνεχώς τα μαρτύρια του Θεού και αναζητούν τον Θεό με όλη τους την καρδιά. Αυτό όμως δεν είναι κατόρθωμα του καθενός, αλλά εκείνου που έχει κατακτήσει την κορυφή της ίδιας της αρετής. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μοιράζει τη διάνοιά του μεταξύ του Θεού και των βιοτικών μεριμνών, αλλά αναθέτει ολόκληρο τον εαυτό του στον Θεό. Εξάλλου, διά της αναγνώσεως και διά της ακροάσεως των θείων Γραφών κατορθώνεται ο βίος μας. Ο προφήτης, επομένως, μακαρίζει εκείνους που εξερευνούν τα μαρτύριά Του.

ΣΤ΄. Γι' αυτό και αυτός ο προφήτης λέει αλλού: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν πρόκειται να δικαιωθεί ενώπιόν σου». Και πάλι: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Επομένως, όλα όσα γίνονται από αυτόν είναι γεμάτα και από τα δύο αυτά στοιχεία. Διότι, αν απαιτούσε μόνο τη δικαιοσύνη, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί· αν πάλι χρησιμοποιούσε μόνο τη φιλανθρωπία, οι περισσότεροι θα γίνονταν ραθυμότεροι. Γι' αυτό, ρυθμίζοντας ποικιλοτρόπως τη σωτηρία των ανθρώπων, χρησιμοποιεί και τα δύο αυτά για τη διόρθωσή τους. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του». Αυτό που κάνει σε πολλά σημεία, το ίδιο εφαρμόζει και εδώ, μεταβαίνοντας από τη σοφία που αποκαλύπτεται στην ποικιλόμορφη δημιουργία και από την κηδεμονία, στη νομοθεσία, ενεργοποιώντας πάλι αυτή την πλευρά της πρόνοιας. Διότι δεν διόρθωσε το ανθρώπινο γένος μόνο με το να δημιουργήσει μια τόσο μεγάλη και σπουδαία κτίση, αλλά και με το να θεσπίσει τον νόμο. Γι' αυτό και στον δέκατο όγδοο ψαλμό, διαχωρίζοντας και τα δύο αυτά μέρη, στην αρχή μεν έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· φτάνοντας δε στο μέσον, και αφού ολοκλήρωσε τον λόγο περί της κτίσεως, πρόσθεσε: «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, και επιστρέφει τις ψυχές· η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, και φωτίζει τους οφθαλμούς».

«Τα λόγια του Κυρίου είναι λόγια αγνά· ασήμι δοκιμασμένο στη φωτιά, καθαρισμένο από το χώμα», και τα λοιπά. «Τα λόγια του Κυρίου είναι πεπυρωμένα». «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επαναφέροντας ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, προσδίδοντας σοφία στους απλοϊκούς». «Μακάριοι εκείνοι που ερευνούν τις μαρτυρίες Του».

Ακόμη, για να σας πείσω ότι δεν έχετε κατανοήσει τίποτα από τις Γραφές, θα υπενθυμίσω και έναν άλλο ψαλμό που ειπώθηκε από τον Δαβίδ μέσω του Αγίου Πνεύματος, για τον οποίο ισχυρίζεστε ότι έχει ειπωθεί για τον Σολομώντα, ο οποίος υπήρξε επίσης βασιλιάς σας. Όμως, και αυτός έχει ειπωθεί για τον δικό μας Χριστό. Εσείς ωστόσο εξαπατάτε τους εαυτούς σας από τις ομόηχες λέξεις. Διότι, όπου αναφέρεται ότι ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, δεν τον ερμηνεύετε για εκείνον που επρόκειτο να έρθει μετά από αυτόν, αλλά για εκείνον που δόθηκε μέσω του Μωυσή, παρόλο που ο Θεός διακηρύσσει ότι θα συνάψει νέο νόμο και νέα διαθήκη. Και όπου λέγεται: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά», επειδή ο Σολομών έγινε βασιλιάς, ισχυρίζεστε ότι ο ψαλμός ειπώθηκε για αυτόν, ενώ τα λόγια του ψαλμού κηρύττουν ρητώς ότι έχουν ειπωθεί για τον αιώνιο βασιλιά, δηλαδή για τον Χριστό. Διότι ο Χριστός έχει κηρυχθεί ως βασιλιάς, ιερέας, Θεός, Κύριος, άγγελος, άνθρωπος, αρχιστράτηγος, λίθος, και παιδί που γεννιέται και γίνεται αρχικά παθητός, έπειτα ανέρχεται στον ουρανό και πάλι έρχεται με δόξα και έχει αιώνια τη βασιλεία, όπως το αποδεικνύω από όλες τις Γραφές. Και για να κατανοήσετε αυτό που είπα, παραθέτω τα λόγια του ψαλμού. Είναι δε τα εξής: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη και τους φτωχούς σου με δίκαιη κρίση. Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό, και οι λόφοι δικαιοσύνη».

Ο νόμος της ελευθερίας μέσω μεν της αληθινής γνώσης αναγιγνώσκεται, μέσω δε της εφαρμογής των εντολών κατανοείται· εκπληρώνεται δε διά των οικτιρμών του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Όταν αγωνιζόμαστε να κατορθώσουμε όλες τις εντολές του Θεού μέσω της συνειδήσεως, τότε θα κατανοήσουμε τον νόμο του Κυρίου ως άμωμο, ο οποίος μεν ασκείται μέσω των δικών μας καλών πράξεων, αλλά είναι αδύνατον να οδηγηθεί στην τελειότητα στους ανθρώπους χωρίς τους οικτιρμούς του Θεού.

Διότι ποιος ταχύτατος ιππέας υπάκουσε, ποιο από τα γρήγορα πουλιά μπόρεσε να πετάξει από τη μία άκρη του ουρανού ως την άλλη μέσα σε μία μέρα; Όση δύναμη έλαβε από τον δημιουργό αυτός ο ημεροδρόμος «και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θερμότητά του». Διότι, διατρέχοντας έναν δρόμο, ζεσταίνει και φωτίζει τα πέρατα της γης. «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος», επιστρέφοντας τις ψυχές των συνετών ακροατών, «η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφές τις καρδιές των νηπίων». «Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνοντας τις καρδιές», δηλαδή τις ευθείες και συνετές καρδιές· «η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη», φωτίζοντας τα μάτια όσων μετανοούν. «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός», διαφυλάσσοντας στον αιώνα αυτόν που κυριεύθηκε από αυτόν. «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά», απόλυτα δικαιωμένα. «Είναι επιθυμητά», με σύνεση, «περισσότερο από το χρυσάφι και τον πολύτιμο λίθο, και γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα», όχι όμως για όλους, αλλά για τον δούλο που τα φυλάει. «Και με το να τα φυλάει, υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση», δηλαδή αθάνατη ζωή. «Τα παραπτώματα ποιος θα τα κατανοήσει;» Χιλιάδες φορές την ημέρα παραπτωματούμε με έργα και με λόγια και πολλές φορές ούτε καν το καταλαβαίνουμε.