Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:9

Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος και επιστρέφει τις ψυχές. Εννοεί δηλαδή τον ευαγγελικό νόμο. Επειδή λοιπόν οι προερχόμενοι από τα έθνη έχουν ήδη παιδαγωγηθεί από τα προαναφερθέντα στοιχεία στο ότι ο Δημιουργός είναι ένας, διδάσκονται στη συνέχεια και τον ευαγγελικό νόμο, ώστε να επιστρέψουν οι ψυχές όλων των εθνών στην αλήθεια. Η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφά τα νήπια. Τη μαρτυρία αυτή έδωσε για τον εαυτό Του ο Μονογενής λέγοντας: «Εγώ ως φως έχω έλθει στον κόσμο»· και, «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει»· και, «Εγώ είμαι η ζωή». [Κάνοντας σοφά τα νήπια, εννοεί ότι στερεώνει τους αποστόλους, ή ονομάζει νήπια εκείνους που έγιναν νήπια και άφρονες εν Χριστώ, και τους ανθρώπους που στερούνται κοσμικής σοφίας.] Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα και ευφραίνουν την καρδιά.

Αντί του, η δικαίωση που συντελέστηκε κατά την κρίση μας. Διότι, αφού έκρινε την υπόθεσή μας, εξέβαλε τον άρχοντα του αιώνος, δίνοντάς μας ευφροσύνη στην καρδιά. Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς. Εννοεί τους οφθαλμούς της διανοίας, εκπέμποντας τη λάμψη από μακριά.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Καισαρείας της Καππαδοκίας, ΕΡΩΤΗΣΗ Αʹ. Εάν επιτρέπεται ή συμφέρει σε κάποιον να δίνει ο ίδιος το δικαίωμα στον εαυτό του, και να πράττει ή να λέγει αυτά που νομίζει ότι είναι καλά, χωρίς τη μαρτυρία των θεόπνευστων Γραφών. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέγει αφενός μεν για το Άγιο Πνεύμα: «Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα λαλήσει όσα ακούσει»· αφετέρου δε για τον εαυτό Του: «Ο Υιός δεν δύναται να πράττει τίποτε από τον εαυτό του»· και πάλι: «Διότι εγώ δεν μίλησα από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω· και γνωρίζω ότι η εντολή του είναι ζωή αιώνιος· επομένως, αυτά που λαλώ εγώ, καθώς μου τα έχει πει ο Πατέρας, έτσι τα λαλώ»· ποιος θα μπορούσε να φτάσει σε τόση παραφροσύνη, ώστε να τολμήσει από τον εαυτό του έστω και να συλλάβει κάτι ως σκέψη, αυτός που έχει ανάγκη ως οδηγό το Άγιο και Αγαθό Πνεύμα, προκειμένου να κατευθυνθεί στην οδό της αλήθειας και ως προς τον νου και ως προς τον λόγο και ως προς την πράξη, και ο οποίος ζει τυφλός και στο σκοτάδι χωρίς τον ήλιο της δικαιοσύνης, τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος φωτίζει με τις εντολές του σαν με ακτίνες; Διότι «η εντολή του Κυρίου», λέγει, «είναι τηλαυγής, και φωτίζει τους οφθαλμούς».

Συμφωνεί δε με αυτό το λεχθέν, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού», όχι επειδή εκπέμπουν αισθητή φωνή στα αυτιά μας, αλλά επειδή όποιος έχει εντρυφήσει στους λόγους της συστάσεως του κόσμου και έχει γνωρίσει τη διάταξη όλων των ουρανίων, μέσω αυτών, σαν να εκπέμπουν φωνή, θα διδαχθεί το μεγαλείο της δόξας Εκείνου που τα δημιούργησε. Σε αυτό μας παρακινεί και ο Προφήτης, λέγοντας: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». —Διότι το να βλέπει (να θεωρεί) κανείς υψηλά σημαίνει να υψώνει το βλέμμα του και, μέσω των ορωμένων, να οδηγείται στην επίγνωση του Δημιουργού. Το δε να ορθρίζει κάποιος από τη νύχτα προς τον Θεό σημαίνει το εξής: όταν η νύχτα προχωρήσει και η ημέρα πλησιάσει, και αρχίσουμε να πορευόμαστε με ευπρέπεια όπως κατά τη διάρκεια της ημέρας, αποβάλλοντας τα έργα του σκότους (κραιπάλες και μέθες, ακολασίες και ασέλγειες), τότε μπορούμε να πούμε: «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς Εσένα, Θεέ μου». Έπειτα, φανερώνει μέσα από τα όσα προσθέτει, τι είναι αυτό που δημιουργεί μέσα του τον όρθρο: «Διότι», λέει, «φως είναι τα προστάγματά Σου πάνω στη γη». Επειδή τα προστάγματα είναι φως, τα οποία διαλύουν το σκοτάδι της άγνοιας· γι' αυτό και «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς».

Αλλά φαίνεται πως ο λόγος δεν αναφέρεται στα όσα γίνονται γνωστά μέσω των αισθήσεων, αλλ' εφόσον η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, που φωτίζει τους οφθαλμούς, και λύχνος στα πόδια του δικαίου είναι ο λόγος του Θεού, εκείνος που δεν ζει σύμφωνα με την αρετή, αλλά κυλίεται στα υλικά πάθη, αυτός είναι που ασπάζεται με θέρμη τον βίο της κακίας σαν να ήταν κάποιο φως, ενώ αποστρέφεται τον βίο σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου σαν να ήταν κάποιο σκοτάδι. —Και εκείνος που αποστρέφεται τα λόγια του Θεού, τα οποία είναι γλυκά στον λάρυγγα του δικαίου και ανώτερα από το μέλι στη νοητή του γεύση, εξαιτίας του κοπιαστικού αγώνα που απαιτούν τα προστάγματα, και αντιθέτως συγκατατίθεται στην απαλότητα της ηδονής, αυτός είναι που θα ονόμαζε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό. Κατ' αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, πρέπει να συλλογιζόμαστε και περί του καλού, ότι δηλαδή το αληθινά καλό είναι το σύμμετρο στοιχείο στην ψυχή που είναι διατεθειμένη σύμφωνα με την αρετή· διότι η αρετή είναι κάποια μεσότητα και συμμετρία· ενώ οι υπερβολές και οι ελλείψεις, που αποκλίνουν από την αρετή προς τα δύο άκρα, αποτελούν αμετρία και αίσχος. Για παράδειγμα, η ανδρεία είναι μεσότητα· υπερβολή της είναι η θρασύτητα, και έλλειψή της η δειλία.

Η φωνή, λοιπόν, είναι πλήξη του αέρα, ή κάποια μορφή που δημιουργείται στον αέρα, σύμφωνα με αυτό που θέλει να αποτυπώσει εκείνος που ομιλεί. Όσοι βέβαια συνομιλούν μεταξύ τους μέσω της σαρκός, πλήττοντας τον αέρα, και επιβάλλοντας σε αυτόν τρόπον τινά έναν τύπο και μία μορφή, τον ωθούν μέσω της αναπνοής, ώστε να φτάσει μέχρι την ακοή εκείνου προς τον οποίο απευθύνεται. Η φωνή του Κυρίου, όμως, είναι διαφορετικής φύσεως, καθώς ο Θεός δημιουργεί μία παράσταση σε όσους θέλει να ακούσουν τη φωνή Του, ώστε η παράσταση αυτή να έχει αναλογία με εκείνη που βιώνεται στα όνειρα. Διότι και εκεί, δεν εισήλθε η αίσθηση των λεγομένων μέσω της ακοής επειδή επλήγη ο εξωτερικός αέρας, αλλά, επειδή το ίδιο το ηγεμονικό μέρος της ψυχής αποδέχθηκε τα νοήματα, αυτά παραμένουν εκ φύσεως στη μνήμη εκείνων που τα είδαν. Ακούστηκε, λοιπόν, φωνή προς τον Αβραάμ, διότι είχε ώτα που μπορούσαν να ακούσουν τις εντολές του Θεού, καθώς το θείο θέλημα ηχούσε μέσα του κατά τρόπο αόρατο. Προς τον λαό, όμως, η φωνή που ακούστηκε ήταν ορατή· δηλαδή εύγνωστη και κατανοητή σε όλους. Διότι βεβαίως δεν είχε χρωματιστεί ούτε είχε περιγραφεί από κάποιο χρώμα, ώστε η λαλουμένη φωνή να γίνει αισθητή στους οφθαλμούς, αλλά ο λαός έβλεπε τη φωνή· επειδή η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς, χωρίς να υπάρχει καμία ασάφεια στα όσα λέγονται. Και στον Ησαΐα, επίσης, ακούστηκε φωνή που τον πρόσταζε: «Βόησον»· πράγμα που σημαίνει ότι το ηγεμονικό του προφήτη μορφοποιούνταν από τη δύναμη που του χορηγούνταν από τον Θεό. Φωνή Κυρίου επί των υδάτων.

Και πάλι, παρομοίως, κάνει λόγο για οφθαλμούς τόσο της ψυχής όσο και της σάρκας, όχι μόνο στη φράση που παραθέσαμε, αλλά και όταν αναφέρει ότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. Και τι πρέπει να πούμε για το: «Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω»; Διότι είναι φανερό ότι κάποιοι κατέχουν ώτα ανώτερα, τα οποία δύνανται να ακούουν τους λόγους του Θεού. Και προς εκείνους που δεν έχουν αυτά τα ώτα, τι λέει; «Οι κωφοί, ακούσατε, και οι τυφλοί, αναβλέψατε»· και, «Το στόμα μου ήνοιξα και είλκυσα πνεύμα»· και, «Οδόντας αμαρτωλών συνέτριψας». Διότι όλα αυτά έχουν ειπωθεί για τις δυνάμεις που υπηρετούν τη νοητή τροφή και τον νοητό λόγο. Παρόμοιο είναι και το: «Την κοιλίαν μου αλγώ»· καθώς και το: «Ο πους του δικαίου ου μη προσκόψει». Διότι όλα τα παρόμοια αναφέρονται στον έσω άνθρωπο. Κατά τον ίδιο δε λόγο, θα μπορούσαν να υπάρχουν και κάποια οστά του κρυπτού ανθρώπου, στα οποία συγκροτείται ο σύνδεσμος και η αρμονία των ψυχικών δυνάμεων. Και όπως τα οστά με τη φυσική τους ευρωστία προστατεύουν την απαλότητα των σαρκών, έτσι και μέσα στην Εκκλησία υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι, χάρη στη δική τους στερεότητα, δύνανται να βαστάζουν τα υστερήματα των ασθενούντων. Και όπως τα οστά συνδέονται μεταξύ τους στις αρθρώσεις με νεύρα και συνδέσμους που εκφύονται επάνω τους, έτσι θα μπορούσε να είναι και ο σύνδεσμος της αγάπης και της ειρήνης, ο οποίος κατεργάζεται μια συμφυΐα και ένωση των πνευματικών οστών μέσα στην Εκκλησία του Θεού.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ'. ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΜΠΕΛΩΝΑ. «Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγήκε πολύ πρωί να μισθώσει εργάτες για τον αμπελώνα του». Άκουσες, αγαπητέ, την ευαγγελική παραβολή του Κυρίου· άκουσε και την ερμηνεία, την οποία θα αναπτύξουμε ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Οικοδεσπότης του μεγάλου οίκου είναι δηλαδή ο Δεσπότης Θεός· διότι οίκος είναι ο κόσμος· και Δεσπότης του, ο Θεός που τον δημιούργησε· αμπελώνας του, η ανθρώπινη φύση· εργάτες του αμπελώνα, όλοι οι άγιοι που διακονούν τη σωτηρία των ανθρώπων· πρώτη ώρα είναι ο καιρός εκείνων των θεοσεβών από την εποχή του Άβελ, του Ενώχ και του Νώε· διότι αυτοί είναι οι πρώτοι θεοσεβείς, αυτοί είναι οι πρώτοι εργάτες του αμπελώνα. Διότι ο Νώε φύτεψε αμπελώνα, αλλά αυτό να το κατανοείς πνευματικά· διότι τα λόγια είναι πνευματικά· αυτοί εργάστηκαν έως την τρίτη ώρα· μετά την τρίτη ώρα είναι ο καιρός εκείνων από την εποχή του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ· διότι και αυτοί είναι εργάτες της σωτηρίας μας, τρεις στον αριθμό· γι' αυτό και εργάστηκαν έως την έκτη ώρα· από την έκτη ώρα είναι το μέσο της ημέρας, όταν ο ήλιος καταλάμπει εντονότερα την οικουμένη, που είναι ο χρόνος του Νόμου· διότι όντως το αληθινό φως, ο Θεός μας, φώτισε την ανθρωπότητα διαμέσου των εντολών του Νόμου. «Διότι η εντολή του Κυρίου είναι λαμπρή και φωτίζει τα μάτια». Και πάλι, λέει ότι «Φως είναι τα προστάγματά σου».

Επομένως, εάν φαίνεται ότι κάποιος έχει επιλέξει να ζει ανόσια, η κατηγορία δεν θα είναι περί άγνοιας αλλά περί απόνοιας, και συνεπώς περί της ύψιστης αθεΐας. Έτσι θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αμαρτία είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλή, διότι αμαρτωλός μεν είναι και εκείνος που έχει σφάλει εν αγνοία, αλλά σε καμία περίπτωση δεν λέγεται ούτε είναι καθ' υπερβολήν αμαρτωλός. Διότι γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός. Ονομάζει τον νόμο πνευματικό, επειδή καθιστά πνευματικούς όσους τον ακολουθούν. Και πνευματικός νοείται εκείνος που δεν ζει κατά σάρκα, αλλά έχει στραφεί περισσότερο στο να επιθυμεί να ακολουθεί το θέλημα του πνεύματος. Όπως είπε και ο μακάριος Δαβίδ: Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, καθιστώντας σοφά τα νήπια· ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένοντας εις τον αιώνα του αιώνος. Όπως λοιπόν λέει ότι ο νόμος είναι άμωμος, επειδή γνωρίζει ότι καθιστά τους ανθρώπους άμωμους, και τη μαρτυρία πιστή, επειδή τους αναδεικνύει πιστούς, και τον φόβο αγνό, επειδή είναι αγνοποιός, έτσι να εκλάβεις και εδώ ότι ο νόμος χαρακτηρίζεται πνευματικός, επειδή αναδεικνύει πνευματικούς εκείνους που τον ακολουθούν. Διότι, έστω και αν βρίσκεται σε σκιές, ωστόσο περιέχει τη μόρφωση της αλήθειας. Τι λέει λοιπόν ο Παύλος;

Αποτελεί λοιπόν ξεκάθαρη απόδειξη της αχαλίνωτης ροπής προς το φαύλο και της ακράτητης ηδονής προς το χειρότερο, το να μην θελήσει κάποιος να μάθει αυτά μέσω των οποίων θα μπορούσε να ανυψωθεί προς το καλύτερο. Ενώ, απόδειξη της επιθυμίας για τα άριστα αποτελεί το να διψά για τον φωτισμό, και να κάνει τον νόμο Του σαν έναν κανόνα και καθοδηγητή προς την πολιτεία που αρέσει στον Θεό. Γνωρίζοντας ότι έτσι έχουν τα πράγματα, και ο θεσπέσιος μελωδός ψάλλει: «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφούς τους νήπιους· τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς». <Και μετά από αυτά, ήλθε ο Ιησούς στην ιουδαϊκή γη με τους μαθητές του· βάπτιζε δε και ο Ιωάννης στην Αινών, κοντά στο Σαλήμ, επειδή υπήρχαν εκεί πολλά νερά, και προσέρχονταν και βαπτίζονταν. Διότι ο Ιωάννης δεν είχε ακόμη ριχτεί στη φυλακή.> Αφού έχει ήδη λάβει τέλος η ομιλία προς τον Νικόδημο, κάτι άλλο πάλι πολύ χρήσιμο ετοιμάζει ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής.

Αλλ' ενώ αυτά είχαν έτσι, εμφανίστηκε σε εμάς ο ίδιος ο Χριστός και μας οδήγησε στον Πατέρα, όχι διαμέσου της νομικής λατρείας, αλλά μάλλον διαμέσου της ευαγγελικής νουθεσίας. Επομένως, πλάι στη φυσική θεωρία, δηλαδή εκείνη που προέρχεται από τη δημιουργία και την ευταξία των κτισμάτων, πλουτίσαμε και με το κήρυγμα διαμέσου Αυτού. Αρκούσε βέβαια η κτίση για να υποδείξει στους ανθρώπους τον Ποιητή, ωστόσο έδωσε και τον νόμο ως βοήθεια, ο οποίος έχει τη δύναμη να επαναφέρει τους πλανεμένους. Σε εκείνον βέβαια που εξετάζει επιπόλαια τα λόγια του ψαλμού, φαίνεται ότι τούτος ο λόγος περί του νόμου και των δικαιωμάτων δεν έχει αλληλουχία με τα προηγούμενα. Υπάρχει όμως πολύ μεγάλη συνοχή. Και πώς συμβαίνει αυτό, θα το εξηγήσω αμέσως: Τρεις είναι συνολικά οι θείοι νόμοι: ο πρώτος είναι ο φυσικός, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και δημιουργικός, κατά τον οποίο, από τη συνείδηση και από τα κτίσματα, γνωρίζουμε το πρέπον και αναγνωρίζουμε τον Δημιουργό. Ο δεύτερος είναι ο γραπτός, ο οποίος δόθηκε μέσω του Μωυσή. Και ο τρίτος είναι ο πνευματικός και ευαγγελικός.

Λέω λοιπόν ότι πρέπει να θυμόμαστε πως αναφέρει ξεκάθαρα μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Όσα εκπορεύονται από τα χείλη σου να τα φυλάξεις», δηλαδή, ό,τι υποσχεθείς, φρόντισε να το εκπληρώσεις και μάλιστα πολύ γρήγορα. Διότι σε αυτά η αναβλητικότητα δεν είναι αζήμια. «Εάν λοιπόν κάνεις», λέει, «ένα τάμα στον Κύριο, μην καθυστερήσεις να το αποδώσεις· είναι προτιμότερο να μην τάξεις, παρά να τάξεις και να μην αποδώσεις». ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ. Και βέβαια, τον άριστο σκοπό της ενάρετης πράξης σχετικά με το χρέος να εκπληρώνονται τα τάματα και οι υποσχέσεις, δεν θα μπορούσε κάποιος να τον μάθει αλάνθαστα από πουθενά αλλού, παρά μόνο μέσα από τον νόμο. Διότι είναι γραμμένο: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου». Ή μήπως δεν φωταγωγούμαστε από τον θείο νόμο, και δεν θα διέσχιζε κανείς μια ορθή και αλάνθαστη οδό, έχοντας ως έναν λύχνο τις ακτίνες του; ΠΑΛΛ. Πώς όχι; Διότι κάπου ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τα μάτια». ΚΥΡ. Με ποιον λοιπόν τρόπο θα ευδοκιμήσουμε, ζώντας τον ένδοξο και πάναγνο βίο, και προσφέροντας ως λαμπρό ανάθημα στον Θεό τους τρόπους της ύψιστης επιείκειας, θα το μάθεις πολύ σαφώς, καθώς ο Θεός μας το επιτάσσει και μέσα από άλλα θεσπίσματα.

Γνωρίζοντάς το αυτό όλοι οι άγιοι, έσπευδαν μέσα από κάθε ταπεινή διαγωγή να ενώσουν τους εαυτούς τους με τον Θεό. Διότι υπήρξαν κάποιοι φιλόθεοι, οι οποίοι μετά το άγιο βάπτισμα όχι μόνο απέκοψαν τις ενέργειες των παθών, αλλά θέλησαν να νικήσουν και τα ίδια τα πάθη και να γίνουν απαθείς. Τέτοιοι ήταν ο άγιος Αντώνιος και ο Παχώμιος και οι υπόλοιποι θεοφόροι Πατέρες. Επειδή λοιπόν είχαν ως σκοπό να καθαρίσουν τους εαυτούς τους, όπως λέει ο Απόστολος, από κάθε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος, και γνώριζαν ότι με την τήρηση των εντολών, όπως ήδη είπαμε, καθαίρεται η ψυχή και, ας το πούμε έτσι, καθαίρεται ο νους, αναβλέπει και έρχεται στη φυσική του κατάσταση (διότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τα μάτια), κατανόησαν ότι, όντας μέσα στον κόσμο, δεν μπορούν εύκολα να κατορθώσουν την αρετή. Έτσι επινόησαν για τον εαυτό τους έναν ξένο βίο, μια ξένη διαγωγή, εννοώ δηλαδή τον μοναχικό βίο, και άρχισαν να αποφεύγουν τον κόσμο και να κατοικούν στις ερήμους, με νηστείες, χαμευνίες, αγρυπνίες και την υπόλοιπη κακοπάθεια, καθώς και με την πλήρη απάρνηση της πατρίδας και των συγγενών, των χρημάτων και των κτημάτων. Με απλά λόγια, σταύρωσαν τον κόσμο για τον εαυτό τους. Και όχι μόνο τήρησαν τις εντολές, αλλά προσέφεραν και δώρα στον Θεό. Και εξηγώ πώς: Οι εντολές του Χριστού δόθηκαν σε όλους τους χριστιανούς, και κάθε χριστιανός έχει την υποχρέωση να τις τηρεί. Είναι, όπως θα έλεγε κανείς, οφειλόμενος φόρος στον βασιλιά.

Εκατό κεφάλαια: Πώς αποκτά κάποιος την ταπεινοφροσύνη. Κεφάλαιο πρώτο. Αρχή της καρποφορίας είναι το άνθος, και αρχή της ταπεινοφροσύνης η υποταγή στον Κύριο. Καρπός δε της υπακοής είναι η μακροθυμία, και η μακροθυμία είναι καρπός της αγάπης. Η δε αγάπη είναι ο σύνδεσμος της τελειότητας, και τελειότητα είναι η τήρηση των εντολών του Θεού. Η δε εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια. Και τα φωτισμένα μάτια αποφεύγουν τις οδούς των παρανόμων.

Και ούτε είναι δυνατόν να τηρείται η εντολή του Κυρίου, εάν δεν προηγείται η αγάπη του Θεού («διότι, εάν με αγαπάτε», λέγει, «τις εντολές μου θα τηρήσετε»), ούτε να φωτιστούν οι οφθαλμοί και η καρδιά, εάν δεν τα φωτίζει η εντολή («διότι η εντολή του Κυρίου», λέγει, «είναι λαμπρή και φωτίζει τους οφθαλμούς»), αλλά ούτε και λόγο αλήθειας να εκφέρει κανείς, εάν δεν έχει μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, σύμφωνα με εκείνον που λέει «εάν ζητάτε απόδειξη του Χριστού που ομιλεί μέσα μου», ή μάλλον όχι μόνο που ομιλεί, αλλά και που ελεεί. («Ας έλθει, διότι λέγει, το έλεός σου και το σωτήριό σου σε εμένα, και θα αποκριθώ με λόγο σε εκείνους που με ονειδίζουν»·) πράγμα το οποίο δεν θα μπορούσε να υπάρξει, εάν κανείς δεν «εκζητήσει τα δικαιώματά σου». Διότι, για όσους δεν έχουν αυτή τη διάθεση, η ντροπή κατά τους ονειδισμούς είναι μόνο κατ' επίφαση, ώστε να μην μπορούν να πουν «αφαίρεσε από εμένα τον ονειδισμό και την εξουδένωση»· αντίθετα, αφαιρείται από το στόμα τους ο λόγος της αλήθειας· ώστε να μην απομένει τίποτε περισσότερο σε εκείνον που προσεύχεται παρά το «μην αφαιρέσεις από το στόμα μου τον λόγο της αλήθειας». 30. Πότε όμως γίνεται αυτό; Όταν δεν φυλάξει κανείς τον νόμο διαπαντός· όταν δεν πορευθεί κανείς σε ευρυχωρία. «Διότι πρέπει να πλατυνθεί η καρδιά», εάν πρόκειται κανείς να χωρέσει τον Χριστό που «εμπεριπατεί» μέσα της, του Οποίου τη δόξα δεν τη διηγούνται άνθρωποι, αλλά οι ουρανοί («διότι οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»), ή μάλλον ο ίδιος ο Πατέρας, λέγοντας «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα».

Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφει τις ψυχές· η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνει σοφούς τους απλοϊκούς. Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνουν την καρδιά· η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζει τους οφθαλμούς. Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένει στον αιώνα του αιώνα· τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά, απολύτως δίκαια στο σύνολό τους· είναι πιο επιθυμητά από τον χρυσό και από το πλήθος των πολύτιμων λίθων, και γλυκύτερα από το μέλι και την κερήθρα.

Διότι και ο δούλος σου τα τηρεί, και στην τήρησή τους υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση. Όλα δε αυτά τα περιέλαβε ο νόμος του Θεού για την επιστροφή της ψυχής. Διότι πρώτα περιέχει μαρτυρίες και δικαιώματα και εντολές. Έπειτα, σε όλα αυτά επισύναψε τον φόβο, ως βακτηρία επιστροφής, και πάνω σε όλα τοποθέτησε ως κορωνίδα τα κρίματα του Θεού. Σε καθένα δε από τα προλεχθέντα συνέδεσε ένα ιδίωμα: στον κατά πάντα γενικά αποκαλούμενο νόμο συνέδεσε την επιστροφή της ψυχής· το πώς δε επιστρέφει η ψυχή, το φανερώνει μέσα από τα εξής, ονομάζοντας τη μαρτυρία πιστή, διά της οποίας γίνεται σοφός ο νήπιος εν Χριστώ. Έπειτα αναφέρει τα δικαιώματα του Κυρίου, προσθέτοντας ως ιδίωμά τους το ότι είναι ευθέα και ότι παρέχουν ως καρπό την ευφροσύνη σε όσους μετέχουν σε αυτά. Και επιπλέον αυτών, την εντολή του Κυρίου, της οποίας επίσης φανέρωσε το ιδίωμα, λέγοντας ότι είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς της ψυχής. Με τον φόβο δε του Κυρίου συνέδεσε την αγνεία, και με την αγνεία τη διαρκή και αιώνια ζωή. Και πάνω σε όλα και μετά από όλα προσέθεσε την κρίση του Θεού, και συνέδεσε με αυτήν την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.

Είναι βεβαίως απολύτως σαφές από τα προλεχθέντα το νόημα που εμπεριέχεται σε αυτά τα λόγια: ότι είναι έργο των καθαρών οφθαλμών της Εκκλησίας να παρασκευάζουν τέτοια τροφή για το σώμα μέσω της λειαντικής δυνάμεως των σιαγόνων, ώστε να μη διακρίνεται τίποτα το δυσνόητο και ύπουλο στα λεγόμενα, αλλά να είναι όλα τηλαυγή και ελεύθερα και απαλλαγμένα από κάθε δόλια απόκρυψη και αδιαφάνεια, ώστε να είναι ολοφάνερα ακόμη και στα νήπια, όπως λέει ο προφήτης: «Η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, διδάσκοντας σοφία στα νήπια· και η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς». Διότι, εάν τέτοιες είναι οι φιάλες του λόγου, είναι προφανές ότι δεν θα κατασκευαστούν από γήινη ύλη, αλλά η φύση τους θα προέρχεται από το άρωμα, και μάλιστα από εκείνο το άρωμα το οποίο η νύμφη αναφέρει στα προοίμια του Άσματος ότι υπερέχει από όλα τα αρώματα. Τέτοια φιάλη ήταν ο Παύλος, ο οποίος δεν νόθευε τον λόγο με πανουργία, αλλά συνιστούσε τον εαυτό του με τη φανέρωση της αλήθειας.

Κεφάλαιο ΙΖʹ Ότι είναι ατελής ως προς το αγαθό εκείνος που υστερεί έστω και σε ένα από τα στοιχεία της αρετής. Εάν, λοιπόν, αυτά έχουν έτσι, πρέπει να διορθωθεί, όσο είναι δυνατόν, η συνήθεια των πολλών: όσοι, δηλαδή, ενώ καταπολεμούν σθεναρά τις πιο αισχρές ηδονές, κατά τα άλλα κυνηγούν την ηδονή μέσα στις τιμές και τις φιλαρχίες, πράττουν κάτι παρόμοιο με έναν δούλο που δεν πασχίζει πώς να απαλλαγεί από τη δουλεία, αλλά απλώς αλλάζει ιδιοκτήτες, θεωρώντας ότι η εναλλαγή των κυρίων αποτελεί ελευθερία —διότι όλοι είναι εξίσου δούλοι, έστω και αν δεν εξουσιάζονται από τους ίδιους, εφόσον επικρατεί απολύτως επάνω τους κάποια δεσποτική εξουσία—. Υπάρχουν, πάλι, άλλοι οι οποίοι, εξαιτίας της μεγάλης μάχης τους ενάντια στις ηδονές, έχουν γίνει κατά κάποιον τρόπο ευάλωτοι στο αντίθετο πάθος, και μέσα στην εντατική αυστηρότητα της ζωής τους αιχμαλωτίζονται εύκολα και με δυσκολία διαφεύγουν από τις λύπες, τους θυμούς, τις μνησικακίες και όλα τα υπόλοιπα, όσα ανθίστανται ως αντίθετα προς το πάθος της ηδονής. Αυτό δε συμβαίνει, όταν την πορεία του βίου δεν την κατευθύνει ο ορθός λόγος της αρετής, αλλά κάποιο πάθος. «Διότι η εντολή του Κυρίου είναι ιδιαιτέρως φωτεινή», όπως λέει η Γραφή, ώστε να «φωτίζει τους οφθαλμούς» ακόμη και των νηπίων, διακηρύσσοντας ότι το να «προσκολλάται κανείς μόνο στον Θεό είναι αγαθό».

Διότι, αν και κάνει μνεία στην τήρηση των θείων εντολών, λέει, «όμως ως εκείνη που θεώνει τελειότατα τις ψυχές μας και φωτίζει με το πιο αλάνθαστο φως της γνώσης, διότι 'η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζουσα τους οφθαλμούς', και 'φως τα προστάγματά του'». Αυτό θεωρούσε και ο Βαρλαάμ ως το τελειότατο έπαθλο των σπουδαίων, δηλαδή την αλήθεια των λόγων των όντων. Διότι διαβεβαίωνε ότι μέσω αυτών κατοικεί στους φιλοσόφους ο Χριστός, η αλήθεια, και ο Πατέρας της αλήθειας, λόγω της γνώσης της αλήθειας που ενυπάρχει στα όντα.

Προς δε αυτόν που τον διαδέχθηκε και ο οποίος, προς υπεράσπιση της πλάνης εκείνου, καταχράται τα λόγια του Πνεύματος, θα έλεγα ότι και «η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής» και «φως τα προστάγματά του». Αλλά, αν και μέσω αυτών οι Ιουδαίοι πλούτιζαν σε γνώση του θείου θελήματος και, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, διέκριναν τα ουσιώδη καθώς κατηχούνταν από τον θείο νόμο, και είχαν σε αυτόν τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας, εντούτοις παρέμεναν σκοτισμένοι και πεπωρωμένοι, όπως ακριβώς και σήμερα όσοι διδάσκουν για τα μυστήρια του Θεού χωρίς πράξη. Άρα, η γνώση δεν αποτελεί τον τελειότατο, ωφελιμότατο και πλέον αλάνθαστο φωτισμό, έστω κι αν προέρχεται από τα ίδια τα λόγια του Πνεύματος· διότι «όχι οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου», κατά τον Παύλο, «θα δικαιωθούν».

«Στον ήλιο». Εκφράζει την ομοιότητα της λαμπρότητας· διότι και στον ήλιο κατοικεί ως Θεός· επειδή αυτός έδωσε στον ήλιο το να φέγγει. «Και αυτός». Διότι όπως ακριβώς ο νυμφίος στολισμένος εξέρχεται από τον νυμφικό θάλαμο, έτσι και ο ήλιος στολισμένος με τις ακτίνες προέρχεται από την άκρη του ουρανού· και έτσι ο Χριστός, στολισμένος με το φως, ανέρχεται εκ των νεκρών. «Θα αγαλλιάσει». Ως γίγαντας εξαιτίας της ισχύος του· διότι με χαρά και με δύναμη κατήλθε στον άδη, για να συντρίψει τη δύναμη που βρισκόταν σε αυτόν. «Από την άκρη». Και αυτό σημαίνει τον Χριστό· διότι, αφού ήλθε από τον ουρανό, πάλι στους ουρανούς ανήλθε, στα πατρικά του δώματα. «Και δεν υπάρχει». Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος φωτίζει κάθε τόπο [της γης], έτσι και ο Χριστός μετέδωσε σε κάθε ψυχή των πιστών τη θέρμη της πίστεως και το πυρ του Πνεύματος. «Ο νόμος». Ο νόμος της χάριτος, τον οποίο ο ίδιος ο Χριστός κήρυξε: μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών. «Η μαρτυρία». Την οποία ο ίδιος μαρτυρεί λέγοντας: ελάτε σε μένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Διότι με αυτήν ο άπειρος λαός αποκτά ανδρείο φρόνημα. «Τα δικαιώματα». Διότι όλα τα μυστήρια, όσα παρέδωσε στους πιστούς ο Χριστός, είναι δικαιώματα· επειδή με αυτά ευφραίνονται οι καρδιές εκείνων που αγωνίζονται κατά Θεόν.

«Η εντολή»: Αυτή που λέει: δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις και τα εξής. Διότι αυτή ειπώθηκε φανερά και φωτίζει όσους υπακούουν. «Ο φόβος»: Διότι για όλους όσους καθοδηγούνται από τον φόβο του Θεού, ο μισθός τους παραμένει στον αιώνα. Επειδή ο φόβος του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Τα κρίματα»: Διότι όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι αληθινοί και δίκαιοι. επειδή τίποτα δεν είναι άκριτο παρά τω Θεώ, ως Εκείνου που δικαιώνει. «Επιθυμητά»: Διότι καθόλου δεν ωφελεί τον άνθρωπο ο χρυσός ή οι πολύτιμοι λίθοι, όσο οι λόγοι του Θεού και οι εντολές. Και αυτά επιθυμεί ο κάθε πιστός και σπεύδει να τα αξιωθεί. «Και γλυκύτερα»: Διότι η γλυκύτητα του μελιού είναι πρόσκαιρη, ενώ των λόγων του Θεού αιώνια. «Και γαρ ο δούλος»: Διότι όλοι όσοι υπηρετούν αληθινά τον Θεό τηρούν τις εντολές του, όπως ο Χριστός, ως Υιός του Πατρός, τις εντολές. Διότι δεν ήρθα, λέει, για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Εν τω φυλάσσειν»: Διότι δεν υπόκεινται σε μέτρο όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τηρούν τις εντολές του. «Παραπτώματα»: Διότι όσα αμαρτάνει ο άνθρωπος, ποιος τα γνωρίζει, παρά μόνο ο Θεός ως καρδιογνώστης; «Εκ των κρυφίων»: Από όλα, λέει, όσα γεννά η καρδιά και οι λογισμοί. διότι εσύ τα γνωρίζεις, από αυτά καθάρισέ με. «Και από αλλοτρίων»: Από εκείνα που προέρχονται από αρπαγή και πλεονεξία. διότι αυτά τυγχάνουν ξένα. Αυτά δε τα μισεί ο Θεός [και όσοι υπηρετούν τον Θεό].

Διότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. —Και αφού βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι, έλαβαν συμβουλή για να τον εξοντώσουν. Και αφού βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι. Από πού; Από την εντολή, από τον νόμο, από τη ζωή. Διότι εκείνοι που σχεδιάζουν τον θάνατο κάποιου άλλου, αυτοί πρώτοι εγκαταλείπουν το φως της ζωής. Και αφού βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι, έλαβαν συμβουλή. Και δεν ανέφερε ο συγγραφέας από ποιον, προκειμένου να παρακινήσει τον δικό μας νου προς την αναζήτηση. Και αφού βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι, έλαβαν συμβουλή. Από ποιον; Είναι βέβαια προφανές ότι από τον διάβολο, ο οποίος είναι εξ αρχής ανθρωποκτόνος. Και αφού βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι, έλαβαν συμβουλή, για να τον εξοντώσουν.

Γι' αυτόν τον λόγο δεν καθιστά τον λόγο του ολοκληρωμένο, αλλά, σαν να έλκει κάποια συνεχή σειρά, μεταβαίνει με αυτόν τον τρόπο και πάλι στη νουθεσία των Ιουδαίων και λέει: «Και τώρα εσύ, οίκε του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευτούμε στο φως του Κυρίου»· δηλαδή, στις εντολές Του, στον νόμο Του. Διότι «λύχνος είναι η εντολή του νόμου και φως και ζωή και έλεγχος και παιδεία»· και ο Δαβίδ πάλι λέει: «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς»· και: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος Σου και φως στα μονοπάτια μου». Και παντού θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι ο νόμος ονομάζεται με αυτόν τον τρόπο. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Έχεις την πεποίθηση για τον εαυτό σου ότι είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός των αφρόνων». Διότι οι ακτίνες του ηλίου δεν καθοδηγούν τόσο πολύ τα μάτια του σώματός μας, όσο οι εντολές του νόμου καταυγάζουν τα μάτια της ψυχής.

Διότι οδό, όπως προείπα, ονομάζει τον βίο. Επειδή αυτόν τον διαβαίνουμε όλοι από τις ωδίνες της γεννήσεως μέχρι τον τάφο. Μακάριοι είναι εκείνοι που εξερευνούν τα μαρτύριά Του· με όλη τους την καρδιά θα Τον αναζητήσουν. Και κατά την ερμηνεία του δεκάτου ογδόου ψαλμού έχουμε πει σε τι διαφέρει ο νόμος, τα μαρτύρια, τα δικαιώματα, τα κρίματα και οι εντολές· θα υπενθυμίσουμε όμως συνοπτικά τα όσα έχουν λεχθεί. Νόμο ονομάζει αυτόν που δόθηκε από τον Θεό των όλων διά του θεσπεσίου Μωυσέως· εντολές δε και προστάγματα πάλι τον ίδιο, επειδή δόθηκε ως εντολή και προστάχθηκε με βασιλικό κύρος· δικαιώματα, επειδή έχει τη δύναμη να δικαιώσει εκείνον που τον εφαρμόζει· κρίματα δε, επειδή υποδεικνύει τις θείες αποφάσεις και τις δίκαιες ανταποδόσεις τόσο εκείνων που ζουν σύμφωνα με τον νόμο όσο και εκείνων που ζουν παράνομα· μαρτύρια δε, επειδή διαμαρτυρόμενος εντόνως δεικνύει ποιες τιμωρίες πρόκειται να υποστούν οι παραβάτες. Μακαρίζει, λοιπόν, και εδώ αυτούς που ερευνούν συνεχώς τα μαρτύρια του Θεού και αναζητούν τον Θεό με όλη τους την καρδιά. Αυτό όμως δεν είναι κατόρθωμα του καθενός, αλλά εκείνου που έχει κατακτήσει την κορυφή της ίδιας της αρετής. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μοιράζει τη διάνοιά του μεταξύ του Θεού και των βιοτικών μεριμνών, αλλά αναθέτει ολόκληρο τον εαυτό του στον Θεό. Εξάλλου, διά της αναγνώσεως και διά της ακροάσεως των θείων Γραφών κατορθώνεται ο βίος μας. Ο προφήτης, επομένως, μακαρίζει εκείνους που εξερευνούν τα μαρτύριά Του.

ΣΤ΄. Γι' αυτό και αυτός ο προφήτης λέει αλλού: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν πρόκειται να δικαιωθεί ενώπιόν σου». Και πάλι: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Επομένως, όλα όσα γίνονται από αυτόν είναι γεμάτα και από τα δύο αυτά στοιχεία. Διότι, αν απαιτούσε μόνο τη δικαιοσύνη, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί· αν πάλι χρησιμοποιούσε μόνο τη φιλανθρωπία, οι περισσότεροι θα γίνονταν ραθυμότεροι. Γι' αυτό, ρυθμίζοντας ποικιλοτρόπως τη σωτηρία των ανθρώπων, χρησιμοποιεί και τα δύο αυτά για τη διόρθωσή τους. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του». Αυτό που κάνει σε πολλά σημεία, το ίδιο εφαρμόζει και εδώ, μεταβαίνοντας από τη σοφία που αποκαλύπτεται στην ποικιλόμορφη δημιουργία και από την κηδεμονία, στη νομοθεσία, ενεργοποιώντας πάλι αυτή την πλευρά της πρόνοιας. Διότι δεν διόρθωσε το ανθρώπινο γένος μόνο με το να δημιουργήσει μια τόσο μεγάλη και σπουδαία κτίση, αλλά και με το να θεσπίσει τον νόμο. Γι' αυτό και στον δέκατο όγδοο ψαλμό, διαχωρίζοντας και τα δύο αυτά μέρη, στην αρχή μεν έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· φτάνοντας δε στο μέσον, και αφού ολοκλήρωσε τον λόγο περί της κτίσεως, πρόσθεσε: «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, και επιστρέφει τις ψυχές· η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, και φωτίζει τους οφθαλμούς».

Και θα σε καταστήσει ο Κύριος κεφαλή και όχι ουρά, και θα δώσει τη βροχή στη γη σου στην κατάλληλη εποχή.» «Είπε ο Σαμουήλ: Μήπως είναι αρεστά στον Κύριο τα ολοκαυτώματα και οι θυσίες, όσο το να υπακούει κανείς στη φωνή του Κυρίου; Ιδού, η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία.» «Η υπακοή σου με αύξησε χαρίζοντάς μου ευρυχωρία.» «Τις οδούς του φύλαξα, και δεν θα παρεκκλίνω από τις εντολές του, για να μην πεθάνω.» «Εάν ακούσουν και υπηρετήσουν, θα ολοκληρώσουν τις ημέρες τους μέσα σε αγαθά, και τα έτη τους μέσα σε ευπρέπεια.» «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς.» «Η δικαιοσύνη του θα είναι επί τους υιούς των υιών σε όσους φυλάσσουν τη διαθήκη του.» «Μακάρι να κατευθύνονταν οι οδοί μου στο να φυλάξω (τις εντολές).» «Ο νόμος σου είναι αλήθεια.» «Όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι δοκιμασμένοι στο πυρ. Και υπερασπίζεται όσους τον ευλαβούνται.» «Τέλος του λόγου, άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι, και τις εντολές του να φυλάσσεις.» «Το πρόσταγμα του Κυρίου είναι πηγή ζωής.» «Εκείνοι που αγαπούν τον νόμο, θα περιβάλουν τον εαυτό τους με τείχος.» «Τάδε λέγει ο Κύριος: Εάν πορεύεσαι στις οδούς μου, και τηρείς τα προστάγματά μου, εσύ θα κρίνεις τον οίκο μου.» «Ακούστε με, και θα φάτε αγαθά, και ας εντρυφήσει στα αγαθά η ψυχή σας.» «Είναι προτιμότερος αυτός που υστερεί σε σύνεση αλλά έχει φόβο Θεού, παρά εκείνος που περισσεύει σε φρόνηση και παραβαίνει τον νόμο.» «Τίποτα δεν είναι πιο γλυκό από το να προσέχει κανείς στις εντολές του Κυρίου.» «Εκείνος που αναζητά τον νόμο, θα χορτάσει από αυτόν.» «

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Διότι ποιος ταχύτατος ιππέας υπάκουσε, ποιο από τα γρήγορα πουλιά μπόρεσε να πετάξει από τη μία άκρη του ουρανού ως την άλλη μέσα σε μία μέρα; Όση δύναμη έλαβε από τον δημιουργό αυτός ο ημεροδρόμος «και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θερμότητά του». Διότι, διατρέχοντας έναν δρόμο, ζεσταίνει και φωτίζει τα πέρατα της γης. «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος», επιστρέφοντας τις ψυχές των συνετών ακροατών, «η μαρτυρία του Κυρίου είναι πιστή, κάνοντας σοφές τις καρδιές των νηπίων». «Τα δικαιώματα του Κυρίου είναι ευθέα, ευφραίνοντας τις καρδιές», δηλαδή τις ευθείες και συνετές καρδιές· «η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη», φωτίζοντας τα μάτια όσων μετανοούν. «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός», διαφυλάσσοντας στον αιώνα αυτόν που κυριεύθηκε από αυτόν. «Τα κρίματα του Κυρίου είναι αληθινά», απόλυτα δικαιωμένα. «Είναι επιθυμητά», με σύνεση, «περισσότερο από το χρυσάφι και τον πολύτιμο λίθο, και γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα», όχι όμως για όλους, αλλά για τον δούλο που τα φυλάει. «Και με το να τα φυλάει, υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση», δηλαδή αθάνατη ζωή. «Τα παραπτώματα ποιος θα τα κατανοήσει;» Χιλιάδες φορές την ημέρα παραπτωματούμε με έργα και με λόγια και πολλές φορές ούτε καν το καταλαβαίνουμε.

Όταν συγκροτείται Σύνοδος για κανονικά και ευαγγελικά ζητήματα, πρέπει οι Επίσκοποι που έχουν συναθροιστεί να μεριμνούν και να φροντίζουν για την τήρηση των θείων και ζωοποιών εντολών του Θεού. Διότι στην τήρησή τους υπάρχει μεγάλη ανταπόδοση, επειδή η εντολή είναι λύχνος, και ο νόμος φως, και ο έλεγχος και η παιδεία είναι οδός ζωής, και η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τους οφθαλμούς. Να μην έχει δε το δικαίωμα ο Μητροπολίτης να απαιτεί από τα πράγματα που φέρνει μαζί του ο Επίσκοπος, ούτε υποζύγιο ούτε κάποιο άλλο είδος. Εάν δε αποδειχθεί ότι έπραξε κάτι τέτοιο, θα αποτίσει το τετραπλάσιο.

Επειδή βλέπουμε πολλούς να εκτρέπονται από την ευθεία οδό, θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι οι περισσότεροι δεν το κάνουν από άγνοια των προσταγμάτων του Κυρίου —«διότι τα προστάγματά του είναι ευθέα και η εντολή του τηλαυγής, η οποία φωτίζει τους οφθαλμούς»— αλλά μάλλον από προσκόλληση στις δικές τους πονηρίες, φιλοτιμούμενοι να προλάβουν ο ένας τον άλλον τρέχοντας προς τον γκρεμό της απώλειας. Αυτούς όχι μόνο είναι δύσκολο και κοπιαστικό να τους διασώσεις, αλλά και η ίδια η προσπάθεια της καθοδήγησής τους δεν γίνεται με προθυμία, εφόσον εκείνοι που ολίσθησαν στην πτώση με θεληματική κακία δεν επιθυμούν να ανανήψουν. Διότι, αν και μερικές φορές κάποιοι από αυτούς με δυσκολία ανασύρθηκαν αφού κόπηκε ο δεσμός της πλάνης, ωστόσο το παράδειγμα αυτού που επιτεύχθηκε ανέλπιστα δεν δημιουργεί αισιοδοξία για την αντιμετώπιση παρόμοιων περιπτώσεων. Γι' αυτό, ας τους αφήσουμε αυτούς· διότι δεν είναι εύκολο να τους ελκύσει κανείς προς αυτά που δεν έχουν επιλέξει, καθώς τους τραβάει προς τα κάτω, όπως είπαμε προηγουμένως, η μοχθηρία της βούλησής τους. Η εγκατάλειψή τους δεν συνιστά ευθύνη, αφού πορεύονται με το φως της δικής τους φωτιάς και ακολουθούν τη φλόγα που οι ίδιοι άναψαν, για τους οποίους και ο θείος Παύλος αναφωνεί: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ο τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ. Σχετικά με αυτούς που υποστηρίζουν ότι η αποκάλυψη, για την οποία μιλούν οι Γραφές σε όσους την κατανοούν με πίστη, συμβαίνει μέσω συλλογισμών και ερμηνειών και ότι δεν λάμπει το αληθινό φως του Θεού, ας λάβουμε τις μαρτυρίες από τις ίδιες τις Γραφές. Ο απόστολος, συγκρίνοντας τη δόξα του φωτός που περιλάμπει τους αξίους με τη δόξα του προσώπου του Μωυσή, αναφέρει: «εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου». Αλλά και τον ίδιο τον Παύλο, καθώς πορευόταν στον δρόμο προς τη Δαμασκό, τον περιέλαμψε ένα θείο φως που άστραψε πιο δυνατά από τον ήλιο. Επίσης και ο Στέφανος, ενώ στεκόταν, είπε: βλέπω «τους ουρανούς ανοιγμένους και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών» της δυνάμεως. Και πάλι λέει: «εκείνος που με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου, και εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου». Έχει αποδειχθεί λοιπόν ότι αυτά δεν είναι απλά νοήματα, αλλά υπόσταση και ουσία και αστραφτερό θείο φως του Αγίου Πνεύματος που δίδεται στους αξίους και πιστούς. Και ερευνώντας τα υπόλοιπα βιβλία των Γραφών, θα βρεις πολλά σημεία που συμφωνούν με αυτά. Επειδή όμως μερικοί υποστηρίζουν ότι η αποκάλυψη γίνεται μόνο σε ένα πρόσωπο, μέσω ερμηνειών και νοημάτων, στηριζόμενοι στη μαρτυρία του αποστόλου: «εάν όμως υπάρξει αποκάλυψη σε κάποιον άλλον», «ο πρώτος ας σιωπήσει», καθώς και στο ότι «η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τα μάτια», και στο ότι «ο νόμος σου είναι λύχνος για τα πόδια μου και φως στα μονοπάτια μου».

Γι' αυτόν τον λόγο, και βλέποντας δεν έβλεπαν και ακούγοντας δεν κατανοούσαν. Εξάλλου, εφόσον η εντολή είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς, και ο νόμος είναι λύχνος και φως, μη διστάζεις λοιπόν να ανοίγεις τα μάτια σου και οπωσδήποτε θα δεις το φως, έστω κι αν όχι ολόκληρο, αλλά όσο είναι δυνατόν· επειδή ούτε τον ήλιο τον βλέπουμε ολόκληρο, αλλά παρ' όλα αυτά μάς είναι το πιο γλυκό από όλα όσα βλέπουμε. Και να θεωρείς ότι ο θείος Δαβίδ απευθύνεται σε σένα λέγοντας: «Ετοίμασα λύχνο για τον χριστό μου». Σου έχει παραθέσει έτοιμο τον νόμο του, τόσο ως προς το γράμμα όσο και ως προς το πνεύμα, εφόσον είσαι χριστός μέσω του ευωδιαστού και πολύτιμου χρίσματος της ιερωσύνης.

53. Έλεγε επίσης ότι οι ψυχικές θεραπείες είναι ανώτερες από τις σωματικές. «Διότι, εάν κάποιος διεγείρει εκείνον που έχει συνηθίσει να αργεί και που έχει τρόπον τινά παραλυμένα τα χέρια, ώστε να εργάζεται και να πράττει τα αγαθά, διδάσκοντάς τον και προτρέποντάς τον προς τα καλά, άραγε δεν θεράπευσε αυτός τον αμελή και ράθυμο; Ή εάν κάποιος οδηγήσει εκείνον που νοσεί από την ειδωλολατρία και αγνοεί τον αληθινό και μόνο Θεό στην επίγνωση της αλήθειας μέσω της θεόπνευστης διδασκαλίας και τον καθοδηγήσει να πορεύεται σύμφωνα με τις θείες εντολές, άραγε δεν άνοιξε τα μάτια αυτού του σκοτισμένου και, αντί για τη ζοφερή άγνοια, δεν ενέσταλαξε σε αυτά το τηλαυγές φως της θείας επιγνώσεως; Διότι, λέει, η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. Υπάρχει δε και κάποιος που είναι μογιλάλος κατά την ψυχή, αυτός που ακολουθεί βεβαίως το ψεύδος και λαλεί άδικα και αποκρύπτει την αλήθεια με δόλια λόγια. Εάν λοιπόν και αυτός καθοδηγηθεί από κάποιον διδάσκαλο ώστε να παύσει η γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του να μη λαλούν δόλο, δεν θεραπεύτηκε και αυτός και από μογιλάλος έγινε μεγαλόφωνος; Υπάρχει και η νόσος της λέπρας στην ψυχή, εννοώ αυτή της υπερηφάνειας και της οίησης. Εάν κάποιος θεραπευτεί από αυτή με πνευματικούς λόγους, δεν καθαρίστηκε και αυτός;» 54. Λέγοντας αυτά ο μέγας πρόσθεσε και κάτι τέτοιο: «Με ρώτησε, λέει, κάποιος αδελφός: Ποιες είναι οι οράσεις, ω πάτερ, που έχεις συνηθίσει να βλέπεις όταν βρίσκεσαι σε έκσταση; Και εγώ του αποκρίθηκα:».

Έτσι τους διατηρούσε ο Κύριος σε ομόνοια και αγάπη, όπως ήταν προηγουμένως. Διότι δεν είχαν ακόμη κοιμηθεί οι περισσότεροι από τους αρχαίους πατέρες, μεταξύ των οποίων είναι ο Ψενταΐσιος, ο Σαμουήλ, ο Παχώμιος, ο Παύλος, ο Ιωάννης, ο Ιερακαπόλλων, για τον οποίο προαναφέραμε ότι παρηγόρησε τον πατέρα μας από τη θλίψη, ο μέγας Τιθόης, ο Ιωνάς και πολλοί άλλοι, μαζί με τους οποίους συγκαταλέγεται και ο Θεόδωρος ο πολιτικός, καθώς και ο Θεόδωρος τον οποίο πύρωσε ο Κύριος μέσω του αββά Παχωμίου εν Πνεύματι για να γίνει σκεύος εκλεκτό. Γι' αυτό, εφόσον υπήρχαν τόσοι πολλοί λύχνοι ανάμεσα στους αδελφούς, σκοτάδι δεν φαινόταν. Διότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς.

67. Μαζί με τις σωματικές θεραπείες, θεράπευε και πνευματικά τους κοσμικούς που τον άκουγαν. «Ένας άνθρωπος, έλεγε, που δεν αναγνωρίζει τον Κύριο, είναι τυφλός στη διάνοια, γι' αυτό και δεν βλέπει το φως του Θεού εξαιτίας της ειδωλολατρίας· αν όμως μετά από αυτά οδηγηθεί στο να γνωρίσει τον μόνο αληθινό Θεό και αναβλέψει, είναι μακάριος, εφόσον πορεύεται σύμφωνα με τις εντολές Του. Διότι η εντολή του Κυρίου, λέει, είναι λαμπρή και φωτίζει τα μάτια.» Και όλους ο μέγας άνδρας τους καθοδηγούσε και τους φώτιζε προς την οδό της αλήθειας, άλλους αποκόπτοντας από το ψεύδος και πείθοντάς τους να μη μιλούν άδικα και γενικώς να μην ψεύδονται, άλλους, που είχαν βλαμμένα τα χέρια τους από την αδράνεια απέναντι στις εντολές, αποτρέποντάς τους και στρέφοντάς τους να εργάζονται το αγαθό, και άλλους, που βρίσκονταν σε πορνεία και υπερηφάνεια, προτρέποντάς τους να μετανοούν, να πορεύονται με τον φόβο του Θεού και να πράττουν έργα άξια της μετάνοιας.

175. Και ενώ ζούσαν με αυτόν τον τρόπο, ο Κύριος τους διατηρούσε σε ομόνοια και αγάπη, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως. Διότι δεν είχαν ακόμη κοιμηθεί πολλοί από τους παλαιότερους. Αυτοί ήταν ο Ψενθαήσιος, ο Σαμουήλ, ο Παχώμιος, ο Παύλος, ο Ιωάννης και ο Ιερακαπόλλων, για τον οποίο αναφέρθηκε προηγουμένως ότι παρηγόρησε εν Κυρίω τον πατέρα μας Παχώμιο από τις θλίψεις που του είχαν επέλθει. Μαζί με αυτούς ήταν και ο μέγας Τιθόης και ο Ιωνάς και πολλοί άλλοι, καθώς και ο Θεόδωρος ο Πολιτικός, και ακόμη μαζί με αυτούς και ο Θεόδωρος, τον οποίο ο Κύριος πύρωσε εν πνεύματι μέσω του μεγάλου πατέρα, ώστε να γίνει σκεύος εκλογής. Επειδή υπήρχαν τόσοι πολλοί λύχνοι ανάμεσα στους αδελφούς, το σκοτάδι δεν εμφανιζόταν, διότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς.