Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 2:11

Και πότε τα ύδατα τον είδαν και φοβήθηκαν, παρά όταν επιτίμησε τη θάλασσα και αυτή φιμώθηκε; «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες. Διότι τα βέλη σου διαπερνούν». Με τη λέξη νεφέλες, σε αυτά τα λόγια, εννοεί τους αγίους αποστόλους, οι οποίοι διακονούν τον ουράνιο και ευαγγελικό λόγο· και με τη λέξη βέλη, τις ενέργειες του Αγίου Πνεύματος. Είναι λοιπόν σαν να λένε: Οι ενέργειες που δόθηκαν στους αγίους σου μαθητές έγιναν ξακουστές σε όλη την οικουμένη. Πρέπει δε να γνωρίζουμε, ότι και ο Ίδιος έχει ονομαστεί εκλεκτό βέλος από τον προφήτη Ησαΐα. «Η φωνή της βροντής σου μέσα στον τροχό». Βροντή ονομάζει τον ευαγγελικό λόγο, ο οποίος αντήχησε δυνατά σε όλη την υφήλιο. Γι' αυτό και τον ευαγγελιστή τον αποκάλεσε υιό της βροντής. Τροχό δε ονομάζει τον βίο των ανθρώπων, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να μάθει και από τον Ιεζεκιήλ. Είναι λοιπόν σαν να λέγει: Ο ευαγγελικός σου λόγος έχει διαδοθεί σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. «Φώτισαν οι αστραπές σου την οικουμένη». Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι αστραπές παρά εκείνοι που αστράφτουν σε εμάς το νοητό φως, οι άγιοι απόστολοι και ευαγγελιστές; Στους οποίους έλεγε ο Σωτήρας: «Εσείς είστε το φως του κόσμου». «Σαλεύτηκε και έγινε έντρομη η γη». Αντί του να πει: Έγινε ξακουστό σε όλη τη γη το σωτήριο κήρυγμα, διά του οποίου αγνός φόβος κατέλαβε τους πάντες, σύμφωνα με το ρητό: «Δουλεύσατε στον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο».

Όσον αφορά δε τη χειροτονία, ποιος τολμά να αποκαλεί τον εαυτό του άξιο, παρά μόνον ο αληθινά παράφρων και εκείνος που έχει εντελώς ξεχάσει τον εαυτό του; Λοιπόν, κατακρίνοντας τον εαυτό σου, λειτούργησε στον Θεό μέσα στον κλήρο που σου δόθηκε, και δικό Του είναι το έλεος και η βοήθεια και η δύναμη. Κατά τη λειτουργία να θυμάσαι τα λόγια: «Δουλέψτε στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο», και «Αυτός που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα, και τους λειτουργούς Του φλόγα πυρός». Μη φοβάσαι, δεν εγκαταλείφθηκες από τον Θεό. Διότι, αν εμείς δεν Τον εγκαταλείψουμε, Αυτός δεν μας εγκαταλείπει. Επειδή θέλημά Του είναι να επιστρέψουμε σε Αυτόν και να σωθούμε. Το γεγονός δε ότι βαρύνεσαι τόσο πολύ από το πάθος της πορνείας, προέρχεται από το ότι σκέφτεσαι άσχημα για τον πλησίον σου και τον κατακρίνεις. Προέρχεται επίσης και από την υπερβολική οικειότητα με όσους σου είπα να μην έχεις οικειότητα. Αν όσοι επιθυμούν τον κοσμικό πλούτο κινδυνεύουν συχνά στη θάλασσα και στις οδοιπορίες, και τα υπομένουν όλα, πόσο μάλλον εμείς που προσδοκούμε τη βασιλεία των ουρανών και το να ανακηρυχθούμε τέκνα Θεού, εμείς που ακούμε ότι η πάλη μας δεν είναι ενάντια σε σάρκα και αίμα, αλλά ενάντια στις αρχές και στις εξουσίες; Ακόμη δεν έχεις αντισταθεί μέχρι αίματος αγωνιζόμενος ενάντια στην αμαρτία, και ήδη παραλύεις από το πνεύμα της ακηδίας; Τι έχεις υπομείνει; Τι έχεις βαστάξει;

Μάθε λοιπόν και εσύ τι είσαι και πού βρίσκεσαι. Και δείξε συγκατάβαση προς τον σύνδουλό σου και κατάκρινε τον εαυτό σου. Ταπεινώσου αληθινά, όχι μόνο ενώπιον του Θεού, αλλά και ενώπιον των ανθρώπων και «ρίψε όλη σου τη μέριμνα σε Αυτόν», «ο οποίος δύναται να πράξει υπερεκπερισσού όσα ζητούμε ή νοούμε.» Και Αυτός θα σου εκπληρώσει όλα όσα έχει υποσχεθεί. Διότι δεν πρόκειται να αθετήσει τον λόγο Του προς εκείνους που Τον παρακάλεσαν γνήσια, τους δικούς Του και έντιμους αδελφούς Του, οι οποίοι δι' Αυτού και εν Αυτώ ελευθέρωσαν τον εαυτό τους από ολόκληρο τον παλαιό άνθρωπο, και άκουσαν από Αυτόν με ανείπωτη χαρά ότι «Όσα αν δέσετε επί της γης, θα είναι δεμένα στους ουρανούς», και τα εξής. Και τους έδωσε «κάθε εξουσία στον ουρανό και επί της γης.» Λοιπόν, «δούλευε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσου σε Αυτόν με τρόμο.» Και ευχαρίστησέ Τον με ακατάπαυστο στόμα, διότι ελέησε εσένα και πολλούς άλλους μέσω των δούλων Του. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα. Αμήν.

Διότι αυτά τα έλεγε ο αββάς Θεόδωρος, επειδή μπορούσε να καλύψει τη δική του ανάγκη και να διακονεί άλλους. Αυτός όμως είναι ασθενής. Και ο καθένας οφείλει, ανάλογα με το μέτρο και την κατάστασή του, να ζει με φόβο Θεού, ευχαριστώντας Τον πάντοτε. Διότι μέσω αυτού άλλοι λαμβάνουν τον μισθό τους. Ας μην φθονήσει, λοιπόν, αυτόν που θέλει να ακούσει Εκείνον που λέει: «Ασθένησα και με διακονήσατε». Δεν έχει απαιτήσεις ο Θεός από τον ασθενή, όπως πολλές φορές έχει ακούσει, παρά μόνο την ευχαριστία και την υπομονή. Διότι αυτές πρεσβεύουν υπέρ της αδυναμίας του ενώπιον του Θεού. Ας μην διστάζει, λοιπόν, όταν υπηρετείται από οποιονδήποτε αδελφό που θέλει να κοπιάσει για τον Κύριο, και ας μην λέει: «Επιβαρύνω αυτόν» ή «Στενοχωρώ αυτόν», αλλά ας λέει: «Εφόσον ο Θεός τον πληροφόρησε να αποκτήσει μισθό για τον εαυτό του από εμένα, ο Κύριος θα τον ενδυναμώσει και εμένα ας μην με κατακρίνει». Αυτά ας τα φυλάξει και να κατοικείτε με ειρήνη, με τη χάρη του Χριστού, του Θεού μας. Προπαντός, «να βαστάζετε τα βάρη ο ένας του άλλου, και έτσι να εκπληρώσετε τον νόμο του Χριστού». Και εκτός από αυτά, ας θυμόμαστε ότι ο θάνατος δεν αργεί να φτάσει. «Και δουλέψτε τον Κύριο με φόβο» και τον πλησίον, ώστε μέσω αυτού να κληρονομήσετε την αθάνατη ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Στον Οποίο έχοντας την ελπίδα μας, «μην μεριμνάτε για το αύριο». Διότι Αυτός νοιάζεται για εμάς. «Και εάν ρίξουμε τη μέριμνά μας σε Αυτόν», Αυτός θα φροντίσει για εμάς όπως θέλει. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα. Αμήν.

Αφού, λοιπόν, διαρρήξουμε τα δεσμά εκείνου (του διαβόλου) και αποτινάξουμε τον ζυγό που μας επιβλήθηκε από την πλεονεξία, ας δουλεύσουμε με φόβο στον Κύριο, καθώς είναι γραμμένο, και αφού αναδειχθούμε ανώτεροι από τις σαρκικές ηδονές μέσω της εγκράτειας, ας προσέλθουμε στη θεία και ουράνια χάρη, και ας ανέλθουμε στην άγια μετάληψη του Χριστού. Διότι έτσι ακριβώς θα υπερισχύσουμε της διαβολικής απάτης, και έχοντας γίνει κοινωνοί της θείας φύσεως, θα ανέλθουμε προς τη ζωή και την αφθαρσία. <Αλλά σας είπα ότι και με έχετε δει και δεν πιστεύετε.> Με πολλά λόγια, λοιπόν, τους κατατροπώνει, και με κάθε τρόπο τους ωθεί προς τη σωτηρία μέσω της πίστεως. Αλλά πάλι δεν αγνόησε, ως Θεός, ότι θα τρέξουν προς την γνώριμη και σύντροφό τους απιστία σαν σε αδελφή τους, και θα περιφρονήσουν ως τίποτα αυτόν που τους καλεί προς τη ζωή. Για να γνωρίσουν, λοιπόν, ότι ο Ιησούς δεν αγνοούσε πώς θα αποδειχθούν πάλι, ή μάλλον, όπως είναι πιο πρέπον να πούμε, για να μάθουν καλά ότι βρίσκονται υπό τη θεία οργή, προσθέτει πάλι: Αλλά σας είπα ότι και με έχετε δει και δεν πιστεύετε. Προγνώριζα, λέει, και προείπα σαφώς, ότι βεβαίως θα παραμείνετε σκληροί, και προσκολλημένοι σφιχτά στην αγαπημένη σας απείθεια, θα εγκαταλειφθείτε αμέτοχοι των δικών μου χαρισμάτων. Και πότε είπε κάτι τέτοιο για αυτούς ο Χριστός;

Και ο άγγελος τους λέει πάλι: Μη φοβάστε εσείς. Δεν λέω στους στρατιώτες το μη φοβάστε, αλλά σε εσάς. Εκείνοι ας φοβηθούν, ώστε αφού μάθουν από εμπειρία να μαρτυρήσουν και να πουν: Αληθινά ήταν Υιός Θεού. Εσείς όμως δεν πρέπει να φοβηθείτε. Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Αφού πορευθείτε, πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε, και τα εξής. Και αναχωρούν εκείνες με χαρά, γεμάτες φόβο. Άραγε έχει γραφτεί και αυτό; Λέει λοιπόν ο δεύτερος ψαλμός, ο οποίος προαναγγέλλει το πάθος του Χριστού: Υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο. Να αγαλλιάσθε μεν για τον αναστάντα Κύριο, με τρόμο δε εξαιτίας του σεισμού και του αγγέλου που εμφανίστηκε σαν αστραπή.

Μη δειλιάσεις μπροστά στους πειρασμούς που έρχονται εναντίον σου από τον Εχθρό, αλλά υπόμεινέ τους, για να επιτύχεις τον μακαρισμό. Διότι είναι γραμμένο: μακάριος ο άνθρωπος που υπομένει πειρασμό, διότι, αφού δοκιμαστεί, θα λάβει τον στέφανο της ζωής, τον οποίο υποσχέθηκε ο Κύριος σε αυτούς που τον αγαπούν. Θέλεις να μην κυριευθείς από τον πειρασμό; Απόκοψε κάθε θέλημά σου. Και αν νομίζεις ότι κάποιο πράγμα είναι καλό, αλλά από τον προεστώτα σου κρίνεται εν Κυρίω ότι δεν είναι καλό, να τον υπακούσεις εν Κυρίω· διότι το να φιλονικείς και να ακολουθείς τον δικό σου σκοπό, είναι σημείο καταστροφής. Διότι ο αρχάριος που είναι ανυπότακτος, αποκτά για τον εαυτό του ένα επονείδιστο όνομα. Διότι λέγει στον ψαλμό: δουλέψτε στον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο· δεχθείτε την παιδεία, μήπως οργιστεί ο Κύριος και χαθείτε από τη δίκαιη οδό. Εκείνος, λοιπόν, που αγαπά τη δικαιοσύνη, δεν θα χαθεί· ενώ εκείνος που μισεί την παιδεία, ζημιώνει τον εαυτό του.

Περί εορτών Μόνο να μην βρεθείς παντελώς άκαρπος· αλλά αποβλέποντας καθημερινά σε εκείνα τα αιώνια αγαθά και αναλογιζόμενοι την φοβερή ημέρα, με τον πόθο των αγαθών και τον φόβο των κολάσεων ας αποτρέψουμε τα πόδια μας από κάθε πονηρή οδό, όπως είναι γραμμένο· και με φόβο και τρόμο ας κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας· όντες ζέοντες στο πνεύμα, δουλεύοντας στον Κύριο, χαίροντας με την ελπίδα, υπομένοντας στη θλίψη, προσκαρτερώντας στην προσευχή, συνεισφέροντας στις ανάγκες των αγίων, επιδιώκοντας τη φιλοξενία. Μην απουσιάζετε από την εκκλησία το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, άνδρες και γυναίκες, πλούσιοι και πένητες, δούλοι και ελεύθεροι, πρεσβύτεροι και νέοι. Στη θεία λειτουργία να συντρέχετε με προθυμία, προσφέροντας στον Κύριο από τους κόπους των χεριών σας για την ευλογία του οίκου και όλων όσοι βρίσκονται σε αυτόν, και να στέκεστε με πολύ φόβο και τρόμο, χωρίς να συνομιλείτε με κανέναν, αλλά σαν Άγγελοι στους ουρανούς να δουλεύετε στον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο, δακρύζοντας, στενάζοντας, ικετεύοντας, παρακαλώντας από όλη σας την καρδιά και δεόμενοι, ώστε κανείς να μην βρεθεί ανάξιος της υποδοχής των θείων μυστηρίων· αλλά, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, ας δοκιμάζει ο καθένας τον εαυτό του, για να μην του γίνει προς κατάκριση, και προς προσθήκη αμαρτίας. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, όπως είναι γραμμένο.

Και πάλι στο 〈πζ〉 λέει: Εγώ προς εσένα, Κύριε, έκραξα, και το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Και πάλι στο 〈νϛ〉 λέει: Εξεγέρσου ψαλτήρι και κιθάρα· θα εγερθώ την αυγή. 〈οζ〉 Ότι ο τόπος θα αποτελέσει μαρτυρία — Ο Ναούμ λέει: Ετοιμάσου, σήκω πρωί, έχει καταστραφεί όλο το φύλλωμά τους· γι' αυτό υπόμεινέ με, λέει ο Κύριος, έως την ημέρα της αναστάσεώς μου για την μαρτυρία μου· διότι η κρίση μου θα οδηγήσει όλους τους εχθρούς μου. 〈οη〉 Ότι από το προτείχισμα — Στο Άσμα λέει: Σήκω, έλα, αγαπημένη μου, υπό τη σκέπη της πέτρας, κοντά στο προτείχισμα. 〈οθ〉 Ότι θα αναζητηθεί από γυναίκες — Στο Άσμα λέει: Στην κλίνη μου αναζήτησα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου, τον ζήτησα και δεν τον βρήκα. Μήπως είδατε αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου; 〈π〉 Ότι πρώτα θα συναντήσει γυναίκες — Στο Άσμα λέει: Βρήκα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου, τον κράτησα και δεν τον άφησα. 〈πα〉 Ότι θα αναχωρήσουν έμφοβοι — Ο Δαβίδ στον 〈β〉 ψαλμό λέει: Να δουλεύετε τον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο.

«Και τώρα, βασιλείς, συνετιστείτε, διδαχθείτε όλοι εσείς που κρίνετε τη γη. Υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο. Αδράξτε την παιδεία, μήπως τυχόν οργιστεί ο Κύριος». Δηλαδή, [την παιδεία] της ευαγγελικής νομοθεσίας. Από το σημείο αυτό, ο λόγος μεταβαίνει και παραθέτει διδασκαλία προς τους άρχοντες και τους βασιλείς, σε αυτούς που πρόκειται να ποιμανθούν υπό τη σιδηρά ράβδο, και λέει: Εφόσον γνωρίζετε, ω εσείς, και κατανοείτε πόση είναι η δύναμη Εκείνου που έλαβε από τον Πατέρα ως κληρονομία τα έθνη, και ποιας φύσεως είναι η σιδηρά ράβδος που εγείρεται εναντίον σας, πάψτε να Τον πολεμάτε· απεναντίας, αφού αποκτήσετε σύνεση, παραδώστε τους εαυτούς σας στη λογική παιδεία.

αναγγέλλοντας: Διότι Αυτός κήρυξε στους ανθρώπους τη βουλή του Πατέρα και τη ζωή. Κύριος είπε: Με το να πει ο Πατέρας, «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός». εγώ σήμερα: Το «σήμερα» σημαίνει το άναρχο και το ότι φανερώθηκε στο τέλος των αιώνων. ζήτησε: Εννοεί τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ο οποίος σώθηκε μέσω της παρουσίας του Χριστού, όπως λέει και ο Παύλος για αυτούς: τα έθνη είναι σύσσωμα και συγκληρονόμα. και την ιδιοκτησία: Διότι Αυτός είναι βασιλιάς και κηδεμόνας όλης της γης (κτίσης). θα ποιμάνεις: Με τα προστάγματα του νόμου· διότι όλα, όσα προστάζει ο Θεός, είναι ισχυρά σαν σίδερο. Οι Ιουδαίοι, όμως, επειδή δεν τα φύλαξαν, συντρίφθηκαν σαν άχρηστο σπασμένο αγγείο (άχρηστα αγγεία). Να εννοείς δε ως σιδερένια ράβδο (και) τον σταυρό, ως κάτι ισχυρό. και τώρα: Δηλαδή, μετά την πτώση εκείνων, του εβραϊκού λαού, εσείς, που βασιλεύσατε από τα έθνη, κατανοήστε καλά. Και δίνει εντολή στις αρχές και στις εξουσίες, ώστε να κατανοούν τα θαύματα και να διαπαιδαγωγούνται με τις εντολές του Θεού, για να μην κρίνετε άδικα και πρόκειται να κριθείτε (θα κριθείτε δίκαια και θα κατακριθείτε). δουλέψτε: [Με φόβο, δηλαδή δουλεύοντας στον Κύριο]. και να αγαλλιάζεστε: Δηλαδή, με χαρά και ευφροσύνη να τρέμετε από τον φόβο του Θεού και όχι από (αυστηρότητα ή από) ανάγκη <και όχι από υπερηφάνεια>. αδράξτε: Δίκαια, λέει (δηλαδή), να κρατάτε και να διδάσκετε.

Εάν δει ισχυρούς να υπερλάμπουν με τα αξιώματά τους, βασιλείς, άρχοντες και όλους όσους διαπρέπουν στον πλούτο· σε αυτούς απευθύνεται με φόβο, και επιβάλλει ωφέλιμα στην εξουσία τους τον φόβο: «Και τώρα, βασιλείς, συνετιστείτε, διδαχθείτε όλοι εσείς που κρίνετε τη γη· υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε ενώπιόν Του με τρόμο»· διότι είναι Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων. Όπου υπάρχει δύναμη εξουσίας, επιβάλλει τον φόβο της δικής Του βασιλείας· όπου υπάρχει ταπείνωση της ευτέλειας, προσφέρει το φάρμακο της δικής Του φιλανθρωπίας.

Όπου υπάρχει άκαιρο γέλιο, εκεί υπάρχει και ευτραπελία. Άκουσε τον Προφήτη που λέει: Δουλέψτε στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο. Η ευτραπελία καθιστά την ψυχή μαλθακή, ράθυμη, χαλαρή· αυτή πολλές φορές γέννησε ύβρεις, και προκαλεί πολέμους.

Αʹ. Με φόβο ας ακούμε τα λόγια του Θεού, με φόβο και πολύ τρόμο. Διότι, λέει, υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο. Εάν λοιπόν και η χαρά μας, και η αγαλλίασή μας οφείλει να γίνεται με τρόμο, όταν αυτά που λέγονται είναι φοβερά, όπως τα τωρινά, ποιας τιμωρίας δεν είμαστε άξιοι, εάν δεν ακούμε τα λεγόμενα με ιερό δέος;

Εάν έχεις πάντοτε αυτόν τον λογισμό, πάντοτε θα βρίσκεσαι με φόβο και τρόμο, σαν να στέκεσαι πλησίον του βασιλιά. Ο οικοδόμος, έστω κι αν είναι έμπειρος, έστω κι αν είναι άριστος τεχνίτης, στέκεται με φόβο και τρόμο, επειδή φοβάται μήπως πέσει από την οικοδομή. Έτσι και εσύ πίστεψες, έπραξες πολλά αγαθά, ανέβηκες σε ύψος· κράτα τον εαυτό σου σε ασφάλεια, και να στέκεσαι με φόβο, και να έχεις το βλέμμα σου άγρυπνο, μήπως πέσεις από εκεί· διότι είναι πολλά τα πνεύματα της πονηρίας, τα οποία επιθυμούν να σε γκρεμίσουν. Δουλεύσατε, λέει η Γραφή, στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο. Και πώς είναι δυνατή η αγαλλίαση με τρόμο; Αυτή λοιπόν είναι η μόνη αληθινή αγαλλίαση. Διότι, όταν πράξουμε κάποιο αγαθό, και μάλιστα με τον τρόπο που ταιριάζει σε εκείνους που ενεργούν με τρόμο, τότε μόνο χαιρόμαστε πραγματικά. Με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας. Δεν είπε, «να εργάζεσθε», αλλά «να κατεργάζεσθε», δηλαδή, με πολλή προθυμία και με πολλή επιμέλεια. Και επειδή είπε, «με φόβο και τρόμο», και προκάλεσε αγωνία, δες πώς παρηγορεί αυτή την αγωνία. Διότι τι λέει; Ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας. Μη φοβάσαι, επειδή είπα: «Με φόβο και τρόμο»· δεν το είπα γι' αυτόν τον λόγο, για να απελπιστείς, ούτε για να νομίσεις ότι η αρετή είναι κάτι το δυσπρόσιτο, αλλά για να προσέχεις και για να μην αφεθείς στη χαλάρωση. Εάν υπάρχει αυτή η προσοχή, ο Θεός θα τα κατεργαστεί όλα· εσύ να έχεις θάρρος. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας.

Όταν παρακάθεσαι σε τέτοια συμπόσια, πες μου, τελείς το μυστήριο του Χριστού και καλείς τον διάβολο; Ίσως θεωρείτε ότι γίνομαι φορτικός. Διότι και αυτό αποτελεί γνώρισμα της μεγάλης διαστροφής, το ότι δηλαδή ακόμη και εκείνος που επιπλήττει, γίνεται αντικείμενο χλευασμού ως υπερβολικά αυστηρός. Δεν ακούτε τον απόστολο Παύλο που λέει: «Οτιδήποτε κι αν κάνετε, είτε τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε κάτι άλλο, να τα κάνετε όλα προς δόξαν Θεού»; Εσείς, όμως, τα κάνετε προς δυσφήμιση και ατιμία. Δεν ακούτε τον Προφήτη που λέει: «Δουλεύσατε στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο»; Εσείς, αντίθετα, παραδίδεστε στην έκλυση. Μήπως, αλήθεια, δεν είναι δυνατόν και να τέρπεται κανείς, και μάλιστα με πνευματική ασφάλεια; Θέλεις να ακούσεις ωραίες μελωδίες; Κανονικά δεν θα έπρεπε καν· ωστόσο, συγκαταβαίνω, εάν το επιθυμείς. Μην ακούς τις σατανικές, αλλά τις πνευματικές. Θέλεις να δεις να χορεύουν; Κοίταξε τον χορό των αγγέλων. Και πώς είναι δυνατόν, θα πει κάποιος, να τους δω; Εάν αποδιώξεις όλα αυτά, θα έλθει και ο Χριστός σε αυτούς τους γάμους. Και όταν είναι παρών ο Χριστός, παρίσταται και ο χορός των αγγέλων. Αν το θελήσεις, και τώρα θα επιτελέσει θαύματα, όπως ακριβώς και τότε. Θα κάνει και τώρα το νερό οίνο, και, κάτι πολύ πιο θαυμαστό, θα αναστρέψει την έκλυση, την ακόλαστη και ψυχρή επιθυμία, και θα τη μετατρέψει σε πνευματική.

Αυτά τα λέγω, όχι για να εμποδίσω τις συνάξεις ούτε τη συμμετοχή σε κοινά δείπνα, αλλά για να εμποδίσω την ασχημοσύνη, επειδή επιθυμώ η τέρψη να είναι πραγματική τέρψη, και όχι βάσανο, ούτε τιμωρία, μέθη και κραιπάλη. Ας μάθουν οι εθνικοί ότι κυρίως οι Χριστιανοί γνωρίζουν πώς να χαίρονται, και μάλιστα να χαίρονται με κοσμιότητα. Διότι, λέγει, να αγαλλιάσθε για τον Κύριο με τρόμο. Πώς όμως είναι δυνατόν να αγαλλιάζεται κανείς; Αναπέμποντας ύμνους, κάνοντας προσευχές, εισάγοντας ψαλμούς αντί για εκείνα τα χυδαία άσματα. Έτσι και ο Χριστός θα παραστεί στο τραπέζι και θα γεμίσει με ευλογίες ολόκληρη τη συνεστίαση, όταν προσεύχεσαι, όταν ψάλλεις πνευματικά, όταν καλείς τους φτωχούς να συμμετάσχουν στα προσφερόμενα αγαθά, όταν επιβάλλεις πολλή ευταξία και σωφροσύνη στο συμπόσιο· έτσι θα μετατρέψεις τον τόπο σε εκκλησία, υμνώντας τον Δεσπότη των πάντων αντί για τις άκαιρες κραυγές και επευφημίες. Και μη μου λες ότι έχει επικρατήσει διαφορετική συνήθεια, αλλά να διορθώνεις τα κακώς κείμενα. Διότι, όπως λέγει: «Είτε τρώτε είτε πίνετε είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν του Θεού». Επειδή από τέτοιου είδους τραπέζια γεννιούνται μέσα σας οι πονηρές επιθυμίες, από εκεί προέρχονται οι ασέλγειες, από εκεί οι μεν σύζυγοί σας βρίσκονται σε περιφρόνηση, ενώ οι πόρνες απολαμβάνουν τιμές από εσάς· από εκεί προέρχονται οι καταστροφές των σπιτιών και τα αμέτρητα κακά, και όλα έχουν έρθει άνω κάτω, και, αφού εγκαταλείψατε την καθαρή πηγή, τρέχετε προς τον οχετό του βούρκου.

Αυτό σημαίνει να δουλεύεις με φόβο, το να διασκορπίζεται ο νους σου και να υπερεντείνεσαι, και να μην γνωρίζεις ούτε ο ίδιος τι λες με την άτακτη αντήχηση της φωνής σου; Αυτό είναι δείγμα περιφρόνησης, όχι φόβου, αλαζονείας, όχι ταπεινώσεως· αυτό αρμόζει περισσότερο σε όσους παίζουν, παρά σε όσους δοξολογούν.

Τι σημαίνει λοιπόν το να δουλεύουμε τον Κύριο με φόβο; Το να εκπληρώνουμε κάθε εντολή εφαρμόζοντάς την με φόβο και συστολή, και το να αναπέμπουμε τις ικεσίες μας με συντετριμμένη καρδιά και ταπεινωμένο νου. Και το Άγιο Πνεύμα, διά του προφήτη, παραγγέλλει όχι μόνο να δουλεύουμε με φόβο, αλλά και να αγαλλιώμαστε με τρόμο.

Πώς όμως είναι δυνατόν, λέει, να αγάλλεται κανείς με τρόμο; Διότι δεν είναι καν δυνατόν να συμβαίνουν και τα δύο ταυτόχρονα, επειδή υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Διότι χαρά είναι η εκπλήρωση των επιθυμιών, η απόλαυση των ευχάριστων πραγμάτων και η λήθη των δυσάρεστων· φόβος δε είναι η επίταση των αναμενόμενων κακών, η οποία βασίζεται σε βεβαρημένη συνείδηση. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να αγάλλεται κανείς με φόβο, και όχι απλώς με φόβο, αλλά με τρόμο, το οποίο αποτελεί επίταση του φόβου και σημάδι μεγάλης αγωνίας; Πώς λοιπόν, λέει, θα γίνει αυτό; Τα ίδια τα Σεραφείμ σε διδάσκουν έμπρακτα, εκπληρώνοντας μια τέτοια διακονία. Διότι και εκείνα απολαμβάνουν την άφατη δόξα του Κτίστη και ενοπτρίζονται το ασύλληπτο κάλλος Του· δεν εννοώ αυτό ακριβώς που Εκείνος είναι ως προς τη φύση Του (διότι αυτό είναι ακατανόητο, αθέατο και ασχημάτιστο, και είναι άτοπο να έχει κανείς τέτοια αντίληψη γι' Αυτόν), αλλά [Τον αντικρίζουν] όσο μπορούν να Τον χωρέσουν, όσο έχουν τη δύναμη να καταυγάζονται από την ακτίνα εκείνη.

Από αυτό καθίσταται σε εμάς φανερό ότι έζησε πριν από τον Μωυσή· διότι η ψαλμωδία υπήρξε μετά από εκείνον, ενώ πριν από εκείνον με κανέναν τρόπο. 31,1α 〈Συνήψα διαθήκη με τους οφθαλμούς μου,〉 1β 〈και δεν θα στρέψω τον νου μου σε παρθένο.〉 31,2α 〈Και ο Θεός μοίρασε από άνωθεν,〉 2β 〈και η κληρονομία του Ικανού (Παντοδυνάμου) έρχεται από τα ύψιστα.〉 31,3α 〈Ουαί και απώλεια στον άδικο〉 3β 〈και αποξένωση σε εκείνους που πράττουν την ανομία.〉 31,4α 〈Δεν θα δει Αυτός την οδό μου,〉 4β 〈και δεν θα αριθμηθούν όλα τα βήματά μου;〉 31,5α 〈Και εάν,〉 λέει, 〈πορεύτηκα μαζί με γελωτοποιούς,〉 5β 〈και αν το πόδι μου έσπευσε σε δόλο.〉 Ω της ακριβείας. «Δεν μπορεί κανείς να πει, δεν μπορεί, ότι, επειδή καταχράστηκα τον πλούτο και τα προηγούμενα αγαθά σε ραθυμία και έκλυση, πληρώνω τώρα αυτήν την ποινή και έχω μεταβληθεί, επειδή ο Θεός μού έβαλε το κατάλληλο φάρμακο.» Διότι αυτόν που αγαπά τα γέλια, είναι προσκολλημένος στην τρυφή και είναι φιλοπαίγμων, εύλογα θα μπορούσε κάποιος να τον φέρει στην αντίθετη κατάσταση, παραδίδοντάς τον σε έναν βίο γοερό και γεμάτο θρήνους. Αυτόν όμως, ο οποίος και πριν από αυτό απέφευγε τα συμπόσια και έδιωχνε τους ανθρώπους που έπαιζαν και έκαναν αστεία, ποια λογική υπάρχει να περιπέσει σε έναν σκυθρωπό και κατηφή βίο; Βλέπεις ότι ο λόγος του ψαλμού εκπληρωνόταν και σε αυτόν, το «και να αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο»; Και όμως, μολονότι παρέθετε πολυτελές τραπέζι, απολάμβανε μεγάλη ευημερία και ζούσε σε συνεχή τρυφή, δεν έπαθε τίποτα τέτοιο, από όσα έπαθε μέσα σε μία ημέρα το γένος των Εβραίων.

Κάνατε τη νύχτα ημέρα με τις ιερές παννυχίδες· μην κάνετε πάλι την ημέρα νύχτα με τη μέθη και την κραιπάλη, και με τα πορνικά άσματα. Τίμησες τους μάρτυρες με την παρουσία, με την ακρόαση, με την προθυμία σου· τίμησέ τους και με την κόσμια αναχώρησή σου, ώστε να μην πει κανείς, βλέποντάς σε να ασχημονείς στο καπηλειό, ότι δεν προσήλθες για χάρη των μαρτύρων, αλλά για να αυξήσεις το πάθος σου, για να ικανοποιήσεις την πονηρή σου επιθυμία. Αυτά τα λέω, όχι για να εμποδίσω την απόλαυση, αλλά για να εμποδίσω την αμαρτία, όχι για να απαγορεύσω την οινοποσία, αλλά για να αποτρέψω τη μέθη. Διότι ο οίνος δεν είναι κάτι φαύλο, αλλά η αμετρία είναι το πονηρό· επειδή ο μεν οίνος είναι δώρο του Θεού, ενώ η αμετρία είναι εφεύρημα του διαβόλου. Υπηρετήστε, λοιπόν, τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε ενώπιόν Του με τρόμο.

Σας παρακαλώ, λοιπόν, να προσέχετε πώς λαμβάνετε την τροφή. Διότι λέγει ο προφήτης: «Να υπηρετείτε τον Κύριο με φόβο»· αυτό το είπε για την ώρα της προσευχής. «Και να αγάλλεσθε ενώπιόν Του με τρόμο»· και αυτό το είπε για την ώρα της τροφής. Δεν είπε με γέλια και αδιαφορία, αλλά με φόβο και τρόμο. Διότι ποιος θα τολμήσει ποτέ, ενώ είναι παρών ο βασιλιάς, να γελάσει και να επισύρει στον εαυτό του οργή και τιμωρία;

Διότι, μόλις φτάσει κανείς στη Δάφνη και αντικρίσει το μαρτύριο ευθύς από τις εισόδους του προαστίου, συστέλλεται, όπως ακριβώς ένας νέος σε συμπόσιο που βλέπει τον παιδαγωγό του να στέκεται από πάνω του και να τον προτρέπει με το βλέμμα του να πίνει, να τρώει, να μιλάει και να γελάει με την πρέπουσα ευταξία, προσέχοντας μήπως τυχόν, υπερβαίνοντας το μέτρο, ντροπιάσει την υπόληψή του. Έχοντας γίνει πιο ευλαβής από αυτό το θέαμα και φέρνοντας στον νου του τον μακάριο, σπεύδει αμέσως προς τη λάρνακα, και φτάνοντας εκεί κυριεύεται από ακόμη μεγαλύτερο σεβασμό, και αποβάλλοντας κάθε ραθυμία και γινόμενος ανάλαφρος, έτσι αναχωρεί. Και αυτούς μεν που ανεβαίνουν από την πόλη, υποδεχόμενός τους από τον δρόμο, τους κατευθύνει με τέτοια σωφροσύνη προς την ανάπαυση της Δάφνης, σχεδόν φωνάζοντάς τους εκείνη τη φράση: «να αγαλλιάσθε για τον Κύριο με τρόμο», και προσθέτοντας το αποστολικό «είτε τρώτε είτε πίνετε είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού»· εκείνους δε που κατεβαίνουν προς την πόλη μετά τη διασκέδαση, εάν τυχόν περιπέσουν σε ραθυμία, αποβάλουν τον χαλινό και εκτραπούν σε κραιπάλη και άτοπη απόλαυση, αφού τους δεχτεί πάλι μεθυσμένους στο δικό του κατάλυμα, δεν τους αφήνει να επιστρέψουν στα σπίτια τους φέροντας τη βλάβη της μέθης, αλλά, συνετίζοντάς τους με τον φόβο του Θεού, τους επαναφέρει στην ίδια νήψη την οποία διατηρούσαν προτού βυθιστούν στη μέθη.

«Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια, σαν σκεύη κεραμέα θα τους συντρίψεις. Και τώρα, βασιλιάδες, συνετιστείτε· διδαχθείτε, όλοι εσείς που κρίνετε τη γη. Δουλέψτε στον Κύριο με φόβο, και να αγαλλιάσθε ενώπιόν Του με τρόμο. Αδράξτε την παιδεία, μήπως οργιστεί ο Κύριος και χαθείτε από τη δίκαιη οδό, όταν ανάψει γρήγορα ο θυμός Του. Μακάριοι είναι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν.» Και πάλι, προαναγγέλλοντας το προφητικό πνεύμα μέσω άλλης προφητείας, διά του ίδιου του Δαβίδ, ότι ο Χριστός θα βασιλεύσει μετά τη σταύρωσή Του, είπε τα εξής: «Ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη, και αναγγέλλετε από μέρα σε μέρα τη σωτηρία Του», «διότι μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιοΰμνητος, φοβερός πάνω από όλους τους θεούς, διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι είδωλα δαιμονίων, ενώ ο Θεός εποίησε τους ουρανούς. Δόξα και αίνος υπάρχει ενώπιόν Του, και ισχύς και καύχημα στον τόπο του αγιάσματός Του. Αποδώστε στον Κύριο, τον Πατέρα των αιώνων, δόξα.» «Λάβετε χάρη, και εισέλθετε ενώπιόν Του, και προσκυνήστε στις άγιες αυλές Του. Ας φοβηθεί από το πρόσωπό Του όλη η γη, και ας ορθωθεί και ας μη σαλευτεί. Ας ευφρανθούν ανάμεσα στα έθνη· ο Κύριος εβασίλευσε» «από το ξύλο.»

Δέρματα βαμμένα κόκκινα προσφέρει εκείνος που έχει νεκρωθεί εντελώς ως προς την αίσθηση, ενώ τρίχες προσφέρει εκείνος που έχει αποκτήσει την απόλυτη αναισθησία απέναντι στα παρόντα. Τι σημαίνει το χωρίο του ψαλμού «υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο»; Και πώς είναι δυνατόν ταυτόχρονα και να τρέμει κανείς και να αγαλλιάται; Και πώς πάλι στον 18ο ψαλμό λέει: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός και παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», ενώ ο Ιωάννης λέει: «Η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο»; Και αν διώχνεται έξω, πώς παραμένει;

Ζήτησε, όχι επειδή είσαι κατώτερος ως προς τη δική μου ουσία, αλλά εξαιτίας της μορφής του δούλου. «Ζήτησέ μου και θα σου δώσω» τα γένη των ανθρώπων και «θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια, σαν σκεύη κεραμέα θα τους συντρίψεις», όχι για να τους αφανίσεις απλώς, αλλά για να κυριαρχήσεις επί πάντων, ως αιώνιος βασιλιάς. Ως ράβδο εδώ να εννοείς το ξύλο του σταυρού· ονομάστηκε δε σιδερένια επειδή είναι άθραυστη. Διότι πράγματι συνέτριψε διάβολο, δαίμονες, ειδωλολατρικά ξόανα και τυράννους βασιλιάδες, και η ίδια δεν θρυμματίστηκε καθόλου. «Και τώρα, βασιλιάδες, συνετιστείτε και διδαχθείτε όλοι» εσείς που βρίσκεστε στην εξουσία, «που κρίνετε τη γη». Κατανοήστε ποια είναι η ράβδος και ποιος ο ποιμένας, και ως Κύριο δικό μας «δουλέψτε σε αυτόν με φόβο» και πίστη «και αγαλλιάσθε για αυτόν με τρόμο» και όχι αυθάδικα. «Αδράξτε την παιδεία» γύρω από αυτόν από τις θείες Γραφές, «μήπως τυχόν οργιστεί ο Κύριος» επειδή ασεβείτε «και χαθείτε από τη δίκαιη οδό, όταν ανάψει γρήγορα ο θυμός του» εναντίον των ασεβών χριστοκτόνων. «Μακάριοι όλοι όσοι έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους σε αυτόν» που πρόκειται να κρίνει ζώντες και νεκρούς.

Εσύ όμως δεν έπραξες τίποτα τέτοιο, αλλά ακολουθώντας άλλη, πιο συνετή οδό, σύμφωνα με τη σοφή συμβουλή του Οιβάρου προς τον Κύρο, περιόδευσες την εκεί γη, ο οποίος λένε ότι του είπε: «Είναι ανάγκη, ω Κύρε, να περιέρχεσαι ολόκληρη την επικράτεια και να μην αποκάμνεις στην περιοδεία παρατηρώντας το δέρμα, καθώς τα μέρη του στα οποία πατάς ταπεινώνονται και στηρίζονται στη γη, ενώ εκείνα από τα οποία απομακρύνεσαι ανασηκώνονται και υψώνονται, και όταν επιστρέψεις πάλι και τα πατήσεις, υποχωρούν ξανά σε υποταγή», και εφαρμόζοντας ένα σοφό σχέδιο και μια μικρή θεόπνευστη σκέψη, και χωρίς να τους επιβάλεις τις ποινές για τα παραπτώματά τους, τους τιμώρησες περισσότερο από μύρια μαστιγώματα· διότι γνώριζες ότι τίποτα δεν είναι τόσο οδυνηρό και αφόρητο για τους πλεονέκτες όσο η ακούσια στέρηση και απώλεια των ξένων αγαθών, και γνωρίζοντας επίσης πώς η μακροχρόνια πλέον φθορά και σύγχυση των ρωμαϊκών πραγμάτων κατέστησε τον στρατό διεφθαρμένο και φιλοχρήματο, και το οπλιτικό σώμα εμπορικό και συνάμα άνανδρο και δειλό (διότι δεν ανδραγαθούν για να αποκτήσουν τα αγαθά των βαρβάρων, αλλά από τον φόβο μήπως τους αφαιρέσουν όσα αδίκως απέκτησαν, δειλιάζουν και αποφεύγουν την κατά μέτωπο μάχη), τους καταγράφεις όλους, σημειώνοντας με μελάνι και κάλαμο όσους αρνήθηκαν να συμπλακούν με αίμα και δόρυ με τους βαρβάρους και έλαβαν έτσι την καταδικαστική ψήφο που ατιμάζει τα πρόσωπά τους, ώστε, σύμφωνα με τον ψαλμό του Δαυίδ, «δουλεύσατε τω Κυρίω εν φόβω και αγαλλιάσθε αυτώ εν τρόμω», να είναι δυνατόν να δει κανείς αυτούς τους σκληρογνώμονες όχι μόνο να υποχωρούν και να υποτάσσονται στην εξουσία σου, αλλά και να αγαλλιούν με δέος, επειδή ευτύχησαν κατά θεία πρόνοια να έχουν βασιλιά ο οποίος δεν γνωρίζει να κάθεται στη σκηνή και να διατάζει τους υφισταμένους του στα πολεμικά έργα, και να μαθαίνει από παρατηρητές ποιο στρατόπεδο υποχώρησε στους εχθρούς και ποιος συγκρούστηκε και έτρεψε τον εχθρό σε φυγή, αλλά ο οποίος, χωρίς να διαψεύδει τον τίτλο του ηγεμόνα, πρώτος εφορμά και επιτίθεται εναντίον των αντιπάλων και κραδαίνει το δόρυ και ιππεύει στην πρώτη γραμμή.

Διότι άλλοι μεν βρίσκονται σε κόπο, άλλοι σε πείνα και δίψα, άλλοι «με φόβο και τρόμο», και άλλοι αναπαύονται πάντοτε μέσα στη χάρη, με αγάπη και χαρά και αγαλλίαση, ομοίως και με τρόμο· «δουλέψτε» (λέει) «στον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο». Πλην όμως, αυτός ο καιρός είναι καιρός πένθους και δακρύων, ενώ εκείνος ο αιώνας είναι αιώνας γέλιου και χαράς. Αυτός ο καιρός είναι καιρός σταυρού και θανάτου, ενώ εκείνος ο καιρός είναι καιρός απολύτρωσης και ανείπωτης τρυφής. Αυτός ο καιρός είναι της στενής και τεθλιμμένης οδού, ενώ εκείνος ο καιρός είναι ανάπαυσης και ειρήνης. Όμως ο αρραβώνας «του Πνεύματος» και η παρηγοριά συμπαραστέκονται «στον παρόντα αιώνα» σε όσους θλίβονται, ενώ η τέλεια ανάπαυση και η ανταπόδοση βρίσκονται εκεί, «στον μέλλοντα» αιώνα. Βρίσκεις όμως κάποιους που έχουν αποταχθεί τον κόσμο να έχουν ψυχή άρρωστη, και ο νους τους να νοσεί, σαν να βρίσκονται μετέωροι, χαλαρωμένοι και να ρεμβάζουν. Πρέπει όμως ο νους τους και «ο έσω άνθρωπος» να είναι γενναίος, να έχουν θαρραλέα καρδιά, τον λογισμό και την προαίρεση ανδρεία και γενναία, ώστε να λάβει τα όπλα του πολέμου και με θάρρος να κατέλθει στον πόλεμο, να ανδραγαθήσει και να διεξαγάγει εκεί αγώνα, ώστε να έχει ένταση και αθλητικό νού. Και αυτά επιτελούνται στον έσω άνθρωπο· διότι είναι κινήματα της ψυχής, για να έχει ζωντανή καρδιά. Διότι υπάρχουν πολλοί που εξωτερικά έχουν το μοναχικό σχήμα, αλλά ο νους τους είναι εξασθενημένος, ρεμβάζοντας χωρίς νόημα.

Εάν όμως, έχοντας λάβει λίγη χάρη, προχωρήσει στην οίηση και απομακρυνθεί από το ταπεινό φρόνημα, αποξενώνεται και από το λίγο χάρισμα που έχει εξαιτίας της αφροσύνης της νηπιότητάς του. Και εάν εξακολουθεί να του συμπαραστέκεται η χάρη της ενέργειας, κατά την πολλή και άπειρη φιλανθρωπία του Θεού, εφόσον αυτός δεν συμφωνεί με το Πνεύμα, θα του γίνει για κατάκριση, τιμωρία και έλεγχο, επειδή, παρότι του δόθηκε η πολλή φιλανθρωπία του Θεού, αυτός δεν απομακρύνθηκε από τα δικά του θελήματα, αλλά παραδίδεται και πάλι, αφού τον ζητήσει ο σατανάς, σε μεγάλες θλίψεις, ώστε τουλάχιστον παιδαγωγούμενος μέσα από τις θλίψεις να μάθει να ταπεινοφρονεί. Διότι όπως ο Ιώβ, αν και ήταν πάρα πολύ πλούσιος στα βιοτικά αγαθά, ζητήθηκε από τον πονηρό και πειράστηκε, για την άθληση και δοκιμασία του ανδρός, και αφού γυμνώθηκε και στερήθηκε τα πάντα τότε έδειξε φανερά την αγάπη του προς τον Θεό, έτσι και εάν κάποιος πλουτεί στη χάρη του Πνεύματος, ας μην εφησυχάζει ούτε να νομίζει ότι έχει φθάσει στο τέλος ή ότι έχει ελευθερωθεί, ούτε να καυχάται στον εαυτό του μήτε μπροστά σε ανθρώπους μήτε να υπερηφανεύεται και να αμεριμνεί, αλλά πάντοτε να ζει με φόβο και τρόμο, όπως λέει η Γραφή: «να αγάλλεσθε ενώπιόν του με τρόμο», και πάλι: «με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας», και αλλού: «μην υψηλοφρονείς, αλλά να φοβάσαι», διότι ο πλούτος της χάριτός του βρίσκεται στην εξουσία του Θεού.

Επειδή και ο ψαλμωδός λέγει: «υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο». Ο δε απόστολος αναφέρει: «από έξω φόβοι, από μέσα μάχες». Οι δε μάχες έχουν δύο μορφές: είτε πολεμούνταν από ανθρώπους, δεχόμενοι ύβρεις και διωγμούς, είτε επιτρεπόταν κατά καιρούς σε κάποιες δυνάμεις του πονηρού να προσεγγίσουν από έξω το σώμα τους, με κάποιον τρόπο της ίδιας αιτίας.

Διότι το μύρο από τις σταγόνες του ρόδου που μου στάλθηκε σε δύο γυάλινα δοχεία, νουθετούσε τη δική μου πώρωση, προκειμένου, αφού καταστήσω το σώμα και την ψυχή καθαρά και διαφανή σαν γυαλί, να τα κάνω δοχεία του μύρου που κενώθηκε για εμάς. Γνωρίζεις βεβαίως Αυτόν που στάζει σαν σταγόνα πάνω στη γη, του οποίου και το στυφό είναι ευωδιαστό, επειδή είναι σωτήριο, και το ευωδιαστό είναι στυφό, επειδή δεν επιτρέπει χαλαρότητα. Διότι έχει ζυγό, αλλά χρηστό, και έχει φορτίο, αλλά ελαφρύ, και οδηγεί μεν στον νυμφώνα, αλλά μέσα από στενή οδό, και παραγγέλλει να αγαλλιώμεθα, αλλά προσθέτει και το με τρόμο.