Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 2:7

Με το ότι λέγει, «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή», δεν είναι φανερό ότι δήλωσε τη θεία ενέργεια του αγίου Πνεύματος; Αυτό κηρύχθηκε και μέσω των προφητών, όπως στο· «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου»· και· «Το Πνεύμα Κυρίου τους οδήγησε»· και· «Πνεύμα γνώσεως γέμισε τον Βεσελεήλ», τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και· «Πνεύμα που παροξύνεται»· και «Πνεύμα σήκωσε τον Ηλία με άρμα, και ο Ελισσαίος ζήτησε διπλάσιο από αυτό»· και με αγαθό και ηγεμονικό Πνεύμα ο Δαβίδ οδηγούνταν και στηριζόταν. Προαναγγέλθηκε δε πρώτα από τον Ιωήλ, όταν λέγει· «Και στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε κάθε σάρκα που πίστεψε, «και επάνω στους υιούς σας και επάνω στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Και· «Το θείο Πνεύμα που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορα που με διδάσκει». Και πάλι· «Θα αποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανανεώσεις το πρόσωπο της γης». Ομοίως, και με το ότι ο Θεός λέγει για τον Αδάμ, ότι «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», δηλώνει Πατέρα, Υιό και άγιο Πνεύμα. Πρόσθεσε δε και αυτό στον λογαριασμό σου, και δες εκείνο που ειπώθηκε για τον Θεό διά του νόμου, όταν λέγει· «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Δεν είναι φανερό από αυτή την τριπλή λέξη ότι η αγία Τριάδα είναι ένας Θεός; Και ότι Πατέρας και Υιός και άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός, είναι φανερό και από όσα έχουμε ήδη πει και από όσα οφείλουμε ακόμη να πούμε. Και από εδώ πρόσεξε ακόμη. Εκείνον τον ονομάζουμε Υιό, για τον οποίο είπε ο προφήτης· «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και σε ποιον αναφερόμαστε όταν λέμε άγιο Πνεύμα; «Και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Έτσι, λοιπόν, εμείς σεβόμαστε έναν Θεό μέσα στην Τριάδα. Πες λοιπόν εσύ, Ιουδαίε, προς ποιον λέγει η Γραφή σας· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»; Και αν πει ότι ο ψαλμός μιλά για τον Σολομώντα, πες του· Και ποιο μέρος του κόσμου εξουσίασε ο Σολομών; Βέβαια ούτε το μισό, ούτε το τρίτο του κόσμου, αλλά μόνο την Ιουδαία. Και άκουσε με σύνεση, Ιουδαίε, και μάθε ότι ο ψαλμός μιλά για τον Χριστό και όχι για τον Σολομώντα. Διότι λέγει· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομία σου και για κατοχή σου τα πέρατα της γης· θα τους ποιμάνεις με σιδερένια ράβδο, σαν πήλινα σκεύη θα τους συντρίψεις». Πες μου λοιπόν τώρα, Ιουδαίε· είναι βέβαιο και ομολογημένο, όπως είπαμε, ότι ο Σολομών δεν κατείχε ούτε το μισό της γης ούτε το τρίτο, παρά μόνο τη γη της Ιουδαίας. Λοιπόν, πότε ο Σολομών κατείχε τα πέρατα της γης; Και πότε τους ποίμανε με σιδερένια ράβδο; Και πότε συνέτριψε τους εχθρούς του σαν σκεύη κεραμέως; Βέβαια, ποτέ.

Αν όμως ο Ιουδαίος πει: «Αν είναι Υιός του Θεού, όπως λέτε, πώς ο Θεός είπε σ’ αυτόν σαν σε δούλο: “Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω;” και πάλι: “Εγώ σήμερα σε γέννησα;” Άραγε δεν του μιλά ως σε δούλο, επειδή ζητεί και λαμβάνει; Και δεν τον παρουσιάζει ως πρόσκαιρο, επειδή λέει: “Εγώ σήμερα σε γέννησα”; Αφού και εσείς οι Χριστιανοί λέτε ότι γεννήθηκε πριν από όλον τον κόσμο» — πες του τα εξής: Για το ότι ο Πατέρας λέει προς τον Υιό: «Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω», μη σκανδαλίζεσαι· γιατί πολλές φορές και ένας βασιλιάς λέει στον ίδιο του τον γιο από πολλή αγάπη: «Ζήτησέ μου, και θα σου δώσω ό,τι θέλεις». Και πάλι, για το «Εγώ σήμερα σε γέννησα», το λέει για τη γέννησή του κατά σάρκα· γιατί, με την ευδοκία του Πατέρα, γεννήθηκε από την αγία Θεοτόκο και Αειπάρθενο Μαρία. Σε ποιον, άλλωστε, από τους αγγέλους είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» Δεν είναι όλοι τους λειτουργικά πνεύματα, που αποστέλλονται για διακονία; Και πάλι αλλού λέει: «Εγώ θα είμαι γι’ αυτόν Πατέρας, και αυτός θα είναι για μένα Υιός». Αυτά τα είπε κατά το ανθρώπινο και σύμφωνα με την ένσαρκη οικονομία του· δεν δηλώνει την αιώνια γέννηση, αλλά εκείνη που συνδέθηκε με τους χρόνους. Διότι ο κατά φύση Υιός του Θεού έγινε και κατά φύση άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, χωρίς να λαμβάνει αυτό κατά χάριν — γιατί το έχει αυτό κατά φύσιν· και το λαμβάνει πάλι ως άνθρωπος, εκείνο ακριβώς που είχε ως Θεός. Διότι, ενώ ήταν Ύψιστος, έγινε Θεός· αλλά ως Θεός ήταν πάντοτε Δεσπότης των όλων, ενώ ως άνθρωπος προσέλαβε τη δόξα που είχε ως Θεός· και ζήτησε όχι να λάβει όσα δεν είχε, αλλά να φανερωθούν όσα είχε, καθώς έχει γραφεί: «Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια», η οποία είναι η βασιλεία των Ρωμαίων· γιατί αυτήν, αφού την έδωσε ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, σε πιστούς και χριστιανούς βασιλείς, επιστατεί και συμβασιλεύει μαζί τους. Δι’ αυτού τα πιστά έθνη, που δόθηκαν ως κληρονομική κατάσχεση, ποιμαίνονται ώστε να πιστεύουν σ’ αυτόν. Γι’ αυτό και όλα τα έθνη, όσο κι αν συγκρούσθηκαν με τη βασιλεία των Χριστιανών, αν και νικήθηκαν, δεν την ανέτρεψαν, ούτε βέβαια θα την ανατρέψουν· καθώς έχει γραφεί στο βιβλίο των Ψαλμών για τη βασιλεία του Χριστού: «Η αλήθειά μου και το έλεός μου θα είναι μαζί του, και στο όνομά μου θα υψωθεί το κέρας του· και θα θέσω στη θάλασσα το χέρι του και στους ποταμούς τη δεξιά του. Αυτός θα με επικαλεστεί: Εσύ είσαι Πατέρας μου, Θεός μου και βοηθός της σωτηρίας μου. Και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλό ανάμεσα στους βασιλείς της γης. Ως τον αιώνα θα φυλάξω γι’ αυτόν το έλεός μου, και η διαθήκη μου θα μένει πιστή σ’ αυτόν. Και θα διατηρήσω στον αιώνα του αιώνος το σπέρμα του και τον θρόνο του όσο διαρκούν οι ημέρες του ουρανού. Αν οι γιοι του εγκαταλείψουν τον νόμο μου», δηλαδή οι Χριστιανοί, «και δεν πορευθούν σύμφωνα με τις κρίσεις μου· αν βεβηλώσουν τα δικαιώματά μου και δεν φυλάξουν τις εντολές μου, θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους· αλλά το έλεός μου δεν θα το απομακρύνω από επάνω τους, ούτε θα αθετήσω τη διαθήκη μου. Μια φορά ορκίστηκα με το άγιό μου· μήπως θα ψευσθώ στον Δαβίδ; Το σπέρμα του μένει στον αιώνα», που είναι ο Χριστός, το κατά σάρκα σπέρμα του Δαβίδ, «και ο θρόνος του θα είναι σαν τον ήλιο ενώπιόν μου και σαν τη σελήνη, στερεωμένη στον αιώνα, και ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός.»

Ήδη σου έδειξα, Ιουδαίε, από τις Γραφές και από την ίδια την αλήθεια, ότι το «Κύριος είπε προς εμέ· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», και το «Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω ως κληρονομία σου τα έθνη», και όσα ακολουθούν, έχουν ειπωθεί για την ένσαρκη οικονομία του Υιού του Θεού· πράγματα τα οποία και έγιναν και μαρτυρούνται από την ίδια την αλήθεια και από τους δικούς σας προφήτες. Αν όμως θέλεις, θα σου δείξω ότι και πριν από τον κόσμο γεννήθηκε, και ότι ο Χριστός είναι Θεός. Πρώτα όμως θέλω να μάθω από εσάς το εξής: ο Δαβίδ, ενώ ήταν βασιλιάς και προφήτης, ποιον Κύριο και Δεσπότη είχε; Είναι βέβαια φανερό και ομολογημένο ότι άλλον Κύριο δεν είχε, παρά μόνο Εκείνον που δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Ιδού, λοιπόν, ο ίδιος ο Δαβίδ λέγει για τον Χριστό ότι είναι Κύριός του, και ότι γεννήθηκε και πριν από τους αιώνες. Και βέβαια ο Δαβίδ δεν ανέβηκε στον ουρανό· λέγει όμως ο ίδιος στο βιβλίο των Ψαλμών, δηλαδή στον ρθ΄, τα εξής: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθου στα δεξιά μου». Ιδού, λοιπόν, αποκαλεί τον Υιό του Θεού Κύριό του· διότι προς Αυτόν είπε ο Πατέρας, μετά την αγία εκ Παρθένου κατά σάρκα γέννησή Του, και το σωτήριο πάθος, και την εκ νεκρών ανάστασή Του, και την ανάληψή Του: «Κάθου στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Αλλά ίσως θα πεις, Ιουδαίε, ότι ο Χριστός κάθεται στα δεξιά του Θεού έως ότου πραγματοποιήσει την τελευταία έλευσή Του στον κατάλληλο καιρό, την οποία προανήγγειλε μέσω των προφητών, σαν τάχα να μην είχε ακόμη έλθει. Και πώς στέκει αυτό, πες μου; Γιατί λέγει πάλι σ’ Εκείνον που ήδη κάθεται: «Κάθου»; Και προς ποιον εχθρεύθηκαν εκείνοι που έγιναν εχθροί, αν Εκείνος δεν είχε ακόμη έλθει; Διότι και αυτό το «Κάθου», το λέγει προς Εκείνον που ανέβηκε από τη γη στους ουρανούς, Του λέγει δηλαδή να καθίσει πάλι, όπως και πριν ήταν υπεράνω των εχθρών Του· ώστε να είστε εσείς οι Ιουδαίοι εχθροί Του και να καταπατείστε κάτω από τα πόδια του χριστιανικού γένους έως την τελευταία ώρα. Γι’ αυτό και δικαίως καταπατείστε, και δίκαιο θα είναι εκείνο που θα σας συμβεί· διότι ο καιρός που λέτε και περιμένετε έρχεται να σας προφθάσει ταχύτερα κι από βλέμμα· μαζί με αυτόν και εσείς και ο πλάνος στον οποίο πιστεύετε έχετε παραδοθεί στην υποδοχή του αιωνίου πυρός.

Άνδρες Ισραηλίτες και όσοι φοβάστε τον Θεό, ακούστε. Ο Θεός εξέλεξε τους πατέρες σας, και ύψωσε τον λαό όταν ζούσε ως πάροικος στην Αίγυπτο, και με υψωμένο βραχίονα τούς έβγαλε από εκεί· και επί σαράντα περίπου χρόνια τούς υπέμεινε και τούς φρόντιζε στην έρημο. Και, αφού κατέβαλε επτά έθνη στη γη Χαναάν, τους έδωσε ως κληρονομία τη γη τους. Και ύστερα από αυτά, επί περίπου τετρακόσια πενήντα χρόνια, τους έδωσε κριτές, έως τον προφήτη Σαμουήλ. Έπειτα ζήτησαν βασιλιά, και ο Θεός τους έδωσε τον Σαούλ, τον γιο του Κεις, άνδρα από τη φυλή Βενιαμίν, για σαράντα χρόνια. Και αφού τον απομάκρυνε, ανέδειξε αντί γι’ αυτόν τον Δαβίδ ως βασιλιά, για τον οποίο και έδωσε αυτή τη μαρτυρία: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου, ο οποίος θα εκτελέσει όλα τα θελήματά μου». Από το σπέρμα αυτού ο Θεός, σύμφωνα με την επαγγελία, έφερε στον Ισραήλ σωτηρία, αφού ο Ιωάννης είχε προηγουμένως κηρύξει, πριν από την εμφάνισή του, βάπτισμα μετανοίας σε όλο τον Ισραήλ. Και όταν ο Ιωάννης ολοκλήρωνε τον δρόμο του, έλεγε: «Ποιον υποθέτετε ότι είμαι; Δεν είμαι εγώ· αλλά ιδού, έρχεται ύστερα από μένα Εκείνος, του οποίου δεν είμαι άξιος να λύσω το υπόδημα των ποδιών». Άνδρες αδελφοί, υιοί του γένους του Αβραάμ, και όσοι από σας φοβάστε τον Θεό, σε σας στάλθηκε ο λόγος αυτής της σωτηρίας. Διότι οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ και οι άρχοντές τους, επειδή δεν τον γνώρισαν, αλλά και μη κατανοώντας τις φωνές των προφητών που διαβάζονται κάθε Σάββατο, τον καταδίκασαν και έτσι τις εκπλήρωσαν. Και, αν και δεν βρήκαν σε αυτόν καμιά αιτία θανάτου, ζήτησαν από τον Πιλάτο να θανατωθεί. Και όταν εκπλήρωσαν όλα όσα είχαν γραφεί γι’ αυτόν, τον κατέβασαν από το ξύλο και τον έθεσαν σε μνημείο. Ο Θεός όμως τον ανέστησε από τους νεκρούς. Και παρουσιάστηκε επί πολλές ημέρες σε εκείνους που είχαν ανεβεί μαζί του από τη Γαλιλαία στα Ιεροσόλυμα, οι οποίοι έγιναν μάρτυρές του προς τον λαό, καθώς και προς τους μαθητές του και τους αποστόλους, ενώ μετά την ανάστασή του εμφανιζόταν επί σαράντα ημέρες και τους μιλούσε για όσα αφορούν τη βασιλεία των ουρανών. Αυτοί και σε σας ευαγγελίστηκαν, και σε μας επίσης ευαγγελίζονται, την επαγγελία που είχε δοθεί προς τους πατέρες, ότι δηλαδή αυτήν ο Θεός την εκπλήρωσε στα τέκνα τους, σε μας, αναστήσας τον Ιησού, καθώς και στον ψαλμό έχει γραφεί: «Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα».

Αλλά προδόθηκαν από τον ίδιο τους τον εαυτό, λέγοντας ότι κλάπηκε. Διότι, αν οι Ιουδαίοι δεν είχαν διαδώσει αυτό - καθώς άκουσαν από πολλούς ότι αναστήθηκε και εμφανίστηκε σε πολλούς - ότι δηλαδή φαντάζει ως πνεύμα και δεν αναστήθηκε ο Χριστός, ότι κλάπηκε το σώμα και δεν εγέρθηκε αυτός που τάφηκε, δεν θα έλεγε ο Κύριος στους αποστόλους μετά την ανάσταση: «Ψηλαφήστε με και δείτε ότι εγώ ο ίδιος είμαι, διότι ένα πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά, καθώς βλέπετε ότι έχω εγώ». Για αυτούς τους λόγους οι στρατιώτες και οι άγγελοι φύλαγαν τον τάφο. Και ας μην παραξενεύει κανέναν το ότι προσαρμόσαμε τον προκείμενο ψαλμό στην ανάσταση του Χριστού· διότι ακολουθήσαμε τον αποστολικό κανόνα και κρατάμε την ερμηνεία του Παύλου ως νόμο. Ο Παύλος λέει στις Πράξεις: «Και εμείς σας ευαγγελιζόμαστε την υπόσχεση που δόθηκε προς τους πατέρες, ότι δηλαδή ο Θεός την εκπλήρωσε στα τέκνα τους, σε εμάς, ανασταίνοντας τον Ιησού». Και αφού μνημόνευσε την ανάσταση του Ιησού, πήρε τον προκείμενο ψαλμό, λέγοντας: «Όπως ακριβώς είναι γραμμένο στον δεύτερο ψαλμό: Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα». Όπως γεννήθηκε από την παρθένο χωρίς σπορά, έτσι αναστήθηκε από τον τάφο χωρίς φθορά· «Διότι ούτε η σάρκα του γνώρισε φθορά». Για τον λόγο αυτό, η εκ νεκρών ανάσταση ονομάζεται παλιγγενεσία.

Και επειδή είναι αναιδής ο δραπέτης, ο Δεσπότης τον επιπλήττει ως δούλο: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και προτείνοντας τη Γραφή ως ασπίδα, συνέτριψε τις ρομφαίες του εχθρού. Και επειδή «οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν οριστικά», λέει ο ευαγγελιστής: «Και αφού ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό ο διάβολος. Στο τέλος», όταν ο πειράζων πείραζε τον απείραστο. «Υπέρ των κρυφίων του Υιού». Και ποιος είναι ο Υιός; Ο μονογενής Θεός Λόγος, ο Υιός του Πατρός ο ομοούσιος, ο δημιουργός του κόσμου. Μάρτυρας είναι ο ίδιος ο Κύριος: «Είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ». Μάρτυρας και ο Πατέρας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός». Εφόσον δε μαρτυρούν ο Πατέρας και ο Υιός, κάθε άλλη μαρτυρία είναι περιττή. Και από πού γνώριζε τα κρύφια του Υιού ο Δαβίδ; Από εκείνα που του αποκάλυψε ο Υιός. Ο ίδιος λέει: «Τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας σου μου τα φανέρωσες»· διότι στον Δαβίδ, ως κατά σάρκα πατέρα του, του εμπιστεύτηκε τα μυστήρια. Και ποια είναι τα κρύφια του Υιού; Τα μυστήρια περί της ενανθρωπήσεώς του, τα οποία ήταν αποκρυμμένα από τους αιώνες και από τις γενεές, αλλά φανερώθηκαν στους αγίους του, όπως και στον Δαβίδ. Και για το ότι φανερώθηκαν στον Δαβίδ τα κρύφια μυστήρια του Υιού, μάρτυρας είναι ο ίδιος ο προφήτης, καθώς λέει για την κατάβασή του από τους ουρανούς: «Και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε. Και έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του».

Υπέρ των κρυφίων. Ότι θα γεννηθεί από κοιλία παρθένου: «Από την κοιλία της Μαριάμ σε γέννησα», όπως λέει το εβραϊκό. Ότι στον ποταμό με τον Ιωάννη θα περάσει για το βάπτισμα: «Μέσα από τον ποταμό θα περάσουν με τα πόδια». Ότι τα ύδατα θα φοβηθούν βλέποντας τον Θεό να βαπτίζεται από άνθρωπο: «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, και φοβήθηκαν». Ότι ο Πατέρας θα δώσει μαρτυρία για τον βαπτισθέντα: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ». Περί της περιστεράς που κατήλθε από τον ουρανό επάνω του: Εκεί υπάρχουν «φτερούγες περιστεράς περιηργυρωμένες». Περί των σημείων και των τεράτων: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού, τα τέρατα που έκανε επί της γης». Ότι τότε θα παύσουν οι πόλεμοι και οι πολυαρχίες: «Αυτός που καταργεί τους πολέμους μέχρι τα πέρατα της γης». Ότι θα κάνει τους τυφλούς ομολογητές του: «Ο Κύριος σοφίζει τους τυφλούς». Ότι θα θεραπεύσει τους χωλούς: «Ο Κύριος ανορθώνει τους καταβεβλημένους». Για τον παράλυτο: «Όλο το κρεβάτι του το ανέστρεψας κατά την αρρώστια του», λέγοντάς του: «Σήκωσε το κρεβάτι σου και περπάτα». Ότι θα αποδώσει στη χήρα τον νεκρό υιό της: «Ορφανό και χήρα θα αναλάβει». Ότι θα θρέψει χιλιάδες από πέντε άρτους: «Τα μάτια όλων ελπίζουν σε εσένα, και εσύ δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Ότι θα επιτιμήσει τους δαίμονες: «Επιτίμησε τα θηρία του δάσους».

Πρώτη ημέρα του Χριστού είναι η προαιώνια γέννησή του: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· όχι ότι υπήρχε κάποια ημέρα πριν από τη γέννηση του Χριστού, αλλά ότι αυτή η προ των αιώνων γέννηση του Χριστού ονομαζόταν ημέρα, καθώς ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Δεύτερη ημέρα του Χριστού είναι η δεύτερη, κατά σάρκα από την Παρθένο, γέννησή του: «Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Και ο απόστολος λέει: «Ο Ιησούς Χριστός χθες και σήμερα είναι ο ίδιος και στους αιώνες», χθες προ των αιώνων και σήμερα εν σαρκί. Τρίτη ημέρα του Χριστού είναι η φανέρωσή του μέσω των θαυμάτων: «Και την τρίτη ημέρα έγινε γάμος στην Κανά της Γαλιλαίας», όπου έκανε το νερό κρασί. «Αυτήν την αρχή των θαυμάτων έκανε ο Ιησούς και φανέρωσε τη δόξα του». Τέταρτη ημέρα είναι η θεϊκή του δύναμη ακόμη και στους νεκρούς, όταν την τέταρτη ημέρα, στο μέσο της ογδοάδας και της αναστάσεως, ανέστησε από τον τάφο τον τετραήμερο Λάζαρο, ώστε μέσα από τον τετραήμερο νεκρό να δείξει ότι και ο τετραπέρατος κόσμος θα αναστηθεί από τους νεκρούς δι' αυτού. Πέμπτη ημέρα είναι η παράδοση των ζωοποιών μυστηρίων του την πέμπτη ημέρα· και εκείνος που δημιούργησε τα ζώα την πέμπτη ημέρα, ο ίδιος τέλεσε τα ζωοποιά μυστήρια του άρτου και του αίματος την πέμπτη ημέρα.

Η δε προφητεία λέγει ότι έως τότε θα υπάρχουν οι άρχοντες του ιουδαϊκού έθνους, έως ότου έλθει εκείνος για τον οποίον προορίζεται, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών. Διότι ο δικός σας Δαβίδ υπήρξε η προσδοκία των Ιουδαίων, και όχι ημών των εθνών. Ζακχαίος είπε: Λες, δηλαδή, ότι καλούνται στη ζωή και τα έθνη τα οποία απέρριψε ο Θεός; Αθανάσιος: Άκουσες στον δεύτερο ψαλμό τον Δαβίδ να λέγει προφητικώς: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε εγέννησα. Ζήτησε από εμένα και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης»; Ζακχαίος είπε: Για τον εαυτό του τα έλεγε αυτά ο Δαβίδ: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε εγέννησα». Μήπως μιλούσε για τον Χριστό; Αθανάσιος: Και πότε κληρονόμησε τα έθνη ο Δαβίδ; Ζακχαίος είπε: Με τη λέξη «έθνη» εννοεί τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ. Αθανάσιος: Και τα πέρατα της γης, πότε τα κατέλαβε ο Δαβίδ; Ζακχαίος είπε: Μήπως ο Χριστός κατέλαβε τα πέρατα της γης; Αθανάσιος: Μάθε ότι σε όλη την Αίγυπτο, και στην Παλαιστίνη, και στη Φοινίκη, στη Συρία, στην Κιλικία, στην Καππαδοκία, στον Πόντο, στην Αρμενία, στη Σκυθία, και γενικά σε όλη την οικουμένη, τον Χριστό αναγνωρίζουμε και επικαλούμαστε ως βασιλέα. Ζακχαίος είπε: Και στην Αίγυπτο λες ότι είναι βασιλέας ο Χριστός, σε εκείνους που έχουν αποκηρυχθεί από τον Θεό;

Διότι ρωμαϊκός στρατός, αφού επιτέθηκε εναντίον τους, και την πόλη λεηλάτησε και τον ναό πυρπόλησε, και τους περισσότερους από αυτούς τους παρέδωσε στον θάνατο· αυτούς δε που διέφυγαν τη σφαγή, αφού τους υποδούλωσε, τους παρέδωσε στη σκλαβιά. Πρέπει δε ο πιστός να προσέξει, ότι μνημονεύει διαδοχικά δύο πρόσωπα, και πρώτα τον Κύριο, τον Χριστό· διότι είπε: «Εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού του»· έπειτα αυτόν που κατοικεί στους ουρανούς και τον Κύριο: «Αυτός που κατοικεί στους ουρανούς θα τους περιγελάσει, και ο Κύριος θα τους χλευάσει»· και πάλι διατήρησε το ίδιο σχήμα.] Εγώ όμως εγκαταστάθηκα από αυτόν βασιλιάς στη Σιών. Επειδή απορρίφθηκε ο λαός του Ισραήλ, ο ίδιος τους διηγείται την πίστη που μεταδόθηκε στα έθνη· και με τη Σιών υποδηλώνει την Εκκλησία. [Ο Κύριος μου είπε, Υιός μου, και τα εξής· αντί του: Η φύση του Πατρός με ανέδειξε Υιό· όχι επειδή ενέργησε κάποια προσταγή· αλλά επειδή η ουσία απέδειξε εμένα ως χαρακτήρα της υποστάσεως του Πατρός.

Διότι ορθώς έχει προστεθεί το «είσαι», προκειμένου να δηλώσει τη γέννηση προ των αιώνων· επειδή ήταν πάντοτε Υιός. Επέφερε δε το «σήμερα σε γέννησα», για να δείξει την κατά σάρκα γέννηση· διότι το «σήμερα» σχετίζεται με τον χρόνο· γι' αυτό και έχει τεθεί αναφορικά με τη χρονική γέννηση. Ακολούθως δε προς την ανθρώπινη φύση είναι και τα όσα προστίθενται, δηλαδή το «σε γέννησα».

Αλλά, εάν βέβαια, σύμφωνα με τους αιρετικούς, ήταν κτίσμα ή δημιούργημα, όχι όμως σαν ένα από τα συνηθισμένα κτίσματα, εξαιτίας του ότι διέφερε από αυτά ως προς τη δόξα, θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται από τη Γραφή και να υποδεικνύεται σε σύγκριση με τα άλλα δημιουργήματα με βάση την ανωτερότητά του, δηλαδή θα έπρεπε να λέγεται ότι είναι ανώτερος από τους αρχαγγέλους· θα έπρεπε να είναι πιο τιμημένος από τους θρόνους, και πιο λαμπρός από τον ήλιο και τη σελήνη, και μεγαλύτερος από τους ουρανούς. Τώρα όμως δεν παρουσιάζεται έτσι· αλλά ο Πατέρας τον αναδεικνύει ως δικό Του και μοναδικό Υιό, λέγοντας: «Υιός μου είσαι εσύ» και, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Γι' αυτό και τον διακονούσαν οι άγγελοι, επειδή ήταν διαφορετικός σε σχέση με αυτούς· και προσκυνείται από αυτούς, όχι επειδή είναι μεγαλύτερος στη δόξα, αλλά επειδή είναι εντελώς διαφορετικός από όλα τα κτίσματα και από εκείνους, όντας ο μόνος δικός Του Υιός του Πατέρα κατά την ουσία. Διότι, αν τον προσκυνούσαν επειδή απλώς υπερείχε στη δόξα, θα έπρεπε και καθένας από τους κατώτερους να προσκυνά τον ανώτερό του. Αλλά δεν συμβαίνει έτσι· διότι κτίσμα δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά ο δούλος τον δεσπότη, και το κτίσμα τον Θεό. Ο απόστολος Πέτρος, λοιπόν, εμποδίζει τον Κορνήλιο όταν εκείνος ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας ότι «Και εγώ άνθρωπος είμαι»· και ο άγγελος εμποδίζει τον Ιωάννη στην Αποκάλυψη όταν ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας: «Πρόσεξε, μη το κάνεις. Είμαι σύνδουλός σου, και των αδελφών σου των προφητών, και αυτών που τηρούν τους λόγους του βιβλίου τούτου».

Αλλά εάν, σύμφωνα με τους αιρετικούς, «ήταν μεν κτίσμα ή δημιούργημα, όχι όμως σαν ένα από τα υπόλοιπα κτίσματα, επειδή διέφερε από αυτά ως προς τη δόξα», θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται και να παρουσιάζεται από τη Γραφή συγκρινόμενος με τα άλλα δημιουργήματα ως προς την υπεροχή του. Θα έπρεπε, για παράδειγμα, να αναφέρεται ότι είναι μεγαλύτερος από τους αρχαγγέλους· θα έπρεπε να είναι πιο τιμημένος από τους θρόνους και πιο λαμπρός από τον ήλιο και τη σελήνη, καθώς και μεγαλύτερος από τους ουρανούς. Τώρα όμως ο ίδιος δεν χαρακτηρίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο· αντίθετα, ο Πατέρας τον παρουσιάζει ως δικό Του και μοναδικό Υιό λέγοντας: «Υιός μου είσαι εσύ» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Γι' αυτό και οι άγγελοι τον διακονούσαν, επειδή ήταν διαφορετικός από αυτούς· και προσκυνείται από αυτούς όχι ως ανώτερος κατά τη δόξα, αλλά επειδή είναι διαφορετικός από όλα τα κτίσματα και από εκείνους, όντας μόνος αυτός ο γνήσιος, κατά την ουσία, Υιός του Πατέρα. Διότι, εάν προσκυνούνταν επειδή υπερείχε κατά τη δόξα, θα έπρεπε και καθένας από τους κατώτερους να προσκυνά τον ανώτερό του. Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι· διότι κτίσμα δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά ο δούλος τον δεσπότη και το κτίσμα τον Θεό. Ο απόστολος Πέτρος, λοιπόν, εμποδίζει τον Κορνήλιο που ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας: «και εγώ άνθρωπος είμαι»· και ο άγγελος εμποδίζει τον Ιωάννη που ήθελε να τον προσκυνήσει στην Αποκάλυψη, λέγοντας: «πρόσεξε, μην το κάνεις· είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου των προφητών και εκείνων που τηρούν τους λόγους αυτού του βιβλίου· τον Θεό να προσκυνήσεις».

Και όμως, αληθινά, και στην Παλαιά Διαθήκη λέγονται πολλά περί του Υιού· όπως, για παράδειγμα, στον δεύτερο ψαλμό το «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και στον ένατο ψαλμό η επιγραφή «εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του υιού, ψαλμός του Δαβίδ»· και στον τεσσαρακοστό τέταρτο «εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Και στον Ησαΐα: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο το άσμα του αγαπητού για το αμπέλι του. Αμπέλι έγινε για τον ηγαπημένο». Το δε «αγαπητός», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο μονογενής Υιός; Όπως επίσης και στον εκατοστό ένατο ψαλμό: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα», για το οποίο θα γίνει λόγος αργότερα. Αλλά και στις Παροιμίες: «και προ πάντων των βουνών με γεννά»· και στον Δανιήλ: «και η όψη του τετάρτου είναι όμοια με υιό Θεού» και άλλα πολλά. Εάν λοιπόν η αρχαιότητα μαρτυρείται από την Παλαιά Διαθήκη, αρχαίος θα είναι και ο Υιός, ο οποίος διασαφηνίζεται σε πολλά σημεία μέσα στην Παλαιά Διαθήκη. «Αλλά ναι», λένε, «αναφέρεται μεν, ας θεωρηθεί όμως ότι λέγεται προφητικώς». Επομένως, και για τον Λόγο θα μπορούσε να λεχθεί ότι έχει ειπωθεί προφητικώς. Διότι δεν μπορεί το ένα να ισχύει και το άλλο όχι. Διότι εάν το «υιός μου είσαι εσύ» αναφέρεται στο μέλλον, είναι φανερό ότι και το «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» αναφέρεται στο μέλλον. Επειδή δεν είπε: «έγιναν», ούτε: «εποίησε». Και για το ότι το «εστερέωσε» αναφέρεται στο μέλλον, λέει: «ο Κύριος εβασίλευσε», και έπειτα: «διότι εστερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί».

Αλλά μάλλον θα ομολογήσει ότι ο μεν Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, η δε οικία είναι δημιούργημα τέχνης, εκτός εάν κάποιος νοσεί στη διάνοια και έχει χάσει τα λογικά του. Αναμφίβολα, η Θεία Γραφή, γνωρίζοντας καλύτερα από όλους τη φύση του καθενός, για μεν τα κτίσματα αναφέρει μέσω του Μωυσή: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν»· για δε τον Υιό δεν παρουσιάζει άλλον, αλλά τον ίδιο τον Πατέρα να λέει: «Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε»· και πάλι: «Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε». Και ο ίδιος ο Κύριος λέει για τον εαυτό Του στις Παροιμίες: «Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με». Και για μεν τα γενητά και κτιστά ο Ιωάννης αναφέρει: «Πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο»· για δε τον Κύριο, ευαγγελιζόμενος, λέει: «Ὁ μονογενὴς Υἱός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο». Εάν λοιπόν είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, και εάν είναι κτίσμα, δεν είναι Υιός· διότι είναι μεγάλη η διαφορά μεταξύ τους. Και δεν θα μπορούσε ο ίδιος να είναι ταυτόχρονα και Υιός και κτίσμα, για να μη θεωρηθεί ότι η ουσία Του προέρχεται και από τον Θεό και έξω από τον Θεό.

Όσο για τους ανεπίγραφους ψαλμούς μετά τον πρώτο και τον δωδέκατο, καθώς και για εκείνους που φέρουν επιγραφή αλλά δεν δηλώνουν σε ποιον ανήκουν, οι Εβραίοι αναφέρουν ότι ανήκουν σε αυτούς των οποίων το όνομα αναγράφεται στις επιγραφές που προτάσσονται των ανεπίγραφων. Τον πρώτο και τον δεύτερο, επειδή και οι δύο ουσιαστικά αποτελούν έναν, θεωρώ ότι ανήκουν στον Δαβίδ, διότι όλοι οι επόμενοι στο πρώτο μέρος των Ψαλμών είναι δικοί του. Εξάλλου, από τον τρίτο μέχρι τον τεσσαρακοστό, όλοι φέρουν την επιγραφή του Δαβίδ· γι' αυτό μου φαίνεται ότι ανήκουν στον ίδιο τόσο ο πρώτος όσο και ο δεύτερος. Την άποψη αυτή την επιβεβαιώνει το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, στο οποίο αναφέρεται: «Δέσποτα, εσύ δημιούργησες τον ουρανό και τη γη, και τη θάλασσα, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· εσύ που μέσω του Αγίου Πνεύματος, δια στόματος του πατέρα μας και δούλου σου Δαβίδ, είπες: Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα;» Διότι σαφώς μέσω αυτών των λόγων δήλωσε ότι ο δεύτερος ψαλμός ανήκει στον Δαβίδ. Είναι δε εύλογο να έχει αποσιωπηθεί σε αυτόν η επιγραφή του ονόματος του Δαβίδ, επειδή περιέχει ξεκάθαρη και απροκάλυπτη προφητεία για τον Κύριο, στην οποία λέγεται: «Κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού αυτού». Σε αυτά, ακολούθως, προσθέτει από το πρόσωπο του ίδιου του Χριστού το εξής: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ». Φέρονται λοιπόν συνολικά εκατόν πενήντα ψαλμοί. Κάποιοι νομίζουν ότι όλοι ανήκουν στον μακάριο Δαβίδ· αυτό όμως δεν τεκμαίρεται από πουθενά.

Αλλά εάν ο Θεός εγέννησε, λέγει, πώς δεν πρέπει να ονομάζουμε τον γεννηθέντα «γέννημα»; Διότι είναι φοβερό για εμάς να τον προσφωνούμε με δικά μας ονόματα, αυτόν στον οποίο ο Θεός χάρισε το όνομα το υπέρ παν όνομα. «Υιός μου είσαι εσύ», λέγει, «εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Καίτοι θα ήταν πιο λογικό σύμφωνα με το επιχείρημά τους, λόγω του ότι έχει γεννηθεί, να ονομαστεί γέννημα και όχι Υιός· αλλά δεν λέχθηκε έτσι. Γι' αυτό, εκείνος που έχει προ οφθαλμών του το κριτήριο του Χριστού και γνωρίζει πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος να αφαιρέσει ή να προσθέσει κάτι στα όσα έχουν παραδοθεί από το Πνεύμα, πρέπει να μην φιλοδοξεί να καινοτομεί από μόνος του, αλλά να αναπαύεται σε όσα έχουν προκηρυχθεί από τους αγίους. Εκείνο, λοιπόν, το οποίο ούτε η κοινή συνήθεια ούτε η χρήση των Γραφών έχει αποδεχθεί, πώς το να το αποτολμά κανείς δεν αποτελεί την έσχατη παραφροσύνη; Διότι ποιος πατέρας ή ποια μητέρα, που διάκειται ευμενώς και ήμερα προς εκείνον που προέρχεται από αυτούς, αφήνοντας το να τον προσφωνήσει υιό ή τέκνο, θα τον ονόμαζε γέννημα; Διότι λέγει: «Τέκνο, πήγαινε στο αμπέλι»· και αλλού: «Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό του πρόβατο για σφαγή, τέκνο μου»· και πάλι ο Ισαάκ: «Ποιος είσαι, τέκνο μου;» και, «Υιέ μου, μην καταφρονείς την παιδεία του Κυρίου»· και, «Σοφός υιός ευφραίνει τον πατέρα»· και οτιδήποτε παρόμοιο. Πουθενά όμως δεν αποδεικνύεται να έχει προσφωνήσει κανείς «γέννημα» εκείνον που προέρχεται από αυτόν. Και η αιτία είναι σαφής: διότι ο μεν «υιός» και το «τέκνο» είναι ονόματα εμψύχων όντων, το δε «γέννημα» όχι πάντοτε.

Ότι, λοιπόν, κυρίως και αρμοδίως ο Θεός ονομάζεται Πατέρας, και ότι δεν είναι όνομα πάθους, αλλά οικειώσεως, είτε της κατά χάριν, όπως στην περίπτωση των ανθρώπων, είτε της κατά φύσιν, όπως στην περίπτωση του Μονογενούς, έχει ειπωθεί επαρκώς. Ας δεχθούμε, όμως, ότι η λέξη αυτή είναι τροπική και λέγεται μεταφορικά, όπως άλλωστε και άπειρες άλλες. Όπως, λοιπόν, όταν ακούμε ότι ο Θεός οργίζεται, κοιμάται και πετάει, και άλλα παρόμοια που δημιουργούν απρεπείς εντυπώσεις στον επιπόλαιο νου, ούτε διαγράφουμε τα λόγια του Πνεύματος, ούτε κατανοούμε τα λεγόμενα με σωματικό τρόπο· γιατί, αλήθεια, εφόσον και αυτή η λέξη έχει χρησιμοποιηθεί τόσο συνεχώς από το Πνεύμα, να μην ερευνήσουμε τις θεοπρεπείς της έννοιες; Ή μήπως μόνο αυτή θα απαλείψουμε από τη Γραφή, συκοφαντώντας την εξαιτίας της ανθρώπινης χρήσης της; Ας το εξετάσουμε, λοιπόν, ως εξής: Εφόσον δύο πράγματα υποδηλώνονται από τον όρο της γέννησης σύμφωνα με τα ανθρώπινα δεδομένα, δηλαδή το πάθος εκείνου που γεννά και η οικειότητα προς αυτό που γεννιέται, όταν λέγεται από τον Πατέρα προς τον Μονογενή το «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε» και το «Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε»· ποιο από τα δύο να πούμε ότι φανερώνεται μέσω του ρήματος; Το εμπαθές στοιχείο όσων γεννούν, ή η οικειότητα της φύσεως;

Διότι θα ταίριαζε μόνο στη βασιλική φύση των όλων το να νομοθετεί και να κρίνει. Έφτασε βέβαια και ο Υιός σε αυτή τη δόξα, αφού ο Θεός και Πατέρας συγκατένευσε να την λάβει. Α. Και σε ποιον από όσους σκέφτονται ορθά δεν είναι φανερό ότι μας αραδιάζεις μάταια λόγια, φίλε μου, και σωρεύεις ένα ψυχρό και άχρηστο πλήθος εννοιών, αν δεν μας υποδείξεις ότι τα συγγράμματα των αγίων συμφωνούν με όσα είπες; Διότι δεν θα ακολουθήσουμε αυτούς που θέλουν και συνηθίζουν να ξερνούν όσα προέρχονται μόνο από τη δική τους διάνοια, αλλά αυτούς που μιλούν «από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Β. Καλά τα λες. Επομένως, ο θείος Δαβίδ, λέει, έψαλε κάπου (και απηύθυνε τα λόγια προς τον Θεό Πατέρα σχετικά με την κλήση των εθνών): «Τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Ότι δε αυτό έχει εκπληρωθεί πολύ ξεκάθαρα στο πρόσωπό του, έρχεται και μας το λέει και ο ίδιος ο Υιός: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα ως βασιλιάς από αυτόν πάνω στη Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εκείνος δε που έχει ως δώρο της θέλησης άλλου το να βασιλεύει και να νομοθετεί, πώς δεν θα είχε επίκτητη και καθόλου φυσική, αλλά μάλλον προστιθέμενη την εξουσία και στα δύο; Α. «Ξεμεθύστε, εσείς που μεθάτε, από το κρασί σας», ας αναφωνήσει κάποιος και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα προς τους διεστραμμένους.

Διότι ο Υιός, αν και υπήρχε με τη μορφή και την απόλυτη ισότητα προς τον Πατέρα, υπέστη την εκούσια κένωση, συγκαταβαίνοντας στο δικό μας είδος, και έγινε άνθρωπος, στον οποίο το να βασιλεύει και να νομοθετεί δεν ανήκει με άλλον τρόπο παρά ως κάτι το δοτό. Και επειδή συμμερίστηκε τη δική μας φτώχεια και ανέλαβε κατ' οικονομίαν το μέτρο του δούλου, ομολογεί ότι κατέχει ως επίκτητο αυτό που του ανήκει εκ φύσεως, και εναρμονίζεται απολύτως με τα έργα και τα λόγια της κενώσεως. Και νομίζω πως καμία βλάβη δεν θα προκύψει εξαιτίας αυτού σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, εφόσον εξετάσουν την κατάλληλη στιγμή που ταιριάζει σε αυτά τα λόγια. Διότι, πότε νομοθέτησε στα έθνη ο Χριστός, και πότε ήρθε για να διακηρύξει στη Σιών το πρόσταγμα του Κυρίου; Παρά μόνο όταν έγινε άνθρωπος; Άλλωστε, πολύ καθαρά θα μπορούσε να δει κανείς στα μωσαϊκά συγγράμματα, ότι σε καμία άλλη χρονική στιγμή δεν στάλθηκε ο Υιός για να διακηρύξει το πρόσταγμα του Κυρίου στους Ισραηλίτες, παρά μόνο όταν εισήλθε στη δική μας φτώχεια, και ο Δεσπότης των προφητών ονομάστηκε προφήτης, και ο Λόγος, που βρισκόταν στους κόλπους του Πατέρα, συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στους ανθρώπους της γης. Διότι κάπου είπε ο Θεός, πληροφορώντας τον ιερότατο Μωυσή για αυτό ακριβώς το θέμα: «Θα αναστήσω σε αυτούς προφήτη από το μέσο των αδελφών τους, όμοιον με εσένα. Και θα θέσω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του δώσω ως εντολή».

Ή δεν θα το πεις άραγε αυτό; Β. Βεβαιότατα. Α. Επειδή όμως φανερώθηκε ως άνθρωπος, υποβάλλοντας τον εαυτό του σε κένωση και παίρνοντας μορφή δούλου, έγινε ένα με εμάς και υποτάχθηκε στον Θεό, χωρίς να απεμπολήσει αυτό που ήταν, και χωρίς να ατιμάσει το μέτρο της ανθρωπότητας. Διότι συμπτώχευσε με εμάς, αν και ήταν πλούσιος ως Θεός. Γι' αυτόν τον λόγο τέθηκε και υπό τον νόμο, και συγκαταλέχθηκε στους δούλους και στους ανόμους, και υπέστη και τον ίδιο τον κατά σάρκα θάνατο. Αλλά ήταν αναγκαίο, αυτός που εκ φύσεως και αληθινά είναι Θεός και έχει αναπαλλοτρίωτη την αντίστοιχη δόξα, να μην περιοριστεί στα μέτρα της κενώσεως, αλλά να επανέλθει στην άνωθεν και εξ αρχής και κατά τρόπο ίδιο ενυπάρχουσα σε αυτόν τιμή, μαζί με τη μορφή που προσέλαβε. Ακούει, λοιπόν, ως άνθρωπος, αν και είναι εκ φύσεως Θεός και Υιός: «Εγώ σήμερα σε γέννησα» και «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Διότι, επειδή ακριβώς έγινε άνθρωπος και υπέβαλε τον εαυτό του σε κένωση, έγινε με αυτόν τον τρόπο και υπήκοος στον Θεό· εξαιρετικά αναγκαία και πρεπόντως συμμορφώνεται με τα μέτρα της κενώσεως, και αναγνώρισε ως Θεό μαζί με εμάς, Εκείνον που από τη φύση Του και αληθινά είναι δικός Του Πατέρας, αλλά δικός μας Θεός. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εμείς οι ίδιοι, αν και έχουμε ως φυσική κατάσταση τη δουλεία στον Θεό, ονομάζουμε τον Θεό Πατέρα, αποκτώντας αυτό το προνόμιο μέσω της συμμορφώσεώς μας προς τον Υιό.

Εκείνος που ομολογεί ότι δεν είναι άξιος να λύσει το υπόδημα, πώς θα συγκριθεί ως προς την ουσία; Όπως ακριβώς είναι γραμμένο και στον δεύτερο ψαλμό: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα». Κυρίλλου. Αυτός που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα και από μόνο τον Πατέρα γνωρίζεται, η σοφία και ο Λόγος Του, «ο Άγγελος της μεγάλης βουλής», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, μας διατρανώνει πολύ καλά το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας. Διότι, όντας Υιός εκ φύσεως και αληθινά, και έχοντας αναλάμψει από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατέρα, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη· και ονομάστηκε αδελφός αυτών που βρίσκονται στη γη, και υπέστη την κατά σάρκα γέννηση μαζί με εσάς· αν και είναι προαιώνιος και συνυπάρχει πάντοτε με Εκείνον που τον γέννησε, έστω κι αν έγινε σάρκα. Ακόμη και έτσι, ο Πατέρας τον αναγνωρίζει ως δικό Του Υιό· διότι είπε: «Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα.» Βλέπεις ξεκάθαρη την ομολογία, δηλαδή την ανακήρυξη. Το μεν «είσαι» το έθεσε, για να δείξει το προαιώνιο· διότι δεν έγινε μέσα στον χρόνο, αλλά ήταν πάντοτε αυτό, δηλαδή Υιός. Ενώ πρόσθεσε το «σήμερα σε γέννησα», για να δείξει την πιο πρόσφατη και κατά σάρκα γέννησή του, την οποία υπέμεινε με τη θέλησή του μέσω της αγίας Παρθένου· για αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκείνη ονομάστηκε Θεοτόκος.

Διότι, όσο ανυψώθηκες ενώ ήσουν μίασμα και αισχρογενής, τόσο πάλι κατακρημνίστηκες πέφτοντας στο βάραθρο της βλασφημίας, εσύ που δεν πείστηκες από τον απόστολο Παύλο, το σκεύος της εκλογής, τον εκκλησιαστικό τέττιγα, το ευαγγελικό και επουράνιο θυμίαμα, τη μυρόβλυτη πηγή, τον επιστολοφόρο και επιστολογράφο, αυτόν που τυφλώθηκε στον δρόμο και ανέβλεψε πλήρως προς το ύψος του ουρανού με τη θεογνωσία, αυτόν που το όραμα του Χριστού τον έριξε με το πρόσωπο στη γη και η θεογνωσία πάλι τον οδήγησε στην πίστη, ο οποίος στήριξε την οικουμένη στο να πιστεύει στην ομοούσιο Τριάδα, σε έναν Κύριο, μία πίστη, ένα βάπτισμα, έναν Πατέρα, έναν Υιό, ένα Άγιο Πνεύμα, σε αδιάστατη ουσία, σε ανεξερεύνητη και ακατάληπτη θεότητα, στον Κύριο που είναι Θεός εκ Θεού, φως εκ φωτός, απαύγασμα δόξης, που γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία, σύμφωνα με τη φωνή του αρχαγγέλου που λέει: «Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου». Και πάλι ο ίδιος λέει: «Πνεύμα Άγιο θα έλθει επάνω σου, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί, θα ονομαστεί Υιός του ζώντος Θεού». Όχι μόνο όμως μέσω του αρχαγγέλου Γαβριήλ, αλλά και μέσω του μακαρίου Δαβίδ τον ακούμε καθημερινά να ψάλλει στις εκκλησίες και να λέει: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα».

Ορθώς λοιπόν ο Παύλος βεβαιώνει ότι στις έσχατες αυτές ημέρες ο Θεός και Πατέρας μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού. Διότι γνώριζε ότι ο Εμμανουήλ είναι Θεός, και ότι ο εκ Θεού Λόγος έγινε άνθρωπος ανάμεσά μας, αναγνώρισε τον ελεύθερο στη μορφή του δούλου, ομολογούσε την πληρότητα εκείνου που κένωσε τον εαυτό του για εμάς, έβλεπε το ύψος της δόξας εκείνου που συγκατατέθηκε στην ταπείνωση για εμάς, ο οποίος και για αυτήν ακριβώς την αιτία λέγεται ότι έχει οριστεί κληρονόμος των πάντων, αν και κυριαρχεί στα πάντα, καθώς νοείται και είναι Θεός· διότι και με τη σάρκα επιστρέφει πάλι στον δικό του πλούτο. Διότι με κανέναν τρόπο δεν παρέμεινε στη δική μας φτώχεια· δεν έγινε σάρκα για να παραμείνει φτωχός μαζί με εμάς, αποβάλλοντας τον δικό του θεοπρεπή πλούτο, αλλά μάλλον για να πλουτίσουμε μέσω της δικής του φτώχειας εμείς, που νοσούμε από την έλλειψη των θείων χαρισμάτων. Κι έτσι, αν και εκ φύσεως Υιός και συναΐδιος με τον Πατέρα, όταν υπέμεινε για εμάς και την κατά σάρκα γέννηση μέσω της αγίας Παρθένου, σαν να εισερχόταν σε μια αρχή υιότητας, έλεγε μέσω του Δαβίδ: «Ο Κύριος μου είπε, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· διότι το «σήμερα» αποτελεί δήλωση του παρόντος χρόνου, κατά τον οποίο και έγινε σάρκα, αν και ήταν εκ φύσεως Κύριος των πάντων.

Και πάλι: Εάν ο Λόγος του Θεού και Πατέρα είναι ο Υιός, και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει άλλος, για ποιο λόγο, λέει, ο Πατέρας βρίσκεται να του λέει 'Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα'; Διότι είναι προφανές ότι ο Πατέρας δεν έκανε τις συνομιλίες προς αυτόν χωρίς λόγο, επειδή καθετί που λέγεται, οπωσδήποτε λέγεται με λόγο, και όχι διαφορετικά. Και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου, ότι 'γνωρίζω τον Πατέρα, και τηρώ τον λόγο του'. Και πάλι: 'Ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε'. Όταν λοιπόν ο Πατέρας συνομιλεί μαζί του μέσω του λόγου, και ο ίδιος επίσης ομολογεί, άλλοτε μεν ότι τηρεί τον λόγο του Πατέρα, και άλλοτε πάλι, ότι οι Ιουδαίοι δεν άκουγαν τον δικό του λόγο, αλλά τον λόγο του Πατέρα, πώς δεν θα ομολογούνταν αναντίρρητα, λέει, ότι άλλος είναι ο Υιός από τον ενδιάθετο λόγο, δηλαδή τον λόγο που βρίσκεται σε νοητική κίνηση, του οποίου μετέχοντας και πληρούμενος ονομάζεται προφορικός λόγος και εκφραστής της ουσίας του Πατέρα, δηλαδή ο Υιός; Τέτοια λοιπόν κακά συνδέει ο παράφρονας με τον εαυτό του, και αντιλέγοντας συγχρόνως σε όλες τις θείες γραφές δεν ντρέπεται, αποδεικνύοντας αληθινό για τον εαυτό του το γεγραμμένο: 'Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί'.

Επομένως, είναι μάταιο το φρόνημα των Ιουδαίων, δηλαδή η κατηγορία τους, επειδή νομίζουν ότι ο Υιός φρονεί κάτι διαφορετικό από τη βούληση του Πατρός. Διότι, όπως λέει, τηρεί τον λόγο Του και εκ φύσεως αγνοεί το να αμαρτάνει· επειδή γνωρίζει ότι ο Πατέρας δεν είναι δυνατόν να πάθει κάτι τέτοιο, με τον οποίο είναι ομοούσιος ως αληθινός Υιός. Επειδή όμως προς τούτο προβάλλουν και το χωρίο που συνδέεται με τη δική τους αντίθεση: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε», ας αναπτύξουμε λοιπόν πάλι και για αυτό το θέμα τον λόγο περί ευσέβειας. Διότι δεν πρέπει, επειδή ο Πατέρας λέει τέτοια λόγια προς τον Υιό, εξαιτίας αυτού να νομίσουμε οπωσδήποτε ότι ενυπάρχει μεν σε Αυτόν κάποιος έμφυτος λόγος, και ότι ο Υιός νοείται ως κάποιος άλλος πέρα από Εκείνον. Αλλά πρώτα ας αναλογιστούμε μέσα μας το εξής: ότι ο προφήτης, έχοντας μελετήσει να λαλεί τα μυστήρια εν Πνεύματι, υποδύεται για χάρη μας το πρόσωπο του Υιού, και μάλιστα τον παρουσιάζει να ακούει από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ», και τα όσα ακολουθούν αυτά.

Διότι ήταν μεν εκ φύσεως Θεός, ως Μονογενής εκ Θεού, σαν να μην έχει χωριστεί από την ουσία αυτού που τον γέννησε, και όντας συμφυής με αυτήν, καθόσον νοείται ότι προέρχεται από αυτήν· ήταν δε και άνθρωπος, καθόσον έγινε σάρκα εξομοιώνοντας τον εαυτό του με εμάς, ώστε μέσω αυτού να ενωθεί με τον Θεό εκείνο που από τη φύση του ήταν σε μεγάλο βαθμό χωρισμένο. Όταν λοιπόν λέει ο Μωυσής «θα σας αναστήσει ο Κύριος προφήτη σαν εμένα», δεν θα το κατανοήσεις διαφορετικά, παρά με τον τρόπο που μόλις είπαμε· επειδή και ο ίδιος ο Θεός επισφραγίζει τον σχετικό λόγο λέγοντας: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν· θα τους αναστήσω προφήτη σαν εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου σε αυτόν, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του δώσω εντολή». Διότι ο Υιός «βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», όπως λέει ο Παύλος, και μας αναγγέλλει τα λόγια του Πατέρα, εφόσον έχει οριστεί από αυτόν ως μεσίτης, σύμφωνα με όσα ψάλλονται στους Ψαλμούς, ως λόγια του ίδιου του Χριστού: «Εγώ δε καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εάν δε κάποιος κρίνει ότι πρέπει να αναχθεί στον τρόπο της ομοιότητας και από άλλες έννοιες, θα εκλάβει το «Σαν εμένα» ως νομοθέτη, και θα παραθέσει προς απόδειξη το: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, "Ου μοιχεύσεις"· εγώ όμως σας λέω "Ουκ επιθυμήσεις"».

Και επειδή ο καιρός της δωρεάς φανέρωσε με σάρκα πάνω στη γη τον Μονογενή, δηλαδή που έγινε άνθρωπος από γυναίκα σύμφωνα με την Αγία Γραφή, έδινε πάλι το Πνεύμα ο Θεός και Πατέρας, και το δεχόταν πρώτος ο Χριστός ως απαρχή της ανανεωμένης φύσης. Διότι «μαρτύρησε ο Ιωάννης λέγοντας ότι είδα το Πνεύμα να κατεβαίνει από τον ουρανό, και έμεινε πάνω του». Πώς όμως το δεχόταν; Διότι είναι αναγκαίο να εξετάσουμε αυτό που ειπώθηκε. Άραγε επειδή δεν το είχε; Δεν λέμε αυτό· μη γένοιτο. Διότι το Πνεύμα είναι ίδιον του Υιού, και όχι κάτι το εξωτερικό, όπως χορηγείται σε εμάς από τον Θεό και μας προστίθεται, αλλά ενυπάρχει φυσικά σε Αυτόν, όπως ακριβώς και στον Πατέρα, και μέσω Αυτού μεταδίδεται στους αγίους, διανεμόμενο από τον Πατέρα σύμφωνα με ό,τι αρμόζει στον καθένα. Λέγεται δε ότι το έλαβε, καθόσον έγινε άνθρωπος, και ήταν πρέπον για την ανθρώπινη φύση να το λάβει. Και όπως ακριβώς, αν και υπάρχει ως Υιός του Θεού και Πατέρα, και είναι γεννημένος από την ουσία Του και πριν από την ενανθρώπηση, ή μάλλον και προ πάντων των αιώνων, καθόλου δεν δυσανασχετεί όταν ο Θεός και Πατέρας λέει προς Αυτόν όταν έγινε άνθρωπος: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα».

Διότι για τον Θεό, ο οποίος υπάρχει προ των αιώνων και έχει γεννηθεί από Αυτόν, λέει ότι γεννήθηκε σήμερα, ώστε να μας δεχθεί στο πρόσωπό Του προς υιοθεσία, επειδή ολόκληρη η ανθρωπότητα υπήρχε μέσα στον Χριστό, εφόσον έγινε άνθρωπος. Έτσι, ενώ έχει το δικό Του Πνεύμα, λέγεται πάλι ότι αυτό δίνεται στον Υιό, ώστε εμείς να κερδίσουμε το Πνεύμα μέσα σε Αυτόν. Για τον λόγο αυτόν, «προσλαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, και «εξομοιώθηκε κατά πάντα με τους αδελφούς Του». Επομένως, ο Μονογενής δεν δέχεται το Άγιο Πνεύμα για τον εαυτό Του, διότι το Πνεύμα είναι δικό Του και βρίσκεται μέσα Του και ενεργεί δι' Αυτού, όπως ακριβώς ήδη αναφέραμε. Αντιθέτως, επειδή έγινε άνθρωπος, περιέκλειε μέσα Του ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, ώστε να την επανορθώσει πλήρως, αναπλάθοντάς την στην αρχική της κατάσταση.

Το ότι δε δεν αποδέχονταν την άρρητη και προαιώνια γέννησή του, εννοώ δηλαδή την εκ του Θεού Πατρός, πάσχοντας από πολλή αθλιότητα λογισμών, και σκοντάφτοντας σαν σε κάποιον λίθο εξαιτίας μόνο της ενανθρωπήσεως, θα το κατανοήσεις εύκολα όταν ακούσεις τον Ευαγγελιστή να λέει: «Γι' αυτό, λοιπόν, ζητούσαν οι Ιουδαίοι να τον σκοτώσουν, διότι όχι μόνο καταργούσε το σάββατο, αλλά και αποκαλούσε δικό του Πατέρα τον Θεό, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Έχει καταγραφεί επίσης και η φωνή των ανόσιων Ιουδαίων προς αυτόν: «Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Κατανοείς, λοιπόν, και μάλιστα πολύ καθαρά, ότι αφενός εκείνοι που υπήρξαν γνήσιοι φύλακες των λόγων του ομολόγησαν και πίστεψαν ότι ανέλαμψε εκ του Πατρός· διότι αυτό νομίζω ότι φανερώνει το «Εξήλθον»· και ότι έχει σταλεί προς εμάς «για να διακηρύξει το πρόσταγμα του Κυρίου», σύμφωνα με το λεγόμενο στους Ψαλμούς. Αφετέρου, εκείνοι που χλεύασαν τον τόσο θείο και εκ του Πατρός λόγο, αρνήθηκαν την πίστη και απέρριψαν ξεκάθαρα ότι είναι Θεός και προέρχεται εκ του Πατρός, και ότι έχει έρθει σε εμάς για τη δική μας σωτηρία, αφού έγινε σαν εμάς χωρίς αμαρτία.

Αλλά ο μεν γραπτός νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή· το δε σωτήριο κήρυγμα, δηλαδή το ευαγγελικό, προήλθε μέσω του Χριστού. Διότι ήταν φυσικό επακόλουθο, ο μεν Μωυσής να γίνει διάκονος της σκιάς και του τύπου, ο δε Χριστός, όπως φαίνεται, να γίνει φωτιστής της γνώσεως και της αληθινής λατρείας που τελείται εν Πνεύματι. Διότι Αυτός είναι το αληθινό φως. Προσθέτει δε σε αυτά ότι: «Η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών». Με τη λέξη «κρίση» εδώ εννοεί είτε την όσια και φιλάνθρωπη απόφασή Του, η οποία έφερε στο φως των εθνών τη χάρη που προέρχεται από Αυτόν, είτε ως κρίση εννοεί την ευθύτητα και τη δικαιοκρισία, δηλαδή τη δικαιοσύνη, προφανώς την ευαγγελική. Διότι έτσι μνημονεύει τα ιερά κηρύγματα ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Εσύ ετοίμασας ευθύτητα, κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ έπραξες». Εάν δε αναφέρει ότι το θείο και σωτήριο κήρυγμα έχει πραγματοποιηθεί στον Ιακώβ, και όχι μάλλον και στα άλλα έθνη, θα πρέπει να θυμηθούμε τον Θεό που λέει ξεκάθαρα: «Δεν απεστάλην, παρά μόνο στα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Και μάλιστα και μέσω της φωνής αυτού του θεσπέσιου Δαβίδ: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από Αυτόν (προφανώς από τον Θεό και Πατέρα) στο άγιο όρος Του τη Σιών, αναγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Διότι από τον Ισραήλ προέρχονταν οι πατέρες και η επαγγελία, η νομοθεσία και η διαθήκη.

ΤΟΜΟΣ Β΄. «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα. Διότι είπε ο Κύριος: Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στήσε την, μη λυπηθείς τον κόπο· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε καλά τους πασσάλους, άπλωσε ακόμη περισσότερο προς τα δεξιά και προς τα αριστερά. Και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες.» Αφού εξήγησε πολύ καλά με ποιον τρόπο υπέμεινε τον τίμιο σταυρό για χάρη μας και τη σφαγή υπέρ του κόσμου ο αληθινός αμνός, δηλαδή ο Χριστός, και επιπλέον αφού προανήγγειλε ότι θα κληρονομήσει πολλούς, στρέφει πλέον τα λόγια της προφητείας σε αυτούς ακριβώς που του δόθηκαν ως κληρονομιά από τον Θεό, δηλαδή στα έθνη. Διότι αυτό ακριβώς προανεφώνησε και ο ίδιος ο Υιός μέσω της λύρας του Ψαλμωδού λέγοντας: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Λέει δε ότι αυτοί είναι πολλοί· διότι πολλαπλάσιοι και ανώτεροι σε αριθμό θα μπορούσαν να θεωρηθούν αυτοί που προέρχονται από τα έθνη, σε σύγκριση με όσους κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ, οι οποίοι αποτελούν ένα και μόνο έθνος.

Και τι πρόκειται να κατορθώσει, το διασαφηνίζει πάλι ο ίδιος. Διότι, λέει, έχω έρθει για να εξαγγείλω το πρόσταγμα του Κυρίου. Και ποιο είναι αυτό; Διότι επιθυμεί ο φιλάρετος Δεσπότης μας να απέχουμε από κάθε γήινο και πρόσκαιρο πράγμα, να μη φιλονικούμε με τους αδελφούς μας, αλλά μάλλον να υποχωρούμε σε αυτούς, ακόμη κι αν θέλουν να μας εκμεταλλεύονται. «Διότι από αυτόν που παίρνει τα δικά σου», λέει, «μην τα απαιτείς πίσω»· αλλά μάλλον να αναζητούμε όλα όσα είναι χρήσιμα και αναγκαία για τη σωτηρία της ψυχής. Σε αυτούς που έχουν συνηθίσει να ζουν έτσι, ο Χριστός ορίζει νόμους, σύμφωνα με τους οποίους θα γίνουν λαμπροί και αξιοθαύμαστοι· είπε λοιπόν: «Μην αποκτήσετε άργυρο, ούτε χρυσό, ούτε δύο χιτώνες, ούτε σακίδιο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας». Και πάλι: «Φτιάξτε για τους εαυτούς σας πουγκιά που δεν παλιώνουν, θησαυρό ανεξάντλητο στους ουρανούς». Και πάλι, επειδή κάποιος νεαρός που τον πλησίασε τον ρώτησε: «Τι να κάνω για να κληρονομήσω την αιώνια ζωή;», «Πήγαινε», λέει, «πούλησε τα υπάρχοντά σου, και δώσε τα στους φτωχούς». Επομένως, σε αυτούς μεν που υποτάσσουν ευπειθώς σε Αυτόν τον αυχένα της διάνοιάς τους, και διατάζει, και νομοθετεί, και μοιράζει την ουράνια κληρονομιά, και διανέμει τις πνευματικές ευλογίες· σε αυτούς όμως που φρονούν μόνο τα επίγεια, δικαιολογημένα θα πει: «Ποιος με κατέστησε άρχοντα ή μεριστή πάνω σας;» Αποδιώχνει, λοιπόν, εκείνον ως ενοχλητικό, και ως κάποιον που δεν ήθελε να μάθει τίποτα από όσα θα έπρεπε να γνωρίζει.

«Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα.» Αυτός που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα και από μόνο τον Πατέρα γνωρίζεται, η σοφία και ο λόγος Του, ο άγγελος της μεγάλης βουλής, μας διατρανώνει με σαφήνεια το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας. Διότι, ενώ είναι Υιός εκ φύσεως και αληθώς, και αφού ανέλαμψε από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατρός, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, και υπέστη μαζί με εμάς την κατά σάρκα γέννηση, αν και είναι προαιώνιος και συνυπάρχει πάντοτε με Εκείνον που τον γέννησε. Πλην όμως, ακόμη κι αν έγινε σάρκα, ο Πατέρας τον αναγνωρίζει ως δικό Του Υιό ακόμη και έτσι, διότι είπε: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα.» Βλέπεις στην αρχή την ομολογία, δηλαδή την ανακήρυξη; Διότι τοποθέτησε τη λέξη «είσαι», για να δείξει το προαιώνιο. Επειδή δεν δημιουργήθηκε μέσα στον χρόνο, αλλά ήταν πάντοτε αυτό, δηλαδή Υιός. Και πρόσθεσε το «Σήμερα σε γέννησα», για να δείξει την πιο πρόσφατη και κατά σάρκα γέννησή του, την οποία υπέμεινε με τη θέλησή του μέσω της αγίας Παρθένου. Για τον λόγο αυτόν ονομάστηκε και Θεοτόκος. Διότι δεν γέννησε έναν απλό άνθρωπο που ενώθηκε με τον Θεό κατά μία εξωτερική σχέση, αλλά μάλλον τον ίδιο τον εκ Θεού Πατρός Λόγο, ο οποίος ανέλαβε την ανθρώπινη πτωχεία και έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς. Ομολογώντας αυτή την πίστη έχουμε βαπτιστεί, και δεν θα αρνηθούμε τον Δεσπότη που μας εξαγόρασε με το ίδιο του το αίμα.

ΨΑΛΜΟΣ Β'. «Ινατί εφρύαξαν έθνη, και λαοί εμελέτησαν κενά;» (Α φ. 12). Και εδώ επίσης, πιο καθαρά, σχεδόν κατακρίνει τις παραφροσύνες των Ιουδαίων, και το αχαλίνωτο θράσος τους εναντίον του Χριστού, και το μάταιο των σκέψεών τους, και το παιδαριώδες των συλλογισμών τους, λέγοντας: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη;» —Και με άλλον τρόπο, μάταια μελέτησαν τα βιβλία των προφητών, αφού δεν αποδέχθηκαν τον Σωτήρα του γένους που κηρύχθηκε από αυτούς. «Εγώ δε καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν.» (Β φ. 6, 7, Ε φ. 4, Κ φ. 27). Όντας δε ανενδεής κατά φύση, όσα λέγεται ότι λαμβάνει, τα έλαβε για να γίνουμε εμείς μέτοχοι. —Έχω οριστεί, λέει, βασιλιάς από τον Θεό και Πατέρα, ώστε να διαγγέλλω το πρόσταγμά του, και πρωτίστως σε αυτούς που βρίσκονται στη Σιών. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε ο Χριστός: «Δεν απεστάλην παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ.» Διότι, επειδή σε αυτούς οφειλόταν η χάρη της επαγγελίας, σε αυτούς πρώτους χάρισε τον λόγο της ευαγγελικής διδασκαλίας, και τη δικαίωση μέσω της πίστεως σε αυτόν. «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα.» (Α φ. 13 β). Γνωρίζει λοιπόν ο Δαβίδ ότι ο Χριστός έχει προαιώνιο τον θρόνο της θεότητας, λόγω της άρρητης γέννησής του από τον Πατέρα. «Διότι ο θρόνος σου, λέει, ω Θεέ, παραμένει στον αιώνα.» Τον γνωρίζει επίσης να λαμβάνει βασιλεία ανθρώπινα μέσα στον χρόνο, εξαιτίας του νεότερου γεγονότος της Οικονομίας.

Και πάλι δηλώνει την προαιώνια γέννησή του λέγοντας: «Υιός μου είσαι εσύ». Διότι ήταν πάντοτε Υιός. Και τη γέννηση κατά σάρκα πάλι δεικνύει προσθέτοντας: «Εγώ σήμερα σε γέννησα»· διότι το «σήμερα» αποτελεί έννοια του χρόνου. Του χάρισε δε ο Θεός, ως σε άνθρωπο, όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, δηλαδή της υιότητας. (I f. 8.) Το «σήμερα» δηλώνει τον παρόντα χρόνο, κατά τον οποίο έγινε σάρκα, αν και υπάρχει εκ φύσεως και Κύριος των πάντων· διότι ο Ιωάννης μαρτύρησε για αυτόν, ότι ήλθε στα δικά του, αποκαλώντας δικά του τον κόσμο. Ως καλούμενος στη συνήθη δόξα της βασιλείας, έλεγε: «Εγώ εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν», προφανώς δηλαδή από τον Θεό και Πατέρα. Και ανέχθηκε αυτές τις καταστάσεις, ώστε, αφού υιοθετηθεί ως άνθρωπος, μολονότι κατά φύση είναι Υιός, να ανοίξει τον δρόμο μέσω του εαυτού του στην ανθρώπινη φύση για τη μέθεξη της υιοθεσίας, και να καλέσει στη βασιλεία των ουρανών αυτούς που τυραννούνται από την αμαρτία.

Σε αυτόν που έχει φτάσει σε αυτή την κατάσταση και έχει λαμπρυνθεί, θα άρμοζε πλέον να έχει το υψηλό οίκημα, και σαν σε υπερώο να συνεορτάζει και να συγκατοικεί με τον Χριστό με τα καυχήματα των αρετών, «ο οποίος για εμάς έγινε φτωχός, ενώ ήταν πλούσιος, ώστε εμείς να πλουτίσουμε με τη δική του φτώχεια». Διότι, υπάρχοντας ως η ίδια η μορφή, ο χαρακτήρας του Θεού και Πατέρα, ο Υιός, το απαύγασμα της δόξας, ο οποίος έχει γεννηθεί από αυτόν κατά φύση, και διαπρέπει με την απόλυτη σε όλα ισότητα, συνυπάρχοντας και όντας συναΐδιος, ίσος στη δύναμη και ίσος στο έργο, ίσος στη δόξα και ομόθρονος, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό», σύμφωνα με το γραμμένο. Διότι συγκαταβαίνοντας στα ανθρώπινα μέτρα, υπέστη εκούσια κένωση. Και, όπως λέει ο σοφός Ιωάννης, «έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας», και Εκείνος που γεννήθηκε από τον Θεό και Πατέρα πριν από κάθε αιώνα και χρόνο, γέννηση που βρίσκεται πέρα από κάθε νου και λόγο, επειδή έγινε σάρκα, υπέμεινε σύμφωνα με το σχέδιο της θείας οικονομίας και ανθρώπινη γέννηση, και ο δημιουργός και πλάστης κάθε χρόνου, όταν έγινε όμοιος με εμάς, σαν να εισαγόταν στις αρχές της ύπαρξης, άκουσε τον Πατέρα να λέει: «Εγώ σήμερα σε γέννησα». Άραγε λοιπόν εξαιτίας αυτού θα νομίσουμε ότι έχει απεμπολήσει τη δόξα του να προϋπάρχει των πάντων;

Είπε δε κάπου και ο ίδιος μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν (είναι φανερό βέβαια ότι εννοεί από τον Θεό και Πατέρα) στο όρος Σιών το άγιό του, για να εξαγγέλλω το πρόσταγμα του Κυρίου.» Όμως δεν ήταν ασυνήθιστο σε αυτόν το να βασιλεύει· διότι, όντας Θεός κατά φύση και σύνθρονος με εκείνον που τον γέννησε, έχει όλη την κτίση κάτω από τα πόδια του. Λέγεται δε ότι έχει χειροτονηθεί βασιλιάς, λόγω του ότι συγκατένευσε πλέον να επιβάλει τον ζυγό της δικής του βασιλείας σε εκείνους που κάποτε βρίσκονταν έξω και υπό την εξουσία άλλου. Διότι ο Σατανάς είχε κυριαρχήσει επί της γης από πλεονεξία. Ομολογώντας δε την πίστη, δέχονται από αυτόν διαθήκη στη Χεβρών. Και τι σημαίνει το «στη Χεβρών»; Η λέξη, λοιπόν, δηλώνει την ένωση. Εν Χριστώ δε τα πάντα έγιναν ένα, και ενώθηκαν τα άνω με τα κάτω, και τα κάτω με τα άνω. Συνέδραμαν δε προς την ενότητα και την ομοψυχία μέσω της πίστης, τόσο εκείνοι που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, όσο βέβαια και οι πάλαι ποτέ θεραπευτές των ειδώλων.

Τα όσα θεσπίστηκαν παλαιά μέσω του Μωυσή μάς έχουν διαπαιδαγωγήσει και ως προς αυτό, ώστε να έχουμε αυτή τη διάθεση και να φρονούμε αυτά. Διότι έχει γραφτεί ως εξής: «Και κάλεσε ο Μωυσής τον Ιησού και του είπε μπροστά σε όλο τον Ισραήλ: Δείξε ανδρεία και να είσαι δυνατός. Διότι εσύ θα εισέλθεις προπορευόμενος αυτού του λαού στη γη, την οποία ο Κύριος ορκίστηκε στους πατέρες μας να τους τη δώσει, και εσύ θα τους τη μοιράσεις ως κληρονομιά. Και ο Κύριος θα είναι αυτός που θα συμπορεύεται μαζί σου. Δεν θα σε αφήσει ούτε πρόκειται να σε εγκαταλείψει. Μη φοβάσαι και μη δειλιάζεις.» Καθώς ο πανάριστος Μωυσής επρόκειτο να αναχωρήσει από τα επίγεια πράγματα και να μεταβεί πλέον στις άνω μονές, εγείρεται κατά κάποιον τρόπο και διαδέχεται την ηγεσία ο θεσπέσιος Ιησούς. Διότι, καθώς έφτανε στο τέλος του το παλαιό και αρχαίο γράμμα και η λατρεία σύμφωνα με τον νόμο, όπως ακριβώς ήδη προείπα, σχεδόν συρρικνωνόταν, κατήλθε σε εμάς από τους ουρανούς ο Μονογενής, «και έγινε όμοιος με εμάς ως προς τη μορφή». Ο Θεός, που εξουσιάζει τα σύμπαντα, αν και κατέχει ανέκαθεν αυτό το λαμπρό αξίωμα, χάριν της ομοίωσής Του με εμάς, παρουσιάζεται σκόπιμα με το να φαίνεται ότι καλείται να αναλάβει τη βασιλεία. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έλεγε: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν» (προφανώς εννοώντας τον Θεό και Πατέρα) «στο όρος Σιών, το άγιό του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου.»

ΑΛΛΟ. Απόδειξη μέσω μαρτυριών ότι οι Θείες Γραφές το «ήταν», το «ο ων», το «υπάρχων», το «ήμουν», το «είμαι» και το «είναι», τα αποδίδουν μόνο στον Λόγο, ενώ για τα δημιουργήματα (τα γενητά) όχι, αλλά μάλλον το «κάποτε», το «πριν», το «προτού», το «έγινε» και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Ο Σωτήρας, υποδηλώνοντας το άναρχο της δικής του υποστάσεως, έλεγε: «Εγώ είμαι η αλήθεια· εγώ είμαι το φως· εγώ είμαι ο ποιμένας». Και πάλι προς τους μαθητές: «Εσείς με αποκαλείτε Κύριο και Διδάσκαλο, και καλά λέτε· διότι είμαι»· και ο Ψαλμωδός γι' αυτόν: «Προτού θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη· και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ είσαι». Ο ίδιος για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι η οδός· και εγώ είμαι η θύρα». Ο δε Πατέρας γι' αυτόν: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και πάλι: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ». Παντού το «είσαι» και το «ήταν» συναντάται σε αυτά· πουθενά όμως το «έγινε». Ενώ για τα δημιουργήματα: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε»· ο Μωυσής, διηγούμενος τα περί της γενέσεως του κόσμου: «Και κάθε χλωρό φυτό του αγρού προτού να γίνει πάνω στη γη και κάθε χόρτο του αγρού προτού να ανατείλει· διότι ο Θεός δεν είχε βρέξει πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργήσει τη γη».