Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 20:4

«Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Και ιδού τώρα ψάλλει μαζί μας στις εκκλησίες· επιθύμησε άφεση αμαρτιών και ο Κύριος τη χάρισε, και για να το πούμε απλά: «Την επιθυμία της καρδιάς του του έδωσες και το αίτημα των χειλέων του δεν του το στέρησες.» Στόμα και χείλη του Δαβίδ ήταν οι ψαλμωδοί που μελωδούσαν τα δικά του λόγια, οι οποίοι επιθυμούσαν πάντοτε ο Δαβίδ με τη θεία χάρη να προφητεύει τους ψαλμούς, ώστε να συγκεντρώσουν περισσότερες συλλογές ψαλμών. Και γιατί τα λέμε αυτά; Επειδή έχουμε τα παρελθόντα ως εγγυήσεις των μελλοντικών και των παρόντων. «Διότι τον πρόλαβες με ευλογίες αγαθότητας.» Όταν ο Θεός εκλέγει έναν άξιο από τους ανάξιους, τότε τον ευλογεί πριν από την εκλογή του, όπως επαινούσε τον Παύλο, και αυτόν που ο Ανανίας έβλεπε ως διώκτη, ο Θεός τον προέβλεπε ως ευαγγελιστή· έτσι λοιπόν ευλόγησε και τον Δαβίδ με επαίνους και μίλησε με καλά λόγια γι' αυτόν λέγοντας: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου» και «Είδα ανάμεσα στους γιους του Ιεσσαί βασιλιά για μένα», προφθάνοντας, όπως λέει, τον Δαβίδ με αυτές τις ευλογίες.

Γιατί όμως «με ευλογίες αγαθότητας»; Επειδή υπάρχει η λέξη ευλογία και με την έννοια της βλασφημίας, όπως στο «Ευλόγησε ο Ναβουθαί τον Θεό και τον βασιλιά», αντί του εβλασφήμησε, και πάλι, «κατά πρόσωπο θα σε ευλογήσει», τουτέστιν θα σε βλασφημήσει. «Έβαλες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο», δηλαδή τη βασιλεία του Σαούλ, το στεφάνι του βασιλιά Αδραάζαρ. «Ζωή ζήτησε, και του έδωσες», εννοώντας τη ζωή της μετανοίας σε αυτόν που έλεγε: «Στην οδό σου θα με ζωογονήσεις», και πάλι: «Ο λόγος σου με ζωογόνησε». Το δε «στον αιώνα του αιώνα» υποδηλώνει και τη μέλλουσα ζωή, αυτήν που έχει ετοιμαστεί για τους αγίους.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ, Κ'. Υπόθεση. Και αυτόν τον ψαλμό αναπέμπουν οι προαναφερθέντες σύντροφοι του βασιλέως, καθώς αυτός ήδη ευφραίνεται για το σωτήριο που γεννήθηκε στον κόσμο από το σπέρμα του. Διότι αυτό ήταν που επιθυμούσε βαθιά στην ψυχή του, και παρακαλούσε να λάβει. Και αυτό που του δόθηκε έγινε για αυτόν σαν στεφάνι από πολύτιμο λίθο που δοξάζει την κεφαλή του· διότι ο Δαβίδ δοξάζεται σε όλα τα έθνη μαζί με τον Κύριό του και υιό του κατά σάρκα. Και το σωτήριο δεν έγινε μόνο στεφάνι για αυτόν, αλλά και ζωή, και μακροημέρευση, και δόξα, και μεγαλοπρέπεια, και ευφροσύνη, και χαρά, και ελπίδα, και ακλόνητο έλεος.

Η σταθερότητα των λογισμών, ή οι εσωτερικοί άγιοι λίθοι. Στο στεφάνι με το οποίο τον στεφάνωσε η μητέρα του. Διότι, λέγει, τοποθέτησες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο. Ας κατέλθει ο αδελφιδός μου στον κήπο του.

Επειδή λοιπόν τα νίκησε αυτά και, περνώντας μέσα από αυτά, έδειξε τη θεότητά του απρόσβλητη, επειδή κατά τα πάθη παρέμεινε απαθής και κατά τις ύβρεις ανύβριστος, και στην πείνα τροφός των πάντων και στους διωγμούς σωτήρας των πάντων και στις ανάγκες ελευθερωτής των πάντων, επειδή, αφού αφαίρεσε από εμάς το ακάνθινο στεφάνι, έθεσε στο κεφάλι των πιστών στεφάνι από πολύτιμο λίθο, έχοντας καταπατήσει όλα εκείνα τα αισχρά, και καθώς η δόξα επέστρεψε στον Αδάμ, λένε οι αγγελικές δυνάμεις: «ωραίος με στολή κραταιά».

ΨΑΛΜΟΣ Κ'. <Έθεσες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο.> (A f. 119.) Ο Δαβίδ, αφού παρατάχθηκε εναντίον των Αμμανιτών, νίκησε και τους κυρίευσε κατά κράτος, και πήρε το στεφάνι του Μολχώμ. Αυτό ήταν είδωλο των Αμμανιτών, και βρίσκοντας στο στεφάνι έναν πολύτιμο λίθο, τον τοποθέτησε στο δικό του στεφάνι. Αυτήν την ιστορία μνημονεύει τώρα, και λέει προς τον Θεό: Με τις ευεργεσίες σου προφταίνεις, ω Δέσποτα, ακόμη και την ίδια μου την παράκληση. Διότι δεν σε ικέτευσα για πολύτιμο λίθο, αλλά εσύ μου έδωσες και αυτόν, προλαβαίνοντας το αίτημά μου.

Αλλά και ο Εζεκίας ελευθερία μόνο ζήτησε, πέτυχε όμως τόσο μεγάλη νίκη και την πανωλεθρία των εχθρών του· και ενώ δεν ζήτησε τη βασιλεία, την έλαβε. Πολύτιμοι λίθοι είναι και οι μαθητές του Χριστού, και γενικώς οι πιστοί, καθώς αποτελούν στολίδι του και δόξα και σαν στεφάνι που τοποθετείται στο κεφάλι του. Ενώ λοιπόν στο Ευαγγέλιο λέγεται ότι ο Πατέρας ετοιμάζει τους γάμους για τον Υιό, εδώ ο προφήτης λέει προς τον Θεό: «Έθεσες στο κεφάλι του στεφάνι». Στεφάνι δε για τον Χριστό γίνεται η Εκκλησία, η οποία με τους έμψυχους λίθους περιβάλλει κυκλικά το κεφάλι του.

Και με τη σωτηρία σου θα αγαλλιάσει σφόδρα. Διότι, λέγει, τον ευφραίνει ο Θεός με χαρά, όταν τον καταστήσει επόπτη της δόξας Του πρόσωπο με πρόσωπο. Γι' αυτό λέγει ο Σύμμαχος: Θα τον χαροποιήσεις με ευφροσύνη ενώπιον του προσώπου σου. Διότι κατά τον καιρό της κρίσεως, όταν ο Δαβίδ, στεκόμενος ανάμεσα στους σεσωσμένους, θα αντικρίσει το πρόσωπο του μεγάλου Βασιλέως, και έχοντας το κεφάλι στεφανωμένο με πολύτιμο λίθο, στολισμένος με δόξα και μεγαλοπρέπεια, θα πληρωθεί με ένθεη χαρά και ουράνια ευφροσύνη.

Του έδωσες την επιθυμία της καρδιάς του, και δεν του στέρησες τη δέηση των χειλέων του. Διάψαλμα. Διότι τον προϋπάντησες με ευλογίες χρηστότητας, έθεσες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο. Ζωή σού ζήτησε, και του έδωσες μακρότητα ημερών στον αιώνα του αιώνα. Μεγάλη είναι η δόξα του χάρη στη σωτηρία σου· δόξα και μεγαλοπρέπεια θα επιθέσεις σε αυτόν.

Αλλά για μεν αυτά αρκούν τα όσα ειπώθηκαν. Ο ακόλουθος λόγος περιέχει μια προτροπή προς τις θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, η οποία γίνεται από τη νύμφη. Διότι, όπως ακριβώς ο μέγας Παύλος θεωρούσε ζημία να μην καταστήσει όλους κοινωνούς των δικών του αγαθών (γι' αυτό και έλεγε τέτοια λόγια προς τους ακροατές του: «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ κάποτε ήμουν σαν κι εσάς»· και το: «Γίνετε μιμητές μου, όπως και εγώ του Χριστού»), έτσι και αυτή η φιλάνθρωπη νύμφη, αφού αξιώθηκε τα θεία μυστήρια του νυμφίου, όταν είδε την κλίνη και έγινε φορείο του βασιλέα, φωνάζει δυνατά προς τις νεάνιδες (και αυτές θα πρέπει να είναι οι ψυχές όσων σώζονται) λέγοντας: «Έως πότε θα παραμένετε κλεισμένες στο σπήλαιο τούτου του βίου; Εξέλθετε από τα προκαλύμματα της φύσεως και, αφού γίνετε θυγατέρες της Σιών, δείτε το θαυμαστό θέαμα· αντικρίστε το στέφανο να περιβάλλει με μεγαλοπρέπεια το κεφάλι του βασιλέα, τον οποίο του φόρεσε η μητέρα του, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη που λέει: «Έθεσες στο κεφάλι του στέφανο από πολύτιμο λίθο». Βεβαίως, κανείς από όσους εξετάζουν προσεκτικά την ερμηνεία των περί Θεού λόγων δεν μένει προσκολλημένος στην κυριολεξία του ονόματος, στο ότι δηλαδή μνημονεύεται η λέξη «μητέρα» αντί του Πατέρα, διότι και από τις δύο λέξεις λαμβάνει κανείς μία και την αυτή έννοια.

Διότι, επειδή το θείο δεν είναι ούτε αρσενικό ούτε θηλυκό (πώς άλλωστε θα μπορούσε να νοηθεί κάτι τέτοιο για τη θεότητα, από τη στιγμή που ούτε σε εμάς τους ανθρώπους δεν παραμένει αυτό στο διηνεκές, αλλά, όταν γίνουμε όλοι ένα εν Χριστώ, απεκδυόμαστε τα σημάδια αυτής της διαφοράς μαζί με ολόκληρο τον παλαιό άνθρωπο;), για τον λόγο αυτόν κάθε όνομα που χρησιμοποιείται ισοδυναμεί με την υπόδειξη της άρρητης φύσης, χωρίς η σημασία του θηλυκού ή του αρσενικού να μολύνει την ακήρατη φύση. Γι' αυτό στο μεν Ευαγγέλιο λέγεται ότι ο Πατέρας ετοιμάζει τους γάμους για τον Υιό, και ο προφήτης λέει προς τον Θεό ότι «Έθεσες επί της κεφαλής αυτού στέφανο από πολύτιμο λίθο», ενώ εδώ αναφέρει ότι ο στέφανος τοποθετείται στον νυμφίο από τη μητέρα του. Επειδή, λοιπόν, ένας είναι ο γάμος και μία η νύμφη, και από έναν τοποθετείται ο στέφανος στον νυμφίο, δεν υπάρχει απολύτως καμία διαφορά είτε αποκαλεί κανείς τον Μονογενή Θεό Υιό του Θεού, είτε υιό της αγάπης Του κατά τη φωνή του Παύλου, αφού, με οποιοδήποτε από τα δύο ονόματα, είναι μία η δύναμη που τον στολίζει ως νυμφίο για τη δική μας συνοίκηση. «Εξέλθετε, λοιπόν», λέει η νύμφη προς τις νεάνιδες, «και γίνετε θυγατέρες της Σιών», ώστε από υψηλή σκοπιά (διότι έτσι ερμηνεύεται η λέξη Σιών) να μπορέσετε να δείτε το θαυμαστό θέαμα, τον νυμφίο να φέρει τον στέφανο.

Νομίζω δε ότι με τους βοστρύχους υποδηλώνονται αλληγορικά από τον λόγο οι απόστολοι, από τους οποίους μερικοί ήταν προηγουμένως σκοτεινοί στις βιοτικές τους ασχολίες: ο τελώνης, ο ληστής, ο διώκτης, και αν υπάρχει κάποιος άλλος τέτοιος που να μοιάζει με τον μαύρο και σαρκοβόρο κόρακα, ο οποίος καταστρέφει τα μάτια, εννοώ δηλαδή τον άρχοντα της εξουσίας του σκότους, όπως ακριβώς λέει εκείνος που από κόρακας μεταβλήθηκε σε ελάτη και γι' αυτό τον λόγο ονομάστηκε βόστρυχος της θείας κεφαλής, ότι «Ενώ προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής», όσο καιρό ήταν κόρακας, μεταμορφώθηκε προς αυτή τη χάρη, αφού έγινε βόστρυχος που διαβρέχεται από την ουράνια δροσιά, αυτός που σε ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας ραντίζει τον λόγο των απόκρυφων και σκοτεινών μυστηρίων. Αυτούς, λοιπόν, θεωρήσαμε ότι ονομάζει η νύμφη βοστρύχους, οι οποίοι, όντας εξαρτημένοι από τη χρυσή κεφαλή, προσθέτουν όχι μικρή ομορφιά, καθώς κινούνται απαλά από την αύρα του Πνεύματος. Αυτοί γίνονται στεφάνι κάλλους για την άφθαρτη κεφαλή, στολίζοντάς την με τον δικό τους κύκλο· διότι γι' αυτούς μου φαίνεται ότι λέει η προφητεία: «Τοποθέτησες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο». Ώστε να νοούνται αυτοί και με τις δύο ονομασίες: ως ευπρεπείς βόστρυχοι και ως πολύτιμοι λίθοι, που με τους εαυτούς τους καλλωπίζουν την κεφαλή.

Όπως έθεσες στο κεφάλι τους στεφάνι από πολύτιμους λίθους, έτσι στεφάνωσε ολόκληρο τον βίο τους με το στεφάνι της νίκης, προσθέτοντάς τους ημέρες επί ημερών. Και δώσε μας την χάρη να πανηγυρίζουμε με τα συνεχή τρόπαια κατά των εχθρών και να αναπέμπουμε ακατάπαυστα ευχαριστήριες ωδές για αυτά προς τη δική σου ισχύ και τη δική σου αήττητη δυναστεία. Ναι, επουράνιε και αιώνιε Βασιλιά, ανάδειξε τους δικούς μας βασιλείς ώστε να λάμπουν μαζί για πάρα πολύ καιρό, σαν φωστήρες πάνω στη γη που κατέχουν τον λόγο της ζωής και πρωτοστατούν στην ευημερία του γένους των Ρωμαίων, και με τις μελλοντικές διαδοχές του βασιλικού γένους από αυτούς να απεικονίζουν, όσο είναι δυνατόν, τη δική σου αιώνια βασιλεία. Και στο τέλος όλων, κάνε την αναγκαία λήξη της ζωής τους μετάθεση σε άλλη ζωή, μεταβιβάζοντάς τους από αυτή την πρόσκαιρη στην άφθαρτη και αιώνια, από δόξα στην ατελεύτητη και ανέκφραστη δόξα, από βασιλεία στην αδιάδοχη και αθάνατη βασιλεία, με τις πρεσβείες της πανυπεράγνου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και όλων όσων απ' αιώνος σε ευαρέστησαν. Αμήν.

«Εις το τέλος»: Η προφητεία του ψαλμού προκηρύχθηκε για τα μυστήρια που επρόκειτο να τελεστούν στον άνθρωπο από τον Χριστό στους έσχατους χρόνους. «Κύριε, εν τη δυνάμει»: Ο Χριστός βρίσκεται στη δύναμη του Πατρός· διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, λέει ο απόστολος. Ευφραίνονται δε και οι επί γης βασιλείς, όταν με τη δύναμη του Χριστού κατορθώνουν τα έργα της βασιλείας. «Και επί τω σωτηρίω»: Και αυτό αφορά τον Χριστό· «σφόδρα»: διότι αγαλλίασε πολύ για τη σωτηρία που έγινε για τον άνθρωπο, την οποία πραγματοποίησε ο ίδιος με τη θέλησή του. «Την επιθυμίαν»: Και αυτό αφορά τον Χριστό· διότι με το δικό του θέλημα και, τρόπον τινά, με επιθυμία έσπευσε προς αναζήτηση του ανθρώπου. «Και την δέησιν»: Και αυτό είναι ο Χριστός· όταν προσευχόταν για τους αποστόλους προς τον Πατέρα λέγοντας: «Πατέρα, αγίασέ τους στο όνομά σου». «Ότι προέφθασας»: Διότι προ πάντων των αιώνων υπήρχε ο Υιός, αγιασμένος στη δόξα του Πατρός. «Έθηκας»: Και αυτό είναι ο Χριστός· με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες. Αναφέρεται δε και στον κυριακό άνθρωπο, ο οποίος είναι εστεμμένος με τη θεότητα [η οποία είναι ο τίμιος λίθος]. «Ζωήν ητήσατο»: Διότι συνέγειρε και συνεκάθισε στα επουράνια τον άνθρωπο, ώστε πλέον να ζει στους αιώνες των αιώνων. «Μεγάλη η δόξα» [του κυριακού ανθρώπου]· διότι με μεγάλη δόξα δοξάστηκε με το να συγκαθίσει με τον Θεό. «Δόξαν»: Τη χάρη και τη σφραγίδα του βαπτίσματος· διότι έτσι μεγαλοπρεπής πάνω σε όλη την κτίση αναδείχθηκε ο άνθρωπος.

Στεφάνι χρηστότητας είναι η καθαρή πίστη, η οποία, σαν πολύτιμους λίθους, είναι στολισμένη με τις υψηλές εκφράσεις των δογμάτων και με πνευματικούς λόγους, και με τα νοήματα περισφίγγει τον θεοφιλή νου σαν κεφάλι· ή μάλλον, στεφάνι χρηστότητας είναι πάλι ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, ο οποίος με την ποικιλία των τρόπων της πρόνοιας και της κρίσης, δηλαδή με την εγκράτεια στα εκούσια πάθη και την υπομονή στα ακούσια, περιβάλλει τον νου ως κεφάλι και με τη μετοχή στη χάρη της θέωσης κάνει τον ίδιο τον νου ωραιότερο. Από τις εορτές, η μεν πρώτη είναι σύμβολο της πρακτικής φιλοσοφίας, καθώς διαβιβάζει προς την αρετή όσους κρατούνται από την αμαρτία, σαν από άλλη Αίγυπτο· η δεύτερη είναι τύπος της εν Πνεύματι φυσικής θεωρίας, προσκομίζοντας στον Θεό την ευσεβή γνώση περί των όντων, σαν απαρχή του θέρους· η δε τρίτη είναι το μυστήριο της θεολογίας, που περιλαμβάνει τη γνωστική έξη όλων των πνευματικών λόγων που βρίσκονται στα δημιουργήματα, την παντελή αναμαρτησία μέσω της χάριτος σύμφωνα με την οικονομία του σαρκωθέντος Λόγου, και την τέλεια και αθάνατη ατρεψία στο αγαθό η οποία εδράζεται σε αυτά, καθιστάμενη έτσι δημιουργική της γιορτής των σαλπίγγων, του ιλασμού και της σκηνοπηγίας.

Ψαλμός 20ός. Εις το τέλος· ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, με τη δύναμή σου θα ευφρανθεί ο βασιλιάς και με τη σωτηρία που του δίνεις θα αγαλλιάσει πάρα πολύ. Την επιθυμία της καρδιάς του τού την έδωσες», δηλαδή τη νίκη κατά των εχθρών, «και το αίτημα των χειλιών του δεν του το στέρησες», αλλά «τον πρόλαβες με ευλογίες αγαθότητας, έθεσες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο». Και αυτά μεν αναφέρονται μερικώς στον Χριστό, κυρίως όμως στον Δαβίδ, από εδώ και πέρα όμως αναφέρονται κυρίως στον Χριστό: «Ζωή σου ζήτησε», λέει, «και του έδωσες μακρότητα ημερών στους αιώνες των αιώνων. Μεγάλη είναι η δόξα του για τη σωτηρία που προσφέρεις», δηλαδή, εξαιτίας της σωτηρίας του κόσμου η δόξα του θα γίνει γνωστή στον κόσμο. «Διότι θα του δώσεις ευλογία», έπαινο και δόξα αιώνια από αυτούς που σώζονται, «θα τον ευφράνεις με χαρά μπροστά στο πρόσωπό σου», δηλαδή επειδή θα είναι μαζί σου παντοτινά, ως Θεός και άνθρωπος. «Διότι ο βασιλιάς ελπίζει στον Κύριο και χάρη στο έλεός του δεν θα κλονιστεί» από τη θεότητά του. «Ας βρει το χέρι σου όλους τους εχθρούς σου και το δεξί σου χέρι» εγκαίρως «ας βρει όλους αυτούς που σε μισούν», διότι: «Θα τους κάνεις σαν καμίνι φωτιάς τον καιρό της παρουσίας σου», κατά τη δεύτερη έλευσή σου, «θα τους συνταράξεις και θα τους καταφάει η φωτιά». «Τον καρπό τους θα τον εξαφανίσεις από τη γη και το σπέρμα τους από τους γιους των ανθρώπων».

Υπάρχει κόσμος ατελής και υπάρχει κόσμος τέλειος. Ο ατελής και παροδικός έχει πολλά είδη όμοια με του τέλειου και αιώνιου. Υπάρχει εδώ παλάτι και βασιλιάς ντυμένος με πορφύρα και στέμμα φτιαγμένο από πολύτιμους λίθους, καθώς και οι υπηρέτες και οι φρουροί του, άλλοι μεν διατρίβοντες μέσα στο παλάτι, άλλοι δε είναι κόμητες και άλλοι κατέχουν άλλο αξίωμα, ντυμένοι και αυτοί με λαμπρή και έντιμη ενδυμασία. Υπάρχει στον ουρανό παλάτι και ο βασιλιάς Χριστός ντυμένος τη βασιλική πορφύρα. Στρατεύονται εκεί παλατινοί και κόμητες και αξιωματούχοι, και αυτοί είναι ντυμένοι με την ίδια δόξα και φορούν στεφάνια από πολύτιμους λίθους (διότι «έθεσες επί της κεφαλής του στέφανο από πολύτιμους λίθους»). Υπάρχουν σε αυτήν τη γη πολεμιστές και στρατηγοί που διεξήγαγαν πολλούς αγώνες, νίκησαν σε πολλούς πολέμους και έστησαν μύρια τρόπαια κατά των εχθρών. Βρίσκονται και εδώ πολλοί ανδρείοι και πολεμιστές που νίκησαν τον διάβολο και τους αγγέλους του και έφτασαν σε προκοπή.