Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 21:1

Στο τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως, Ψαλμός του Δαβίδ, 21ος. Υπόθεση. Ο προκείμενος ψαλμός ψάλλεται υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Δηλαδή, ότι μας ελευθέρωσε από τη νύχτα και τη διαβολική ομίχλη, αφού έλαμψε ο μονογενής Λόγος του Θεού ως Ανατολή εξ ύψους, σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

ΨΑΛΜΟΣ ΚΑ΄. <Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως, ψαλμός του Δαβίδ.> (A f. 122 b.) Μερικοί δε ονομάζουν «εωθινή αντίληψη» τον καιρό της αναστάσεως του Σωτήρος· διότι αναστήθηκε στον βαθύ όρθρο καταπατώντας τον θάνατο. Αντίληψη επομένως είναι η ανάσταση, καθώς αφενός απομακρύνει τη φθορά των σωμάτων, αφετέρου καθαρίζει μέσω της πίστεως τους ανθρώπους επί της γης. Διότι, εάν ομολογήσεις, λέγει, με το στόμα σου Κύριο τον Ιησού, και πιστέψεις στην καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε εκ νεκρών, θα σωθείς. Αλλά ας δούμε ποια λόγια απευθύνει προς τον Πατέρα ως άνθρωπος ο Κύριος, μεσιτεύοντας υπέρ της ανθρωπότητας, και διαβεβαιώνοντας ότι είναι ο παράκλητός μας. <Όνειδος των ανθρώπων και εξουθένημα του λαού.> (A f. 125 b.) Λέγοντας δε αυτό, εκτόξευαν τον ονειδισμό εναντίον του Θεού, ως αδυνατούντος τάχα να σώσει τον Υιό Του που θέλει, δηλαδή που αγαπά. Θα θαύμαζε κανείς την αμέτρητη νωθρότητα των Ιουδαίων, πώς δηλαδή, ενώ διάβαζαν αυτά που λέγονται ως εκ προσώπου του Χριστού εναντίον τους, δεν κατανοούσαν όταν τον έβλεπαν να σταυρώνεται, ότι η προφητεία συμφωνούσε με τα δικά τους τολμήματα. <Έγινε η καρδιά μου σαν κερί που λιώνει στο μέσο της κοιλίας μου.> (C f. 43.) Είναι φωνή διδασκάλου όταν δει αυτούς που γεννήθηκαν από τον ίδιο να υπομένουν συμφορά, παρόμοια με τη συμπονετική από αγάπη διάθεση που είχε ο Σωτήρας για τους μαθητές, η οποία συμπάσχει στο μέσο της κοιλίας της για όσους γέννησε.

ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΠΡΩΙΝΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ 21ος. Η επιγραφή του ψαλμού τοποθετεί ολόκληρη την υπόθεση των όσων αναφέρονται σε αυτόν στον καιρό της εκ νεκρών αναστάσεως του Σωτήρος μας. Γι' αυτό επιγράφει: «Περί της πρωινής αντιλήψεως». Το ποια ήταν δε τα γεγονότα της πρωινής αντιλήψεως, θα τα παρουσιάσουν στη συνέχεια οι ευαγγελιστές· ο μεν Λουκάς γράφοντας τα εξής: «Κατά την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, πολύ νωρίς τον όρθρο, ήλθαν γυναίκες στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει».

Βρήκαν δε τον λίθο αποκυλισμένο από το μνημείο. Και αφού εισήλθαν, δεν βρήκαν το σώμα του Κυρίου Ιησού. Και ενώ απορούσαν για το γεγονός αυτό, ιδού, δύο άνδρες στάθηκαν μπροστά τους με αστραφτερή ενδυμασία, οι οποίοι και τους είπαν: Τι ζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς; Δεν είναι εδώ, αλλά αναστήθηκε· θυμηθείτε πώς σας μίλησε, όταν ήταν ακόμη στη Γαλιλαία. Ομοίως δε έχουν πει και οι υπόλοιποι ευαγγελιστές. Βλέπεις πώς τα σχετικά με την εωθινή αντίληψη εκπληρώνονταν κατά τον καιρό της αναστάσεως του Σωτήρος μας; Γι' αυτό το Άγιο Πνεύμα αναθέτει ολόκληρη την οικονομία του σωτηρίου πάθους στην ανάστασή Του, και ανάγει την προφητεία ακριβώς σε αυτό το τέλος μέσω της επιγραφής που λέει: «Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως, ψαλμός τω Δαβίδ». Διότι πώς δεν επρόκειτο να είναι ψαλμός η προφητεία που περιέχει την ανάσταση του Σωτήρος μας, και τη σύσταση της Εκκλησίας Του, και την κλήση όλων των εθνών, καθώς και την πρόγνωση για τη γενεά και τον λαό που επρόκειτο να γεννηθεί;

Ήταν δε φτωχός, έχοντας εγκαταλείψει τον πλούτο της αιώνιας βασιλείας. Γι' αυτό λέει ο Παύλος: «Ο Ιησούς Χριστός, αν και ήταν πλούσιος, για χάρη μας πτώχευσε, ώστε εμείς να γίνουμε πλούσιοι με τη δική του πτώχεια». Αλλά έγινε και «πονεμένος»· γι' αυτό έλεγε πιο πάνω: «Και πρόσθεσαν στον πόνο των τραυμάτων μου». Διότι πονούσε για εκείνους που χάνονταν, και υπέφερε βαθιά για όσους δεν προσέρχονταν στη σωτηρία που εξασφαλιζόταν μέσω αυτού. Γι' αυτό, σαν να πονούσε, φώναζε: «Ω γενεά άπιστη και διεστραμμένη, έως πότε θα είμαι μαζί σας; Έως πότε θα σας ανέχομαι;» Γι' αυτό λέει: «Εγώ είμαι φτωχός και πονεμένος· η σωτηρία σου, Θεέ, με στήριξε». Υπαινίσσεται δε μέσα από αυτά τη σωτηρία μετά τον θάνατό του. Διότι, αν και βυθίστηκε στη λάσπη του βυθού και κατήλθε στα βάθη της θάλασσας, όπως φανέρωνε μέσα από τις προφητείες, τώρα όμως λέει: «Η σωτηρία σου, Θεέ, με στήριξε»· παρουσιάζοντας σαφώς ότι έτυχε στήριξης και προστασίας, μετά την κάθοδό του στα βάθη της θάλασσας, και αφού υπέστη τα προαναφερθέντα πάθη. Γι' αυτό και στον εικοστό πρώτο ψαλμό ανέπεμπε τον ύμνο «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως».

Και εγώ προς εσένα έκραξα, και το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Όπως ακριβώς στον καʹ ψαλμό, ο οποίος ελέχθη σαφώς εκ προσώπου του Σωτήρος μας σύμφωνα με την επιγραφή, αναφέρεται το «Υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», όπου ο λόγος υπαινίσσεται την ανάσταση του Σωτήρος μας που έλαβε χώρα κατά την πρωινή ώρα· έτσι και τώρα θεωρώ ότι το ίδιο υποδηλώνεται μέσω του: «Το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει», καθώς ο λόγος δηλώνει ότι σε κανέναν άλλο καιρό δεν γίνονταν πράξη τα αιτήματα της προσευχής του Σωτήρος, παρά μόνον κατά την αυγή και το πρωί, τότε δηλαδή που μαρτυρείται ότι έλαβε χώρα και η εκ νεκρών ανάσταση. Γι' αυτό ούτε το εσπέρας, ούτε το μεσημέρι, ούτε σε κανέναν άλλο καιρό, αλλά το πρωί, λέει, η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Ινατί, Κύριε, απωθείς την ψυχή μου, αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα; Και στον καʹ ψαλμό έλεγε το: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, ινατί με εγκατέλειψες;»

Και πόση ωφέλεια υπήρξε σε όσους γεύτηκαν το ζωντανό και λογικό νάμα, το παρουσιάζει στη συνέχεια διδάσκοντας, ότι εκείνοι που ήπιαν από αυτό, αφού απαρνήθηκαν τους πολλούς πονηρούς δαίμονες που κυριαρχούσαν άλλοτε επάνω τους, ομολογούν τον έναν Κύριο και δικό τους βασιλιά, και πώς ο Κύριος, που προηγουμένως ήταν γνωστός μόνο στους Εβραίους, θα γίνει βασιλιάς όλων των εθνών από ολόκληρη τη γη που πίστεψαν σε αυτόν, και «το όνομά του θα είναι ένα, και θα περικυκλώσει όλη τη γη και την έρημο». Ποιος δεν θα εκπλησσόταν βλέποντας αυτό ακριβώς το γεγονός; Πράγματι, από την ονομασία του Χριστού (διότι αυτός ήταν ο Χριστός, ο Κύριος), το όνομα των Χριστιανών περικύκλωσε κάθε τόπο, πόλη και χώρα, ακόμη και τα έθνη που κατοικούν στις ερήμους και στα πέρατα της γης, σύμφωνα με τα θεσπίσματα της προφητείας. 〈Από τον Ψαλμό 21〉. «Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου. Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα προς εσένα και δεν θα με εισακούσεις; Και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως άνοια. Εσύ όμως κατοικείς στα άγια, εσύ που είσαι ο έπαινος του Ισραήλ. Σε εσένα στήριξαν τις ελπίδες τους οι πατέρες μας· ήλπισαν και τους ελευθέρωσες. Προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού».

Ας δούμε, λοιπόν, σε συνέχεια αυτών, πώς θα αναφερθούν στο πρόσωπό του όσα δηλώνονται μέσα από τον ψαλμό. Και πρώτα ας εξετάσουμε την επιγραφή που λέει «εις το τέλος» (ή κατά τον Ακύλα «στον νικοποιό», ή κατά τον Σύμμαχο «επινίκιος») «υπέρ της αντιλήψεως». Αυτό μας οδηγεί στη σκέψη ότι το σωτήριο πάθος, όπως το παρουσίασαν τα λόγια των ευαγγελιστών, αφού απλώθηκε σκοτάδι από την έκτη έως την ενάτη ώρα, συντελέστηκε γύρω στην ενάτη ώρα, όταν και άφησε τη μεγάλη φωνή, λέγοντας όσα είχαν δηλωθεί λίγο πιο πριν, ώστε να ομολογείται σαφώς ότι το πάθος του συνέβη γύρω στο απόγευμα, καθώς πλησίαζε η νύχτα. Τα γεγονότα όμως της εκ νεκρών αναστάσεως, η οποία ήταν η «αντίληψη», καθώς ο Πατέρας τον βοηθούσε, τον έλκυε προς τον εαυτό του από τους τόπους του θανάτου και τον αναλάμβανε, συνέβησαν γύρω στην αυγή, όπως πάλι αποδεικνύεται από τη μαρτυρία των ευαγγελιστών. Ο Λουκάς, λοιπόν, λέει: «Την πρώτη μέρα της εβδομάδας, βαθιά χαράματα, ήρθαν στο μνημείο φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», προφανώς οι γυναίκες και κάποιες άλλες μαζί τους, «και βρήκαν τον λίθο αποκυλισμένο από το μνημείο, αλλά όταν εισήλθαν δεν βρήκαν το σώμα», διότι ο Σωτήρας μας είχε ήδη εγερθεί εκ νεκρών.

Αυτά, λοιπόν, τα παρέθεσα αναγκαίως προς απόδειξη της «εωθινής αντιλήψεως» που προφητεύεται στον ψαλμό. Διότι, επειδή υποδηλώνει τα σχετικά με το πάθος του Σωτήρα μας, αλλά η θεία οικονομία Του δεν τερματίστηκε στο πάθος, και επειδή το «τέλος» του πάθους ήταν η εκ νεκρών ανάσταση και «η εωθινή αντίληψη», εύλογα ο λόγος αφιερώνει την επιγραφή στο θαυμαστό αυτό «τέλος», εφόσον ολόκληρη η υπόθεση και τα παθήματα που προηγήθηκαν του «τέλους» συνέβησαν χάριν της εκ νεκρών αναστάσεως και της «εωθινής αντιλήψεως».

Διότι, αφού προσευχήθηκε για αυτά και ικέτευσε να λυτρωθεί και να σωθεί από τούτα, λαμβάνοντας εκείνα για τα οποία προσευχήθηκε, προσθέτει: «Δεν εξουθένωσε ούτε αποστράφηκε τη δέηση του πτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν κραύγασα προς αυτόν με εισάκουσε», δηλώνοντας σαφώς την αναβίωσή του μετά θάνατον, η οποία συνέβη σύμφωνα με την «πρωινή αντίληψη», την οποία στη συνέχεια προχωρώντας ο ψαλμός παρουσίασε λέγοντας: «Εσύ όμως, Κύριε, μην απομακρύνεις τη βοήθειά μου, πρόσεξε στην αντίληψή μου». Ποια άραγε αντίληψη, παρά εκείνη την οποία υπαινισσόταν και η επιγραφή του ψαλμού;

Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «Θεέ μου, θα κράξω την ημέρα και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί ανοησία σε μένα», αντί του οποίου πάλι ο Σύμμαχος λέει: «Θεέ μου, θα βοήσω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και δεν υπάρχει σιωπή». Απορεί λοιπόν σε αυτά τα λόγια με τον Πατέρα για το ότι δεν τον εισακούει, θεωρώντας το αυτό ως κάτι παράξενο και ασυνήθιστο, Εκείνος όμως επιφύλασσε την προσοχή Του σε αυτόν για τον κατάλληλο καιρό, ώστε να εισακουστεί. Και αυτός ήταν ο καιρός της «πρωινής βοήθειας» και της εκ νεκρών αναστάσεως, κατά τον οποίο, αν σε οποιονδήποτε άλλον, τότε και στον ίδιο δικαίως θα μπορούσε να λεχθεί: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα· ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Θα μπορούσαν όμως αυτά να ερμηνευθούν και με άλλον τρόπο, ότι δηλαδή λέγονται από τον Σωτήρα μας, ο οποίος από τη μια συνήθιζε πάντοτε και διαρκώς να εισακούεται από τον Πατέρα, ενώ από την άλλη πίστευε ότι θα εισακουστεί και τώρα, σαν να έλεγε σαφέστερα: «Είναι άραγε δυνατόν, ω Πατέρα, εγώ, ο μονογενής και αγαπητός σου Υιός, να μην εισακούομαι, όταν βοώ και κράζω προς εσένα, τον ίδιο μου τον Πατέρα;» Διδάσκει μάλιστα ακριβώς αυτό στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο στην περίπτωση του Λαζάρου, όταν, αφού είπε «σηκώστε τον λίθο» από το μνημείο, σήκωσε τα μάτια του στον ουρανό και είπε: «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες. Εγώ βέβαια γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς».

Επιπρόσθετα σε όλα αυτά, απευθύνοντας την προσευχή του προς τον δικό του Θεό και Κύριο και Πατέρα, προσθέτει λέγοντας: «εσύ όμως, Κύριε, μην απομακρύνεις τη βοήθειά μου». Διότι, έχοντας εγκαταλειφθεί για λίγο προς επίδειξη του αγώνα, και έχοντας αποδυθεί στον αγώνα προς τον θάνατο ολομόναχος χωρίς βοηθό, γνωρίζοντας καλά ότι η βοήθεια από τον Πατέρα δεν πρόκειται να του δοθεί διαφορετικά παρά μέσω της εκ νεκρών αναστάσεως, εύλογα στην παρούσα κατάσταση εύχεται να βρει διέξοδο από την παράταξη των αντιπάλων. Γι' αυτό λέει: «εσύ όμως, Κύριε, μην απομακρύνεις τη βοήθειά μου, πρόσεξε στην αντίληψή (υπεράσπισή) μου». Διότι μέσω της δικής σου βοήθειας θα μου δοθεί η «αντίληψη», εξαιτίας της οποίας αντίληψης εύλογα έχει επιγραφεί εξαρχής ολόκληρος ο ψαλμός «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως». Στην «αντίληψη», λοιπόν, «πρόσεξε», παρέχοντάς μου την επικείμενη από στιγμή σε στιγμή, κατά την αυγή της εκ νεκρών αναστάσεως, αντίληψη, την οποία ελπίζω να επιτύχω, όταν, αφού δεν την απομακρύνεις από εμένα, «λυτρώσεις από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου», όταν «με σώσεις από το στόμα του λιονταριού, και την ταπείνωσή μου από τα κέρατα των μονοκερώτων».

Και βεβαίως, αντιλαμβανόμενος αυτό και έχοντας τύχει της πατρικής βοήθειας, όπως ακριβώς προσευχήθηκε, από εδώ και στο εξής αρχίζει τον επινίκιο ύμνο, συνθέτοντας τον ψαλμό «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως», στον οποίο λέει: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της εκκλησίας θα σε υμνήσω». Πρώτα, λοιπόν, στους δικούς του μαθητές και αποστόλους υπόσχεται να ευαγγελιστεί τη χαρά και την αγαλλίαση για αυτόν, ονομάζοντάς τους αδελφούς. Σε συμφωνία με αυτά διδάσκει και ο Ματθαίος, λέγοντας: «Και ιδού, ο Ιησούς τις συνάντησε» (δηλαδή τη Μαρία Μαγδαληνή και τις γυναίκες μαζί της) «λέγοντας, χαίρετε· και εκείνες αφού πλησίασαν έπιασαν τα πόδια του και τον προσκύνησαν. Τότε τους λέει ο Ιησούς, μη φοβάστε, πηγαίνετε να αναγγείλετε στους αδελφούς μου, να πάνε στη Γαλιλαία, και εκεί θα με δουν». Αλλά και ο Ιωάννης, μετά την εκ νεκρών ανάσταση, παρουσιάζει επίσης τον Ιησού να λέει προς τη Μαρία: «Μην με αγγίζεις· διότι δεν έχω αναβεί ακόμη προς τον Πατέρα μου· πήγαινε όμως προς τους αδελφούς μου και πες τους, αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Πρώτα, λοιπόν, στους αποστόλους του, τους οποίους ονομάζει δικούς του αδελφούς, λέει ότι θα διηγηθεί το όνομα του Πατέρα· και μετά από εκείνους, με τάξη και ακολουθία, υπόσχεται να διδάξει τον ύμνο προς τον Πατέρα στην Εκκλησία η οποία συγκροτήθηκε σε όλη την οικουμένη στο όνομά του.

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Και η ερμηνεία της λέξεως Μαελέθ διεγείρει τον αθλητή σε μεγαλύτερη προθυμία, σημαίνοντας τη χοροστασία που μας περιμένει μετά το πέρας των κόπων· διότι έτσι έχει αποσαφηνιστεί αυτή η λέξη από τους υπολοίπους, ερμηνεύοντας το Μαελέθ ως «μέσα από χορεία». Και το να βλέπει κανείς προς τα κρύφια και να συνθέτει την ωδή «υπέρ του αγαπητού» και να ψάλλει «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως» και να έχει προ οφθαλμών την ογδόη και να αποβλέπει προς εκείνην που κληρονομεί και το πώς θα μπορούσαμε να βρεθούμε έξω από τη συγγένεια προς τον Κορέ, καθώς και εκείνη η μεγάλη φωνή του Δαβίδ, το «Μη διαφθείρης», την οποία απηύθυνε προς τον υπασπιστή του όταν εκείνος όρμησε να φονεύσει τον Σαούλ, ο λόγος συμβάλλει στο να χαραχθούν όλα αυτά ανεξίτηλα στην ψυχή του καθενός ως υπόδειγμα μακροθυμίας. Και αν κανείς τα εξετάσει όλα τα παρόμοια με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι αποτελούν κάποιες αθλητικές προτροπές που γίνονται από τον παιδοτρίβη προς τους αθλητές, ώστε να μπορέσει κανείς να φθάσει στο τέλος της νίκης. Ομοίως, ακόμη και αν κάποιο ιστορικό στοιχείο έχει αναγραφεί δίπλα στη φράση «Εις το τέλος», σε αυτό ακριβώς αποβλέπει: στο να ενδυναμωθούμε περισσότερο για τους πνευματικούς αγώνες μέσα από τα ιστορικά υποδείγματα. Αυτό είναι το νόημα της επιγραφής «Εις το τέλος».

«Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως» (αναλήψεως): Η επιγραφή του ψαλμού αναφέρεται στην ανάσταση του Χριστού· διότι την αυγή συντελέστηκε η ανάσταση του Χριστού και η αντίληψη (βοήθεια) της ανθρώπινης φύσης. Επειδή ολόκληρος ο ψαλμός αναφέρεται στα πάθη του Χριστού και στην εκλογή των εθνών. «Ο Θεός, ο Θεός μου»: Ο Χριστός επάνω στον σταυρό αναφώνησε κατ' αυτόν τον τρόπο για τη σωτηρία του ανθρώπου και για να βεβαιώσει την ενανθρώπηση. «Μακριά από τη σωτηρία»: Διότι, φέροντας ο ίδιος το παράπτωμα, ανέβηκε στον σταυρό για τη σωτηρία του ανθρώπου. Και έβγαζα ταπεινές φωνές, λέει ο Χριστός, αλλά τα λόγια της ταπεινώσεως απείχαν πολύ από την ενδοξότατη θεότητα. «Ο Θεός μου»: Διότι την έκτη ώρα ανέβηκε στον σταυρό ο Σωτήρας και φώναξε: «Ελωί, Ελωί». Και το «δεν θα εισακούσεις», σημαίνει ότι δεν ήταν δυνατόν να μην ταραχθεί το μυστήριο. «Και τη νύχτα»: Διότι τη νύχτα καταδικάστηκε ενώπιον του Πιλάτου· επειδή ήταν ανάγκη τα έργα του σκότους να πράττονται στο σκοτάδι. Και το «όχι σε άγνοιά μου», σημαίνει, λέει, ότι αυτά που πράττονται σε μένα δεν μπορούσαν να πραχθούν σε κανέναν άλλον. «Εσύ όμως κατοικείς εν αγίοις»: Δηλαδή, αν και θεωρούνταν ότι βρίσκεται κάτω (στη γη) εξαιτίας της συγκατάβασής Του προς εμάς, ωστόσο ήταν αχώριστος από τους κόλπους του Πατέρα και δεν εγκατέλειψε τον θρόνο· και ήταν τύπος του λαού που σώζεται, ο οποίος είναι ο Ισραήλ. «Σε σένα ήλπισαν»: Εκείνοι γύρω από τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, ως άνθρωποι που ανήκουν στον Θεό.

Ψαλμός κα΄. Εις το τέλος· υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Του οποίου η επιγραφή είναι: «περί της εωθινής αντιλήψεως». Διότι, παρακάμπτοντας ο συντάκτης της επιγραφής το εσπερινό πάθος, μεταπήδησε στην εωθινή ανάσταση, κατά την οποία παρευρισκόταν στον Υιό, ως αντίληψη, και η ευδοκία του Πατρός. Δανειζόμενος δε ο Δαβίδ το πανάχραντο στόμα του Χριστού, λέει τα εξής: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες» σε χέρια φονιάδων; «μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου», δηλαδή, δεν πρόκειται να παρακάμψω το ποτήριο του θανάτου λόγω της αμαρτίας του κόσμου. «Θεέ μου, θα φωνάζω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις», αλλά θα με αφήσεις να υποστώ το πάθος «και τη νύχτα, και αυτό δεν θα μου θεωρηθεί ως άνοια». Δεν αγνοώ, λέει, την οικονομία της ευδοκίας σου με το να μου παραχωρείται να πάθω. «Εσύ όμως κατοικείς στον άγιο» Υιό σου, «ο έπαινος του Ισραήλ». «Σε σένα ήλπισαν οι πατέρες μας, και τους λύτρωσες» από το χέρι των εχθρών τους «και δεν ντροπιάστηκαν».