Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 21:2

Και πώς δεν ντρέπονται οι κήρυκες των Χριστιανών να λέγουν ότι ο Ιησούς είναι Θεός; Διότι έχει ειπωθεί ότι «ο Θεός είναι φωτιά που καταναλίσκει». Πες μου, λοιπόν: ο πύρινος Θεός πεινά; Ο πύρινος Θεός διψά; Ο πύρινος Θεός φτύνει; Ο φλογερός Θεός δακρύζει; Ο πύρινος Θεός περιτέμνεται και αιμορραγεί και ρίχνει στη γη τη σαρκική ακροβυστία, αίμα και τα περιττώματα της κοιλίας; Όλα αυτά, όταν αποβλήθηκαν από τον Ιησού στη γη, άλλοτε καταβροχθίστηκαν και καταπόθηκαν από σκυλιά ή θηρία και πουλιά, και όλα όσα κόπηκαν, πετάχτηκαν, εκκρίθηκαν και αποβλήθηκαν από τη σάρκα του πατήθηκαν από τα κτήνη, είτε σάλια ήταν, είτε νύχια, είτε τρίχες, είτε αίμα, είτε ιδρώτας, είτε δάκρυ· όλα αυτά είναι κάποια μερίδια και μέρη συμφυή με την ουσία του σώματος, που, με την προσθήκη και την αύξηση, κόβονται και απορρίπτονται. Διότι λέτε ότι ο Ιησούς ομοιώθηκε κατά πάντα με τους ανθρώπους στη σάρκα του, χωρίς αμαρτία· γι’ αυτό και, αφού πέθανε επί τρεις ημέρες, τον κηρύττετε ότι είναι Θεός. Και ποιος Θεός —«φωτιά που καταναλίσκει»— μπορεί να πεθαίνει, αφού ούτε οι δούλοι του, οι άγγελοι, μπορούν να πεθάνουν, ούτε βέβαια τα πονηρά πνεύματα των δαιμόνων, ούτε πάλι οι ψυχές των ανθρώπων; Ποιος Θεός, λέγω πάλι, που έχει εξουσία ζωής και θανάτου, φεύγει, όπως έφυγε ο Ιησούς από τον Ηρώδη, για να μη θανατωθεί ως νήπιο; Ποιος Θεός πειράζεται από τον διάβολο επί σαράντα ημέρες; Ποιος Θεός γίνεται «κατάρα», όπως λέγει ο Παύλος για τον Ιησού; Και ποιος αναμάρτητος Θεός γίνεται αμαρτία; Διότι για χάρη σας, όπως λέτε, «αμαρτία» έγινε ο Ιησούς. Και αν είναι Θεός, πώς προσευχήθηκε να παρέλθει απ’ αυτόν το ποτήριο του θανάτου, και δεν εισακούστηκε; Αν είναι Θεός, πώς, αφού εγκαταλείφθηκε από Θεό, έλεγε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Θεός εγκαταλείπεται από Θεό; Θεός ικετεύει Θεό, λέγοντας: «Μη εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη»; Θεός δένεται και ραπίζεται και εμπτύεται και σφάζεται; Και αν πράγματι ήταν Θεός, έπρεπε να πατάξει εκείνους που ήθελαν να τον συλλάβουν, όπως στην περίπτωση του Λωτ ο άγγελος πάταξε τους Σοδομίτες· εσείς όμως ονομάζετε την αδυναμία του Ιησού μακροθυμία.

Περί του σταυρού· «Ο Κύριος εβασίλευσε από το ξύλο». Περί των ήλων· «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου». Περί του όξους και της χολής· «Και έδωσαν στο φαγητό μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν όξος». Περί της φωνής επί του σταυρού· «Θεέ, Θεέ μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες;» Περί της τελευταίας φωνής· «Στα χέρια σου θα παραθέσω το πνεύμα μου». Περί του θανάτου· «Συγκαταλέχθηκα με αυτούς που κατεβαίνουν στον άδη». Περί του τάφου· «Με έβαλαν σε λάκκο κατώτατο». Περί του ότι δεν φθάρθηκε το σώμα· «Δεν θα δώσεις τον όσιό σου να δει φθορά». Περί της αναστάσεως· «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη». Περί της αναλήψεως· «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό». Περί της καθέδρας εκ δεξιών· «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε εκ δεξιών μου». Περί της Δευτέρας Παρουσίας του· «Ο Θεός θα έλθει εμφανώς». Περί της πάνδημης κρίσεώς του· «Πυρ θα προπορεύεται ενώπιόν του και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του». Ότι για τη δικαιοκρισία του θα επαινεθεί από τα επουράνια τάγματα· «Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του. Εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του Υιού». Δείξε μου άλλον υιό, Ιουδαίε, που να έχει πάθει ή να έχει πράξει αυτά, και σε συγχωρώ για την αμφιβολία σου. Εάν όμως δεν έχεις να δείξεις, είναι ολοφάνερο ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, ο οποίος φανέρωσε τα προλεχθέντα κρυφά.

Ή ονομάζει «πρωινή αντίληψη» τον καιρό της αναστάσεως του Σωτήρος. Διότι αναστήθηκε βαθιά τα χαράματα, ανοίγοντας για την ανθρώπινη φύση τον δρόμο προς την αφθαρσία. Ο Χριστός ψάλλει τον ψαλμό εκ προσώπου της ανθρωπότητας. Επίσης, μας εξηγεί με σαφήνεια τα όσα του συνέβησαν από τους Ιουδαίους κατά τον καιρό της σταυρώσεως: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες;» Ζητά την εποπτεία από τον Πατέρα, μεταθέτοντας τα δικά μας στον εαυτό Του, ώστε [Διότι εμείς ήμασταν εκείνοι που είχαμε προηγουμένως εγκαταλειφθεί, ενώ τώρα έχουμε προσληφθεί και σωθεί. Αυτά τα λέει ώστε, και τα εξής] να παύσει την κατάρα και να στρέψει προς εμάς το πρόσωπο του Πατέρα. Διότι εμείς είμαστε εκείνοι που γίναμε αντικείμενο αποστροφής και εγκατάλειψης εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ. «Μακριά από τη σωτηρία (μου) είναι οι λόγοι των παραπτωμάτων μου». Πρόσεξε πάλι το πρόσωπο της ανθρωπότητας στον Χριστό, που παρακαλεί να απαλλαγεί από τα πταίσματα, δηλαδή από τα παραπτώματα και από τους λόγους που τα ακολουθούν. Είναι δε φανερό, ότι πρόκειται για τη δικαιοσύνη που αρμόζει στον καθένα. [Ο Θεός, ο Θεός μου. Αυτά τα λέει ο Σωτήρας εκ προσώπου της ανθρωπότητας αντί του: Θεέ μου, Θεέ μου.] «Ο Θεός μου, θα κράξω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως ανοησία». Πρέπει να διαβαστεί με υποστιγμή. Και μας υποδηλώνει ότι ο καρπός της προσευχής δεν είναι ανώφελος. Διότι λέει: «Δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως ανοησία».

Μην αμελήσεις λοιπόν, ας μην σε κυριεύσει η φροντίδα των γήινων πραγμάτων και μην ρίξεις τον εαυτό σου στην απόγνωση. Διότι ο Θεός, από τη δική Του ευσπλαχνία, σε δέχεται κοντά Του και σε υπερασπίζεται, όπως και όλους όσους Τον αναζητούν με όλη τους την καρδιά. Πλησίασέ Τον λοιπόν με επιμονή, πέσε μπροστά Του, στέναξε, κλάψε και πες Του: Κύριέ μου, Σωτήρα μου, γιατί με εγκατέλειψες; Σπλαχνίσου με, διότι Εσύ είσαι ο μόνος φιλάνθρωπος· σώσε με τον αμαρτωλό, διότι Εσύ είσαι ο μόνος αναμάρτητος· σκέπασέ με από τον βούρκο των ανομιών μου, για να μην καταποντιστώ στους αιώνες των αιώνων. Λύτρωσέ με από το στόμα του Εχθρού· διότι, ιδού, ωρύεται σαν λιοντάρι, θέλοντας να με καταπιεί· εξέγειρε τη δύναμή Σου και έλα για να με σώσεις· άστραψε με την αστραπή Σου και διασκόρπισε τη δύναμή του.

Αλλά έπρεπε να γίνει αυτό, για να εκπληρωθούν μέσω αυτού οι θείες Γραφές που είχαν προκηρυχθεί γι' αυτόν μέσω των δικών του προφητών· για να εκπληρώσει και τα όσα στρέφονταν κατά του Άδη, ερχόμενος προς τον Άδη με τη μορφή ανθρώπου, ώστε ο άρχοντας, ο Άδης και ο θάνατος, θέλοντας να υποτάξει τον άνθρωπο, μέσα στην άγνοιά του να συλλάβει την άγια θεότητα που ήταν κρυμμένη στην ψυχή, και μάλλον να συμβεί να υποταχθεί ο ίδιος ο Άδης και να καταλυθεί ο θάνατος και να εκπληρωθεί το ρηθέν: «δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον Άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει διαφθορά». Διότι ούτε ο άγιος Θεός Λόγος εγκατέλειψε την ψυχή ούτε η ψυχή του εγκαταλείφθηκε στον Άδη. Επειδή η Τριάδα, ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, οικονομεί αδιαλείπτως όλα τα της τόσο μεγάλης μυσταγωγίας, καθώς ο μεν Υιός έγινε ένσαρκος, ενώ ο Πατέρας υπάρχει ασώματος, και με την ίδια του την ευδοκία και τη βούληση του ασώματου Αγίου Πνεύματος ο Υιός έγινε ενσώματος, παραμένοντας όμως άτρεπτος. Όλα δε τα σωτήρια για τους ανθρώπους οικονομούνταν από την Τριάδα. 66. Γι' αυτό πάλι σε άλλο σημείο λέει, επειδή προηγουμένως είχε πει «γιατί με εγκατέλειψες;», εδώ λέγει: «δεν θα σε αφήσω, ούτε θα σε εγκαταλείψω».

Διότι έπρεπε το σώμα να παραμείνει στο μνήμα για τρεις ημέρες, για να εκπληρωθεί το ρηθέν: «και έγινα ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς», και το «με απέρριψαν τον αγαπητό, σαν βδελυρό νεκρό», και για να εκπληρωθεί το «δεν θα αφήσεις τον όσιό σου να δει φθορά», ώστε να δείξει το όσιο μέσω του σώματος και το «δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον Άδη», για να δείξει ότι ούτε η ψυχή εγκαταλείφθηκε στον Άδη· διότι μέσα σε αυτήν, μέσω της κράτησής της στον Άδη, βρισκόταν ο Θεός Λόγος, για να εκπληρώσει το ρηθέν από τους αποστόλους: «διότι ήταν αδύνατον να κρατηθεί από τον Άδη». Και για ποιον λόγο αναφέρει το «αδύνατον», παρά επειδή έσπευδε μεν ο θάνατος και ο Άδης να κρατήσουν την ψυχή, αλλά ήταν αδύνατον να κρατηθεί η ψυχή του εξαιτίας της θεότητας; Εάν όμως ήταν αδύνατον να κρατηθεί εξαιτίας της θεότητας, πώς λοιπόν εκ προσώπου της θεότητάς του θα μπορούσε να ειπωθεί το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»; Αλλά αυτός ο λόγος εκφερόταν εκ προσώπου της ενανθρώπησής του με τρόπο ανθρωποπαθή, για να μάθουμε ότι η ένσαρκη παρουσία του ήταν αληθινή και δεν οικονομήθηκε από αυτόν φαινομενικά [κατά δόκησιν] ή φανταστικά. Και τι αναστήθηκε από τη γη, παρά αυτό που είχε κοιμηθεί; Διότι λέει: «Αναστήθηκε, δεν είναι εδώ». Και τι είναι αυτό που αναστήθηκε, παρά το σώμα; Επομένως το μεν σώμα βρισκόταν στο μνήμα, η δε ψυχή αναχώρησε μαζί με τον Θεό Λόγο.

Διότι και γι’ αυτό προφήτευσε, λέγοντας στην εβραϊκή διάλεκτο: «ηλί, ηλί, λιμά σαβαχθανί». Αυτό, κατά συνέπεια, το εκπλήρωσε ο Κύριος πάνω στον σταυρό, λέγοντας τα όσα είχαν προφητευθεί γι’ αυτόν: «ηλί, ηλί» με εβραϊκή λέξη, όπως είχε προγραφεί, και το συνδεόμενο ρήμα το ολοκλήρωνε όχι πλέον στην εβραϊκή, αλλά στη συριακή διάλεκτο, λέγοντας «λιμά σαβαχθανί», προκειμένου αφενός να χρησιμοποιήσει την αρχή όπως είχε γραφτεί γι’ αυτόν, και αφετέρου το υπόλοιπο του ρητού να το μετατρέψει, κατά τη διήγηση, σε άλλη γλώσσα. Και το έπραξε αυτό από αγαθή οικονομία, ώστε να ομολογείται ότι το ρητό ειπώθηκε γι’ αυτόν από τον προφήτη δια του να λέει το «ηλί, ηλί», το δε υπόλοιπο να το πει όχι πλέον με εβραϊκή λέξη, αλλά με συριακή, για να καταρρίψει την έπαρση όσων καυχιούνταν για την εβραϊκή και να καταξιώσει και άλλες γλώσσες στην εκπλήρωση των ρητών περί αυτού. Διότι επρόκειτο πλέον να εξαπλώσει τη γνώση του σε όλα τα έθνη και όχι μόνο στους Εβραίους, όπως έχει όλη αυτή η ακολουθία στον εικοστό πρώτο ψαλμό, η οποία φανερώνει όλα τα ανθρώπινα πάθη του εκ μέρους της ένσαρκης παρουσίας του. Εκείνος δε, ερχόμενος, εκπλήρωσε τη διήγηση με τον τελειότατο τρόπο, καθώς και όλα είναι συνεπή σε ολόκληρο τον ψαλμό με την ένσαρκη παρουσία του Χριστού σύμφωνα με την καθοδήγηση αυτή, όπως λέει: «και μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου» και «τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, αυτοί δε με παρατήρησαν και με είδαν».

Και ο Δαβίδ λέγει στον κα' ψαλμό: Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με. Διότι εσύ είσαι αυτός που με έβγαλε από τη γαστέρα, η ελπίδα μου από τους μαστούς της μητέρας μου· σε εσένα παραδόθηκα από τη μήτρα, από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου.

Διότι γι' αυτά, το Άγιο Πνεύμα, χαιρόμενο σαν για μεγάλα αγαθά, συνθέτει την ψαλμωδία. «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου βρίσκονται τα λόγια των παραπτωμάτων μου». Επειδή όμως στο εβραϊκό κείμενο δεν υπάρχει το «πρόσεξέ με», το οποίο προστέθηκε στον πρώτο στίχο μόνο από τους Εβδομήκοντα, παραλείπεται με ακρίβεια και από τη φωνή του Σωτήρα μας.

Και πρόσεξε με ποιον τρόπο σε όλα αυτά οι υπόλοιποι ερμηνευτές πουθενά δεν έκαναν μνεία για παραπτώματα· διότι δεν άρμοζε να αποδίδουν παραπτώματα στο πρόσωπο του Σωτήρα μας, ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Αλλά για εκείνους από τον λαό που έπρατταν έργα άξια κλαυθμών και θρήνων, και για τον απόστολό του τον Ιούδα, ο οποίος ολίσθησε και εξέπεσε από την οικεία αξία του, οδυρόμενος συνέχιζε να βοά: «Μακριά από τη σωτηρία μου βρίσκονται οι λόγοι των οδυρμών μου». Διότι οι λόγοι, λέει, των δικών μου οδυρμών, οι οποίοι γίνονταν πάντοτε υπέρ του λαού, βρέθηκαν μακριά από τη σωτηρία μου, εφόσον ο λαός δεν ωφελήθηκε καθόλου από τη σωτηρία που του προσφέρθηκε από εμένα. Για να μη φανεί όμως, επειδή χρησιμοποιήσαμε εδώ τους άλλους ερμηνευτές με σκοπιμότητα, ότι ελέγχουμε εκείνους που ερμήνευσαν διαφορετικά τον ψαλμό, θα χρησιμοποιήσουμε τη μετάφραση των Εβδομήκοντα· διότι και εκείνοι, έχοντας δώσει προσοχή σε αυτή τη διατύπωση, ισχυρίστηκαν ότι ο ψαλμός δεν αρμόζει στον Κύριο. Ας ακούσουν, λοιπόν, τον Ιωάννη να βοά: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου»· και τον θεσπέσιο Παύλο να λέει: «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία, για να γίνουμε εμείς δικαιοσύνη του Θεού εν αυτώ»· και πάλι: «Ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα».

Επομένως, όπως ακριβώς, ενώ είναι πηγή της δικαιοσύνης, ανέλαβε τη δική μας αμαρτία, και ενώ είναι πέλαγος της ευλογίας, δέχθηκε την κατάρα που βάραινε εμάς, και υπέμεινε τον σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη, έτσι διατύπωσε και τα λόγια αυτά υπέρ ημών. Διότι, εάν υποβλήθηκε εκούσια στην παιδεία που είχε οριστεί για εμάς —καθώς «η παιδεία που φέρνει την ειρήνη μας έπεσε πάνω του», όπως λέει ο προφήτης—, πολύ περισσότερο χρησιμοποίησε λόγια υπέρ ημών και αντί για εμάς, και αναβοά: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου». Μη στρέψεις το βλέμμα σου, λέει, στα σφάλματα της φύσης.

«Κύριε, Θεέ της σωτηρίας μου, ημέρα και νύχτα έκραξα ενώπιόν σου. Ας φθάσει ενώπιόν σου η προσευχή μου, κλίνε το ους σου στη δέησή μου». Στον 21ο ψαλμό, ο οποίος επίσης αναφέρεται στον Χριστό και προφητεύει σαφώς το πάθος Του, πράγμα που ο λόγος παρουσιάζει από την αρχή λέγοντας: «Θεέ, Θεέ μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;» –το οποίο μαρτυρείται ότι είπε κατά λέξη ο Σωτήρας μας κατά το πάθος–, μετά την αρχή προστίθεται στη συνέχεια: «Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα, και δεν θα με εισακούσεις, και τη νύχτα, και τούτο δεν θα μου λογαριαστεί ως άγνοια». Και ο παρών ψαλμός λέει: «Ημέρα και νύχτα έκραξα ενώπιόν σου». Και μου φαίνεται ότι το λόγιο αυτό περιγράφει τον βίο της ενανθρώπησης του Σωτήρα μας, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον Θεό καθ' όλη τη διάρκεια όχι μόνο της ημέρας αλλά και της νύχτας. Αναφέρεται δε και στα Ευαγγέλια πώς αφιέρωνε συνεχώς τον χρόνο του στις προσευχές. Εν προκειμένω δε, δέεται προς τον Πατέρα και ζητά να κλίνει το ους Του προς τη δέησή του· δηλαδή να συγκατανεύσει στα αιτήματά του. Και προσεύχεται για τούτο, καθώς επρόκειτο ο ίδιος να προσφέρει τον εαυτό του ως θυσία στον Πατέρα υπέρ όλων των εθνών. Επειδή δε επρόκειτο στη συνέχεια να εκθέσει πολλά περί του ιδίου του θανάτου του, βλέποντας και τη σωτηρία που επρόκειτο να τον ακολουθήσει μετά τον θάνατο, ευλόγως αφιερώνει προκαταβολικά την αρχή του ψαλμού στη σωτηρία του· γι' αυτό λέει: «Κύριε, Θεέ της σωτηρίας μου».

Και εγώ προς εσένα έκραξα, και το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Όπως ακριβώς στον καʹ ψαλμό, ο οποίος ελέχθη σαφώς εκ προσώπου του Σωτήρος μας σύμφωνα με την επιγραφή, αναφέρεται το «Υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», όπου ο λόγος υπαινίσσεται την ανάσταση του Σωτήρος μας που έλαβε χώρα κατά την πρωινή ώρα· έτσι και τώρα θεωρώ ότι το ίδιο υποδηλώνεται μέσω του: «Το πρωί η προσευχή μου θα σε προφθάσει», καθώς ο λόγος δηλώνει ότι σε κανέναν άλλο καιρό δεν γίνονταν πράξη τα αιτήματα της προσευχής του Σωτήρος, παρά μόνον κατά την αυγή και το πρωί, τότε δηλαδή που μαρτυρείται ότι έλαβε χώρα και η εκ νεκρών ανάσταση. Γι' αυτό ούτε το εσπέρας, ούτε το μεσημέρι, ούτε σε κανέναν άλλο καιρό, αλλά το πρωί, λέει, η προσευχή μου θα σε προφθάσει. Ινατί, Κύριε, απωθείς την ψυχή μου, αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα; Και στον καʹ ψαλμό έλεγε το: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, ινατί με εγκατέλειψες;»

Ψ. Ψαλμού κα΄. —ΙΓ΄. Είναι σαφώς ομολογημένο από όλους εκείνους που πιστεύουν ορθά στον Χριστό, ότι η αρχή του προκειμένου ψαλμού, που έχει ως εξής: «Ο Θεός μου, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;», ειπώθηκε από τον ίδιο κατά τον καιρό του πάθους. Διότι αυτό ακριβώς φανέρωνε και η φωνή πάνω στον σταυρό, η οποία έλεγε: «Ελωί, Ελωί, λαμά σαβαχθανί». Αλλά βέβαια, προτού αρχίσουμε να εφαρμόζουμε την προφητεία του ψαλμού στο πρόσωπό Του, θα ρωτήσουμε εκείνους που καυχώνται για την περιτομή, ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι αυτός που λέει τα όσα αναφέρονται στον ψαλμό. Διότι δεν φαίνεται να είναι κάποιος τυχαίος αυτός που, εκτός από τα άλλα, λέει και αυτά: «Εσύ είσαι αυτός που με έβγαλε από την κοιλιά· η ελπίδα μου από τους μαστούς της μητέρας μου· σε εσένα αφέθηκα από τη μήτρα· από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου»· και ο οποίος προσθέτει: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω»· και πάλι: «Δεν απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν φώναξα προς αυτόν, με εισάκουσε. Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου, σε εκκλησία μεγάλη θα σε δοξολογήσω· θα εκπληρώσω τις ευχές μου ενώπιον εκείνων που τον φοβούνται».

Και πόση ωφέλεια υπήρξε σε όσους γεύτηκαν το ζωντανό και λογικό νάμα, το παρουσιάζει στη συνέχεια διδάσκοντας, ότι εκείνοι που ήπιαν από αυτό, αφού απαρνήθηκαν τους πολλούς πονηρούς δαίμονες που κυριαρχούσαν άλλοτε επάνω τους, ομολογούν τον έναν Κύριο και δικό τους βασιλιά, και πώς ο Κύριος, που προηγουμένως ήταν γνωστός μόνο στους Εβραίους, θα γίνει βασιλιάς όλων των εθνών από ολόκληρη τη γη που πίστεψαν σε αυτόν, και «το όνομά του θα είναι ένα, και θα περικυκλώσει όλη τη γη και την έρημο». Ποιος δεν θα εκπλησσόταν βλέποντας αυτό ακριβώς το γεγονός; Πράγματι, από την ονομασία του Χριστού (διότι αυτός ήταν ο Χριστός, ο Κύριος), το όνομα των Χριστιανών περικύκλωσε κάθε τόπο, πόλη και χώρα, ακόμη και τα έθνη που κατοικούν στις ερήμους και στα πέρατα της γης, σύμφωνα με τα θεσπίσματα της προφητείας. 〈Από τον Ψαλμό 21〉. «Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου. Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα προς εσένα και δεν θα με εισακούσεις; Και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως άνοια. Εσύ όμως κατοικείς στα άγια, εσύ που είσαι ο έπαινος του Ισραήλ. Σε εσένα στήριξαν τις ελπίδες τους οι πατέρες μας· ήλπισαν και τους ελευθέρωσες. Προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού».

«Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον· όλο το σπέρμα του Ιακώβ, δοξάστε τον. Ας τον φοβηθεί όλο το σπέρμα του Ισραήλ. Διότι δεν εξουθένωσε ούτε αποστράφηκε τη δέηση του φτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν έκραξα προς αυτόν, με εισάκουσε. Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου σε μεγάλη σύναξη, τις ευχές μου θα εκπληρώσω ενώπιον εκείνων που τον φοβούνται. Θα φάνε οι πένητες και θα χορτάσουν, και θα αινέσουν τον Κύριο εκείνοι που τον αναζητούν· θα ζήσουν οι καρδιές τους στον αιώνα του αιώνος. Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών· διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει στα έθνη. Έφαγαν και προσκύνησαν όλοι οι ισχυροί της γης, ενώπιόν του θα προσπέσουν όλοι όσοι καταβαίνουν στη γη· και η ψυχή μου ζει για αυτόν· και το σπέρμα μου θα τον υπηρετήσει· θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο δημιούργησε ο Κύριος». Η φράση «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;»

Αυτό που λέγεται στην αρχή του ψαλμού, σύμφωνα με το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους ως εξής: «Όταν δε έφτασε η έκτη ώρα, έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα· και την ένατη ώρα ο Ιησούς φώναξε με δυνατή φωνή: ελωείμ, ελωείμ, λεμά σαβαχθανί, το οποίο μεταφράζεται: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Η εβραϊκή φράση έχει ληφθεί από την προκείμενη προφητεία. Πράγματι, η αρχή του ψαλμού περιέχει με τις ίδιες ακριβώς συλλαβές το «ηλί, ηλί, λεμά σαβαχθανί», το οποίο ο Ακύλας μετέφρασε με τον εξής τρόπο: «Ισχυρέ μου, ισχυρέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Ότι δε τα λόγια αυτά ισοδυναμούν με όσα ειπώθηκαν από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους, ο καθένας θα μπορούσε να το ομολογήσει. Είναι καιρός, λοιπόν, αναμφίβολα να αναφέρουμε τον ψαλμό όχι σε κάποιον άλλον αλλά μόνο σε Αυτόν, επειδή μόνο σε Αυτόν και σε κανέναν άλλον ταιριάζουν τα όσα περιέχονται σε αυτόν. Ολοφάνερα, άλλωστε, αποδεικνύεται ότι εκπληρώθηκαν στο πρόσωπό Του τόσο τα άλλα, όσο κυρίως και εκείνο που λέγεται στον ψαλμό: «Διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Και φανερώνει ρητά και τη διάτρηση από τα καρφιά που καρφώθηκαν στα χέρια και στα πόδια Του πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, μέτρησαν όλα μου τα οστά».

Αφού, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας είπε το «ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες» και στη συνέχεια προσέθεσε το «εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού», και προσθέτοντας ακόμη το «με περικύκλωσαν μόσχοι πολλοί, ταύροι παχείς με περιέβαλαν», και προμαρτυρώντας με σαφήνεια τον θάνατό του με το «στο χώμα του θανάτου με κατέβασες, διότι με περικύκλωσαν σκυλιά πολλά, συναγωγή πονηρών με περιέβαλε, τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου», και αφού υπέδειξε επιπλέον όσα του συνέβησαν κατά το πάθος με το «μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο»· αφού προείπε αυτά και άλλα παρόμοια, δεν σταμάτησε σε αυτά, αλλά προσθέτει: «όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον, διότι δεν εξουθένωσε ούτε αποστράφηκε τη δέηση του φτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν φώναξα προς αυτόν, με εισάκουσε». Πώς, όμως, θα έλεγε ότι εισακούστηκε, εάν δεν είχαν εκπληρωθεί απολύτως οι ευχές του και όσα προηγουμένως είχε δεηθεί, όταν έλεγε το «στο χώμα του θανάτου με κατέβασες, λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από το χέρι του σκύλου τη μοναδική μου (ψυχή)»;

Αλλά αυτά ας θεωρηθούν αρκετά από εμάς σχετικά με την επιγραφή του ψαλμού. Ως προς δε το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», το οποίο ελέχθη από τον Σωτήρα μας με τις ίδιες τις εβραϊκές λέξεις κατά τον καιρό του πάθους, και το οποίο υπάρχει και στον ψαλμό, πρόσεξε μήπως ενυπάρχει κάποια βαθύτερη θεώρηση στους Εβραίους· διότι ο Θεός ονομάζεται «Ελωείμ». Και αυτό θα το έβρισκες σχεδόν σε όλη τη Γραφή, επειδή κυρίως έτσι ονομάζεται στην εβραϊκή γλώσσα και από τους Εβδομήκοντα ακόμη και σήμερα. Βέβαια, χρησιμοποιούνται από αυτούς για τη θεία ονομασία και κάποιες άλλες λέξεις, όπως το Σαδδαΐ και το Ιαώ και το Ηλ και άλλα παρόμοια με αυτά. Ο προκείμενος ψαλμός, λοιπόν, περιέχει από το «Ηλ» τη φράση «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», την οποία χρησιμοποίησε και ο Κύριός μας, και όχι από το «Ελωείμ». Ο Ακύλας, λοιπόν, γνωρίζοντας τη διαφορά της ονομασίας του Θεού στους Εβραίους που εκφράζεται με το «Ελωείμ», δεν θεώρησε σωστό να μεταφράσει αυτό που δηλώνεται τώρα στο «ηλί ηλί», παρομοίως με τους υπολοίπους, ως «ο Θεός μου, ο Θεός μου», αλλά ως «Ισχυρέ μου, Ισχυρέ μου» (αν και το ακριβές είναι «Ισχύς μου, Ισχύς μου»), έτσι ώστε, σύμφωνα με τη δική του αντίληψη, ο Αμνός του Θεού, ο Σωτήρας μας, εκφωνώντας το «ηλί ηλί» προς τον Πατέρα, να λέει: «Ισχυρέ μου, Ισχυρέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;».

Αυτός δε, αντιλαμβανόμενος αμέσως και πλήρως τη θεία και πατρική βουλή, και διακρίνοντας καλύτερα από κάθε άλλον τα αίτια της εγκατάλειψής του από τον Πατέρα, ταπείνωσε τον εαυτό του ακόμη περισσότερο και με πολλή προθυμία επωμίστηκε τον θάνατο για χάρη μας· και έγινε ο πανάγιος και ευλογημένος «κατάρα για χάρη μας», και αυτός που δεν γνώρισε αμαρτία έγινε αμαρτία, «για να γίνουμε εμείς δικαιοσύνη του Θεού μέσω αυτού». Και επιπλέον αυτών, αφού ανέλαβε πάνω του τις δικές μας αμαρτίες, σταυρώθηκε, πράγμα το οποίο έπρεπε να πάθουμε εμείς, οι άλλοτε ασεβείς, έχοντας γίνει αντάλλαγμα για τις ψυχές μας και αντίλυτρο, ώστε ευλόγως να μπορούμε να πούμε τον προφητικό λόγο: «αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς» και «αυτός τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας, για να ιαθούμε εμείς με την πληγή του». Διότι «ο Κύριος τον παρέδωσε στις αμαρτίες μας». Γι' αυτόν τον λόγο, εφόσον παραδόθηκε από τον Πατέρα και ταλαιπωρήθηκε και ανέλαβε «τις ανομίες μας», «οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή». Συμφωνεί με αυτά και ο απόστολος λέγοντας: «Αυτός που δεν λυπήθηκε τον δικό του Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας». Παρακινούντάς μας δε στην αναζήτηση της αιτίας για την οποία τον εγκατέλειψε ο Πατέρας, λέει: «Γιατί με εγκατέλειψες;».

Στη συνέχεια αυτών λέγει: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου», αντί του οποίου ο μεν Ακύλας απέδωσε: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια του βρυχηθμού μου», ο δε Σύμμαχος: «Απέχουν από τη σωτηρία μου τα λόγια των οδυρμών μου», ενώ σύμφωνα με μια άλλη σωζόμενη πέμπτη μετάφραση αναφέρεται: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των δεήσεών μου». Πρόσεξε, λοιπόν, ότι σε καμία από αυτές δεν έχει ειπωθεί το «των παραπτωμάτων μου», καθώς συμβαίνει κάποτε εξαιτίας γραφικού σφάλματος να διασώζονται τέτοιου είδους παραλλαγές. Πρέπει, επομένως, να το κατανοήσουμε από τη μετάφραση των περισσοτέρων, εκτός εάν τυχόν υποστηρίξει κάποιος ότι και εδώ εκείνος τα έχει πει αυτά οικειοποιούμενος τα δικά μας «παραπτώματα».

Και επειδή ακριβώς εκείνος που ήταν ο μόνος ικανός να τον βοηθήσει δεν του στάθηκε τότε βοηθός, εύλογα ξεκινώντας έλεγε το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί, δηλαδή Θεέ μου Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Όταν λοιπόν ο αναφερόμενος συλλαμβανόταν και κυοφορούνταν από την αγία Παρθένο, η πατρική δύναμη ήταν μαζί του, όταν «Πνεύμα Άγιο» επήλθε στην Παρθένο «και δύναμη Υψίστου» την επισκίασε, και ο ίδιος ο Πατέρας τον απέσπασε από τη γαστέρα όταν γεννιόταν, όπως εξέθεσε ο λόγος. Όταν όμως αποδυόταν κατά τον καιρό του πάθους για την πάλη κατά του θανάτου, δεν του παραστεκόταν πλέον κανένας βοηθός. Αυτό, άλλωστε, το πιστεύω καθώς ο ίδιος το μαρτυρεί· διότι το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», που ειπώθηκε από αυτόν πάνω στον σταυρό και αναφωνήθηκε προφητικά από τον ψαλμό, και το «διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει βοηθός», τι άλλο φανέρωνε παρά ότι είχε παραταχθεί ως μέγας αθλητής απέναντι σε τόσους αντιπάλους, ενώ ο επί πάντων Θεός ήταν αγωνοθέτης και βραβευτής όσων συνέβαιναν; Παρακαλούσε λοιπόν τον Πατέρα να του συμπαρίσταται ως έφορος και πάρεδρος των δρωμένων, σαν επιδέξιος αλείπτης, και μάλιστα τότε που δεν υπήρχε για εκείνον κανένας άλλος βοηθός παρά μόνο ένας, ο βραβευτής των τεκταινομένων. Γι' αυτό λέει προσευχόμενος: «Μην απομακρυνθείς από εμένα, διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει βοηθός».

Με αυτό το ζήτημα σύνδεσε και την υποταγή, με την οποία υποτάσσεις τον Υιό στον Πατέρα. Τι εννοείς με αυτό; Ότι τάχα δεν είναι τώρα υποταγμένος; Ή μήπως έχει την ανάγκη να υποταχθεί στον Θεό, εφόσον είναι Θεός; Μιλάς σαν να πρόκειται για κάποιον ληστή ή αντίθεο. Αλλά σκέψου το εξής: ότι όπως ακριβώς ονομάστηκε «κατάρα» για χάρη μου Αυτός που καταλύει τη δική μου κατάρα, και «αμαρτία» Αυτός που αίρει την αμαρτία του κόσμου, και γίνεται νέος Αδάμ στη θέση του παλαιού, έτσι κάνει δική Του και τη δική μου ανυποταξία, ως κεφαλή ολόκληρου του σώματος. Όσο λοιπόν εγώ είμαι ανυπότακτος και στασιαστής, τόσο με την άρνηση του Θεού όσο και με τα πάθη, ανυπότακτος ως προς τη δική μου κατάσταση λέγεται και ο Χριστός. Όταν όμως υποταχθούν σε Αυτόν τα πάντα —και θα υποταχθούν και μέσω της επίγνωσης και μέσω της μεταμόρφωσης— τότε και ο Ίδιος θα έχει εκπληρώσει την υποταγή, προσάγοντας εμένα που έχω σωθεί. Διότι αυτή είναι η υποταγή του Χριστού, κατά τη δική μου τουλάχιστον άποψη: η εκπλήρωση του πατρικού θελήματος. Υποτάσσει όμως και ο Υιός στον Πατέρα, και ο Πατέρας στον Υιό· ο ένας ενεργώντας, και ο άλλος ευδοκώντας, πράγμα το οποίο αναφέραμε και προηγουμένως. Και έτσι, Αυτός που υπέταξε, παρουσιάζει το υποταγμένο στον Θεό, κάνοντας δικό Του το δικό μας. Κάτι τέτοιο μου φαίνεται ότι είναι και το χωρίο: «Θεέ, Θεέ μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;». Διότι ο Ίδιος δεν έχει εγκαταλειφθεί ούτε από τον Πατέρα, ούτε από τη δική Του θεότητα, όπως νομίζουν μερικοί, οι οποίοι θεωρούν ότι η θεότητα φοβήθηκε το πάθος και για τον λόγο αυτόν αποσύρθηκε από Αυτόν που έπασχε.

Διότι, επειδή πιστεύουμε ότι το θείο παρευρίσκεται στα πάντα, θεάται (βλέπει) τα πάντα και διέρχεται μέσα από όλα, υποδηλώνουμε αυτήν ακριβώς την έννοια με το όνομα αυτό, έχοντας καθοδηγηθεί ως προς αυτό από την αγία φωνή (τη Γραφή). Διότι εκείνος που είπε «Θεέ μου, πρόσεξέ με» και «Δες, ω Θεέ» και το «Ο Θεός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς», ερμηνεύει με σαφήνεια την έννοια που εμπεριέχεται σε αυτή τη λέξη, ότι δηλαδή ονομάζεται Θεός από το «θεᾶσθαι» (το να βλέπει). Διότι δεν υπάρχει καμία διαφορά ανάμεσα στο να πει κανείς «πρόσεξε», «δες» και «θέασαι». Επειδή λοιπόν αυτός που θεάται βλέπει το θεατό, δικαιολογημένα αυτός που θεάται τα ορώμενα ονομάζεται Θεός. Επομένως, παρόλο που μέσω αυτού διδαχθήκαμε κάποια μερική ενέργεια της θείας φύσεως, δεν φτάσαμε στην πλήρη κατανόηση της ίδιας της ουσίας της μέσω αυτής της λέξης. Και φυσικά, δεν θεωρούμε ότι, επειδή στερούμαστε ενός κατάλληλου ονόματος, το θείο ζημιώνεται καθόλου ως προς τη δόξα του. Διότι η αδυναμία μας να εκφράσουμε τα ανείπωτα, η οποία καταδεικνύει την πτωχεία της φύσης μας, παρέχει τη μεγαλύτερη απόδειξη της δόξας του Θεού, διδάσκοντάς μας, όπως λέει ο απόστολος, ότι το μόνο ταιριαστό όνομα για τον Θεό είναι το να πιστεύουμε ότι Εκείνος βρίσκεται πάνω από κάθε όνομα. Διότι το ότι υπερβαίνει κάθε κίνηση της διάνοιας και βρίσκεται έξω από κάθε ονομαστική σύλληψη, αποτελεί για τους ανθρώπους τεκμήριο της ανέκφραστης μεγαλειότητάς Του.

«Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως» (αναλήψεως): Η επιγραφή του ψαλμού αναφέρεται στην ανάσταση του Χριστού· διότι την αυγή συντελέστηκε η ανάσταση του Χριστού και η αντίληψη (βοήθεια) της ανθρώπινης φύσης. Επειδή ολόκληρος ο ψαλμός αναφέρεται στα πάθη του Χριστού και στην εκλογή των εθνών. «Ο Θεός, ο Θεός μου»: Ο Χριστός επάνω στον σταυρό αναφώνησε κατ' αυτόν τον τρόπο για τη σωτηρία του ανθρώπου και για να βεβαιώσει την ενανθρώπηση. «Μακριά από τη σωτηρία»: Διότι, φέροντας ο ίδιος το παράπτωμα, ανέβηκε στον σταυρό για τη σωτηρία του ανθρώπου. Και έβγαζα ταπεινές φωνές, λέει ο Χριστός, αλλά τα λόγια της ταπεινώσεως απείχαν πολύ από την ενδοξότατη θεότητα. «Ο Θεός μου»: Διότι την έκτη ώρα ανέβηκε στον σταυρό ο Σωτήρας και φώναξε: «Ελωί, Ελωί». Και το «δεν θα εισακούσεις», σημαίνει ότι δεν ήταν δυνατόν να μην ταραχθεί το μυστήριο. «Και τη νύχτα»: Διότι τη νύχτα καταδικάστηκε ενώπιον του Πιλάτου· επειδή ήταν ανάγκη τα έργα του σκότους να πράττονται στο σκοτάδι. Και το «όχι σε άγνοιά μου», σημαίνει, λέει, ότι αυτά που πράττονται σε μένα δεν μπορούσαν να πραχθούν σε κανέναν άλλον. «Εσύ όμως κατοικείς εν αγίοις»: Δηλαδή, αν και θεωρούνταν ότι βρίσκεται κάτω (στη γη) εξαιτίας της συγκατάβασής Του προς εμάς, ωστόσο ήταν αχώριστος από τους κόλπους του Πατέρα και δεν εγκατέλειψε τον θρόνο· και ήταν τύπος του λαού που σώζεται, ο οποίος είναι ο Ισραήλ. «Σε σένα ήλπισαν»: Εκείνοι γύρω από τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, ως άνθρωποι που ανήκουν στον Θεό.

Αίνος ωδής στον Δαβίδ. Η προφητεία έχει αναμειχθεί (έχει αναδειχθεί) με την ωδή και τον αίνο. Σημαίνει δε προστακτικά (πρακτικά, συντακτικά) αυτόν που επιθυμεί (σε αυτόν που επιθυμεί) να ζει κατά Θεόν. Ο κατοικών: Ο Υιός μέσα στον Πατέρα, καθώς έχει γραφτεί: εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα. Το δε «θα αυλιστεί υπό την σκέπη» σημαίνει το να βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, δηλαδή ο αγαθός και πιστός άνθρωπος, έχοντας πάντοτε την ελπίδα του στη βοήθεια του Θεού, αναπαύεται στον Θεό, πράγμα που σημαίνει το «αυλίζεται». «Θα πει στον Θεό»: Ο Υιός λέει προς τον Πατέρα εκ προσώπου του ανθρώπου στον καιρό του πάθους: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Διότι ο πιστός άνθρωπος οφείλει πάντοτε να ελπίζει στον Θεό και να αναμένει τη δική Του βοήθεια. «Διότι αυτός θα λυτρώσει»: Επειδή οι Ιουδαίοι ήθελαν να παγιδεύσουν τον Χριστό. Διότι έχει γραφτεί: και ζητούσαν να τον παγιδεύσουν στα λόγια, όπως ακριβώς πάντοτε οι δαίμονες παγιδεύουν τον άνθρωπο, είτε ταράσσοντάς τον μέσω λόγων είτε μέσω οραμάτων είτε μέσω λογισμών. Λυτρώνονται δε όσοι ελπίζουν στον Θεό από τα άτοπα. «Στα μετάφρενα»: Μετάφρενα είναι το μέρος ανάμεσα στους ώμους, στο οποίο συγκρατούνται οι φτερούγες, που σημαίνει η δύναμη. Διότι έχει γραφτεί: και θα υπάρχει ίαση στις φτερούγες του. Φτερούγες του Θεού είναι η δικαιοσύνη και η αλήθεια, ενώ μετάφρενά του το κράτος και η δύναμη.

Διάψαλμα: Διαχωρισμός του λόγου σε άλλο νόημα. εἶπα: Ο Υιός προς τον Πατέρα, όταν έλεγε: «Θεέ μου, Θεέ μου, [γιατί με εγκατέλειψες;]». ἐνώτισαι: Ως άνθρωπος προσεύχεται ο Χριστός, για να επιβεβαιώσει την ενανθρώπηση. κύριε, κύριε: Τώρα ο άνθρωπος ευχαριστεί τον Θεό, έχοντας ενδυναμωθεί από τη σωτηρία που του δόθηκε από τον Χριστό· και αυτή είναι ο σταυρός. ἐπεσκίασας: Όταν ο Χριστός πολεμούσε τον διάβολο στον άδη, τότε φύλαγε την κεφαλή του ανθρώπου άτρωτη. μὴ παραδῷς με: Ακόμη κι αν εγώ, λέει ο άνθρωπος, βρέθηκα σε επιθυμία κακών, εσύ όμως μη με παραδώσεις στον διάβολο. Διότι παντού η Γραφή αποκαλεί τον διάβολο αμαρτωλό. διελογίσατο: Οι δαίμονες σκέφτηκαν κακά εναντίον του ανθρώπου, φθονώντας τον άνθρωπο· παρομοίως και οι Ιουδαίοι σκέφτονταν κακά εναντίον του Χριστού από φθόνο. ἡ κεφαλή: Διότι επιτέθηκαν στην κεφαλή κυριεύοντας τον άνθρωπο οι δαίμονες μέσω της απάτης. κόπος: Τον κόπο που μηχανεύτηκαν οι δαίμονες [μέσω της απάτης] εναντίον του ανθρώπου, από αυτόν και καταποντίστηκαν. πεσοῦνται: Διότι αναρριπίστηκαν με τη φωτιά του φθόνου· διότι τους περιμένει η γέεννα, το αιώνιο πυρ. Διότι όταν τους βρουν τα κακά, όσα έκαναν στον άνθρωπο, τότε δεν θα μπορέσουν να σταθούν. ἀνὴρ γλωσσώδης: Ο διάβολος ως συκοφάντης του ανθρώπου, και όλοι όσοι τον μιμούνται στη λοιδορία και στον φθόνο.

ΟΜΙΛΙΑ ΠΗ΄. Από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα. Γύρω δε στην ένατη ώρα έκραξε ο Ιησούς με δυνατή φωνή και είπε: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί; Δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Μερικοί δε από όσους στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν ότι αυτός φωνάζει τον Ηλία. Και αμέσως έτρεξε ένας από αυτούς και, παίρνοντας έναν σπόγγο, τον γέμισε με ξύδι, τον στερέωσε σε ένα καλάμι και τον πότιζε.

Δεν αναφέρει όμως μόνο το δικαστήριο, τον σταυρό και τα όσα συνέβησαν πάνω στον σταυρό, αλλά και εκείνον που τον πρόδωσε, ότι δηλαδή ζούσαν μαζί και έτρωγαν στο ίδιο τραπέζι· «Διότι αυτός που έτρωγε τους άρτους μου», λέει, «ύψωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Και προλέγει κατ' αυτόν τον τρόπο τη φωνή που έμελλε να βγάλει πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Θεέ, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Και πάλι για τον τάφο: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο, σε μέρη σκοτεινά και στη σκιά του θανάτου». Και για την ανάσταση: «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά». Και για την ανάληψη: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με ήχο σάλπιγγας». Και για την καθέδρα εκ δεξιών: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ο δε Ησαΐας αναφέρει και την αιτία λέγοντας ότι: «Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο»· και ότι, «Επειδή όλοι πλανήθηκαν σαν πρόβατα, για τον λόγο αυτό σφαγιάζεται».

Θα μπορούσα μάλιστα να απαγγείλω ολόκληρο τον ψαλμό, για να ακούσετε και την ευσέβειά του προς τον Πατέρα, και πώς αναφέρει τα πάντα σε Εκείνον, καθώς ο ίδιος ζητάει να σωθεί από αυτόν τον θάνατο δι' Εκείνου, φανερώνοντας ταυτόχρονα μέσα στον ψαλμό ποιοι ήταν αυτοί που ξεσηκώθηκαν εναντίον του, και αποδεικνύοντας ότι έγινε αληθινά άνθρωπος, επιδεκτικός παθών. Ο ψαλμός είναι ο εξής: Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με. Γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου βρίσκονται τα λόγια των παραπτωμάτων μου. Ο Θεός μου, θα κράζω την ημέρα προς εσένα και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και τούτο δεν θα μου λογαριαστεί ως ανοησία. Εσύ όμως κατοικείς στον άγιο τόπο, εσύ που είσαι ο έπαινος του Ισραήλ. Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας, ήλπισαν και τους ελευθέρωσες· προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού. Όλοι όσοι με έβλεπαν με χλεύασαν, μίλησαν με τα χείλη τους, κούνησαν το κεφάλι τους λέγοντας: Ήλπισε στον Κύριο, ας τον ελευθερώσει, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Διότι εσύ είσαι αυτός που με έβγαλε από την κοιλιά, η ελπίδα μου από τους μαστούς της μητέρας μου· σε εσένα αφέθηκα από τη μήτρα, από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου. Μην απομακρυνθείς από εμένα, διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει κανείς για να με βοηθήσει.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: Έτσι λοιπόν, θα σας αποδείξω ότι όλος ο ψαλμός έχει ειπωθεί για τον Χριστό, μέσω όσων θα εξηγήσω πάλι για αυτόν. Αυτό λοιπόν που λέει ευθύς εξαρχής: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες;», αυτό το προείπε από παλιά ως κάτι που επρόκειτο να λεχθεί για τον Χριστό. Διότι, όταν σταυρώθηκε, είπε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και τα εξής: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου· Θεέ μου, θα κράξω προς εσένα την ημέρα και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και δεν θα είναι από άγνοιά μου», όπως ακριβώς είχαν λεχθεί και αυτά που επρόκειτο να πράξει. Διότι, την ημέρα που επρόκειτο να σταυρωθεί, αφού παρέλαβε τρεις από τους μαθητές του στο όρος που λέγεται των Ελαιών, το οποίο βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον ναό της Ιερουσαλήμ, προσευχόταν λέγοντας: «Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο». Και έπειτα από αυτό, προσευχόμενος λέει: «Όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ θέλεις», δηλώνοντας μέσα από αυτά ότι έχει γίνει αληθινά παθητός άνθρωπος. Αλλά για να μην πει κανείς: «Αγνοούσε λοιπόν ότι πρόκειται να πάθει;», προσθέτει στον ψαλμό αμέσως: «Και δεν είναι από άγνοιά μου».

Ψαλμός κα΄. Εις το τέλος· υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Του οποίου η επιγραφή είναι: «περί της εωθινής αντιλήψεως». Διότι, παρακάμπτοντας ο συντάκτης της επιγραφής το εσπερινό πάθος, μεταπήδησε στην εωθινή ανάσταση, κατά την οποία παρευρισκόταν στον Υιό, ως αντίληψη, και η ευδοκία του Πατρός. Δανειζόμενος δε ο Δαβίδ το πανάχραντο στόμα του Χριστού, λέει τα εξής: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες» σε χέρια φονιάδων; «μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου», δηλαδή, δεν πρόκειται να παρακάμψω το ποτήριο του θανάτου λόγω της αμαρτίας του κόσμου. «Θεέ μου, θα φωνάζω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις», αλλά θα με αφήσεις να υποστώ το πάθος «και τη νύχτα, και αυτό δεν θα μου θεωρηθεί ως άνοια». Δεν αγνοώ, λέει, την οικονομία της ευδοκίας σου με το να μου παραχωρείται να πάθω. «Εσύ όμως κατοικείς στον άγιο» Υιό σου, «ο έπαινος του Ισραήλ». «Σε σένα ήλπισαν οι πατέρες μας, και τους λύτρωσες» από το χέρι των εχθρών τους «και δεν ντροπιάστηκαν».

Κατήγοροι τον συλλαμβάνουν και δικαστές τον καταδικάζουν και, όπως λέει ο Ησαΐας, «στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Διότι, έχοντας στερηθεί την απολογία για τα ανθρώπινα αδικήματα, που είναι τόσο πολλά και μεγάλα, δικαιολογημένα περιβάλλεται ο ίδιος το πρόσωπο του υπευθύνου και εδώ λαμβάνει τη θέση όλης της ανθρωπότητας, και γι' αυτό, οικειοποιούμενος τα πάθη των ανθρώπων απέναντι στον Πατέρα, λέει: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Αποδεχόμενος δηλαδή, για εμάς τους καταδίκους, όπως ακριβώς να υποστεί την τιμωρία, έτσι και να εκφέρει αυτήν τη φωνή· και όπως μια φιλόστοργη μητέρα με μεγάλη προθυμία κινδυνεύει για το αγαπημένο της παιδί, και όταν ένα βέλος κατευθύνεται προς τον γιο της, η ίδια απλώνοντας το χέρι της θα δεχόταν με χαρά την πληγή, με τον ίδιο τρόπο, τις καταδίκες που εμείς επισύραμε στους εαυτούς μας, ο Χριστός προβάλλοντας το σώμα του τις υπέμεινε, και τα βέλη που ρίχτηκαν εναντίον μας τα δέχεται στα δικά του μέλη, ώστε αυτός μεν να πονέσει, ενώ δεν έχει καμία σχέση με τους πόνους, και εμείς να βρεθούμε έξω από κάθε κακό. «Πάνω μου ας πέσει η κατάρα σου, παιδί μου», λέει η μητέρα στον Ιακώβ. Αυτήν τη φωνή απέδειξε με τα έργα Του σε εμάς ο Χριστός, «γινόμενος για εμάς κατάρα».

Όσο για αυτό που έχει λεχθεί περί της έσχατης ημέρας, ότι δηλαδή κανείς δεν τη γνωρίζει, ούτε οι Άγγελοι, ούτε ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας, ορισμένοι μεν λένε ότι λέχθηκε κατ' οικονομίαν, ώστε οι μαθητές, νομίζοντας ότι η τελευταία ημέρα πρόκειται να επέλθει οποιαδήποτε μέρα, να βρίσκονται συνεχώς σε εγρήγορση· τίποτα όμως δεν εμποδίζει να το εκλάβουμε κι αυτό ως λεχθέν κατά αναφοράν, όπως ακριβώς και το: «Εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου» και το: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι ο ίδιος δήλωσε πως αγνοεί την έσχατη ημέρα για να δείξει και να φανερώσει το γνώρισμα που προσιδιάζει καθαυτό στην ανθρώπινη φύση, όχι επειδή ο ίδιος αγνοούσε (προς Θεού· διότι το να αποδίδει κανείς σε αυτόν άγνοια, είτε ως προς τη θεότητα είτε ως προς την ανθρωπότητα, δεν στερείται επικίνδυνου θράσους), αλλά επειδή, όπως λέει ο μακάριος Κύριλλος, όταν διαιρούμε τα πράγματα με λεπτές έννοιες, δηλαδή με νοερές παραστάσεις, μέσω της θεωρίας βλέπουμε τα ιδιαίτερα και καθαυτά γνωρίσματα της κάθε φύσης, ή όπως λέει και ο θεολόγος Γρηγόριος, όταν οι φύσεις διαχωρίζονται στην επίνοια, συνδιαχωρίζονται και τα ονόματα, και επειδή ιδιαίτερο γνώρισμα της ψιλής ανθρωπότητας είναι η άγνοια, κατά τούτο θα μπορούσε να λεχθεί ότι για την κατά Χριστόν ανθρωπότητα, νοούμενη απλώς ως ανθρωπότητα, θεωρείται υπαρκτή η άγνοια. Αυτό ακριβώς διατράνωσε και ο Θεολόγος λέγοντας: «Γνωρίζει μεν ως Θεός, αγνοεί δε ως άνθρωπος, εάν κάποιος διαχωρίσει το φαινόμενο από το νοούμενο».

Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί, δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Μερικοί δε από αυτούς που στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν ότι αυτός φωνάζει τον Ηλία. Και αμέσως ένας από αυτούς έτρεξε, πήρε ένα σφουγγάρι, το γέμισε με ξύδι, το έβαλε σε ένα καλάμι και του έδωσε να πιει. Οι δε υπόλοιποι έλεγαν: «Άφησε, ας δούμε αν θα έρθει ο Ηλίας για να τον σώσει». Το σκοτάδι που έγινε δεν ήταν σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, όπως από μια έκλειψη ηλίου που συμβαίνει φυσιολογικά. Διότι ποτέ, όταν η σελήνη βρίσκεται στη δέκατη τέταρτη ημέρα της, δεν γίνεται έκλειψη ηλίου, αλλά οι φυσικές εκλείψεις του ηλίου συμβαίνουν όταν υπάρχει η λεγόμενη νέα σελήνη. Κατά τη σταύρωση, όμως, η σελήνη ήταν οπωσδήποτε στη δέκατη τέταρτη ημέρα της, διότι τότε τελούνταν το Πάσχα των Εβραίων. Επομένως, το πάθος ήταν υπερφυσικό. Και το σκοτάδι ήταν παγκόσμιο, όχι μερικό όπως στην Αίγυπτο, για να δειχθεί ότι η κτίση πενθεί για το πάθος του Κτίστη, και ότι το φως απομακρύνθηκε από τους Ιουδαίους. Οι δε Ιουδαίοι που ζητούσαν να δουν σημείο από τον ουρανό, ας βλέπουν τώρα τον ήλιο να σκοτεινιάζει. Επειδή δε ο άνθρωπος πλάστηκε την έκτη ημέρα, και την έκτη ώρα έφαγε από το ξύλο (διότι αυτή είναι η ώρα της βρώσεως), ο Κύριος, αναπλάθοντας τον άνθρωπο και θεραπεύοντας το σφάλμα, προσηλώνεται στο ξύλο την έκτη ημέρα και την έκτη ώρα.

«Ελωΐ, Ελωΐ, λαμμά σαβαχθανί», που μεταφράζεται: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Και μερικοί από αυτούς που στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν: «Ιδού, φωνάζει τον Ηλία». Έτρεξε τότε κάποιος και, αφού γέμισε ένα σφουγγάρι με ξύδι και το έβαλε σε ένα καλάμι, του έδινε να πιει, λέγοντας: «Αφήστε, ας δούμε αν θα έρθει ο Ηλίας για να τον κατεβάσει». Ο δε Ιησούς, αφού έβγαλε μια δυνατή φωνή, εξέπνευσε.» Έγινε σκοτάδι, όχι σε έναν τόπο, αλλά σε όλη τη γη· και αν μεν ήταν καιρός έκλειψης, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το φαινόμενο ήταν φυσικό. Τώρα όμως, η σελήνη βρισκόταν στη δέκατη τέταρτη ημέρα της, οπότε ήταν αδύνατο να συμβεί φυσική έκλειψη. Αναφωνεί δε ο Κύριος στα Εβραϊκά το προφητικό λόγιο, δείχνοντας ότι μέχρι και την τελευταία αναπνοή του τιμά τα εβραϊκά. Όσο για το, «Γιατί με εγκατέλειψες;», το λέγει εκ προσώπου της ανθρώπινης φύσης, σαν να λέγει το εξής: