Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 21:23

«Κύριε», Μονογενή Υιέ· «ο Κύριός μας», εμάς των κατά χάριν αδελφών, για τους οποίους είπες: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Αλλά, αν και εσύ μας καταξίωσες να μας ονομάσεις αδελφούς, εμείς ως δούλοι ομολογούμε τη δεσποτεία σου. Διότι στον καθένα από εμάς αρμόζει περισσότερο η παραγγελία του Πνεύματος που λέει: «Και τον αδελφό σου θα υπηρετήσεις». Ο Χριστός, εσένα τον δούλο, σε ονόμασε αδελφό· μην υπερηφανεύεσαι, αλλά, έχοντας το χάρισμα της αδελφότητας, «τον αδελφό σου θα υπηρετήσεις». Επειδή είναι αγαθός ο Δεσπότης, θέλει να υπηρετείται από τους δούλους όπως από αδελφούς. Και ένας βασιλιάς στον πόλεμο αποκαλεί τους στρατιώτες αδελφούς, όχι για να καταφρονηθεί, αλλά για να αγαπηθεί περισσότερο. Γι' αυτό, ευχαριστία ανήκει σε σένα, Δέσποτα, για τη φιλοτιμία της αδελφότητας. Όμως εμείς, αν και ονομαστήκαμε αδελφοί, ομολογώντας τη δουλεία μας λέμε: «Κύριε, ο Κύριός μας». Κύριε, χωρίς μεσάζοντα· το «Κύριε» αυτών που είναι καταγραμμένοι στους ουρανούς ως πρωτότοκοι· «Και σε εκκλησία πρωτοτόκων», λέει, «που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς· ο Κύριός μας», εμάς των πνευματοφόρων αποστόλων, στους οποίους είπες: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο». Διότι σε εμάς τους αποστόλους παρέδωσε ο Δαβίδ τον επιλήνιο ψαλμό. «Κύριε», σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, «ο Κύριός μας», με το κάλλος της προαίρεσης. «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου», όχι πλέον μόνο στην Παλαιστίνη, αλλά «σε όλη τη γη». Ένα αμπέλι χερσώθηκε, και ο οικουμενικός αμπελώνας σώθηκε· διότι «με το δικό τους παράπτωμα ήλθε η σωτηρία στα έθνη».

Γιατί όμως την ονομάζει και νύμφη και αδελφή; Διότι κανένας νυμφίος δεν αποκαλεί τη νύμφη του αδελφή· εδώ όμως την ονομάζει και αδελφή και νύμφη, για να δείξει ότι ο νυμφώνας που υμνείται δεν είναι σαρκικός. Όταν μεν δηλαδή την ονομάζει νύμφη, το κάνει εξαιτίας του Λόγου, ο οποίος μνηστεύθηκε την ψυχή. Αυτό άλλωστε έλεγε και ο Παύλος: «Σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παραστήσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό». Όταν δε την ονομάζει και αδελφή, το κάνει εξαιτίας της σάρκας την οποία ενδύθηκε. Διότι, υποδηλώνοντας αυτό, ένας από τους προφήτες έλεγε για εκείνον: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Γι' αυτόν τον λόγο, κανείς ας μην νομίζει ότι τα λόγια αυτά είναι σαρκικά. Διότι, όταν τον παρακαλούσε η μακαρία αυτή ψυχή λέγοντας: «Ας κατέβει ο αγαπημένος μου στον κήπο του, και ας φάει τον καρπό των ακρόδρυών του» – διότι, όταν ακούς για ψυχή, μην εκλαμβάνεις μία μόνο ψυχή, αλλά ολόκληρο τον κόσμο.

Λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου. Την κακία και την ανοησία των Ιουδαίων υποδηλώνει μέσω αυτών, δηλαδή δια της ρομφαίας, του χεριού του σκύλου, του λέοντος και των κεράτων των μονοκερώτων. Και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου. Ονομάζει «χέρι» τα όσα προήλθαν από αυτόν τον σκύλο, και «σκύλο» τον ίδιο· διότι, όπως λέει, δεν είναι καλό να πάρει κανείς το ψωμί των τέκνων και να το ρίξει στα σκυλάκια. [Ρομφαία δε θα μπορούσε να είναι και ο διάβολος, ο οποίος πάντοτε επιχειρεί να πληγώσει. Μονογενή δε ονομάζει την ψυχή του, επειδή είναι μεμονωμένη και ξεχωρισμένη από τις άλλες ψυχές· διότι όλες εκείνες γνώρισαν αμαρτία, ενώ εκείνη όχι· και επειδή μόνη αυτή έχει πάντοτε την καθ' υπόστασιν ένωση του Θεού Λόγου με τη σάρκα. Διότι ένας είναι ο Χριστός εκ των δύο αντιθέτων, τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Ενώ στις άλλες ψυχές επιφοιτά κατά διαστήματα. Ίσως δε να ονομάζει μονογενή και την Εκκλησία που παρίσταται σε αυτόν, επειδή δεν έχει σπίλο ή ρυτίδα, καθώς συμπληρώνεται από τους αμώμους μέσω της πνευματικής προκοπής από τις εξήντα βασίλισσες και τις ογδόντα παλλακίδες.] Σώσε με από το στόμα του λέοντος, και από τα κέρατα των μονοκερώτων την ταπείνωσή μου. Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου· εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω. Διότι μας δίδασκε τον κατά φύση και αλήθεια Θεό και ομοούσιο Πατέρα του.

Ο λόγος του Παύλου μάς έχει παρουσιάσει τον κατά φύσιν και αληθώς Υιό, όταν έγινε άνθρωπος, να αγιάζει και να αγιάζεται: «Διότι», λέγει, «εκείνος που αγιάζει και εκείνοι που αγιάζονται, προέρχονται όλοι από έναν· γι' αυτόν τον λόγο δεν επαισχύνεται να τους ονομάζει αδελφούς, λέγοντας: Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Διότι αυτός μεν αγιάζει, όντας άγιος κατά φύσιν ως Θεός· αγιάζεται δε μαζί με εμάς, κατά την ανθρώπινη φύση, όταν ανέλαβε την ομοιότητα με εμάς, και εννοώ ακριβώς ως προς αυτό το γεγονός του αγιασμού του, αν και κυριαρχεί επί των πάντων ως Θεός, δεν επαισχύνεται να μας ονομάζει αδελφούς. Β. Αλλά ναι, ισχυρίζονται, δεν θα έλεγε ψέματα αν έλεγε ότι έχει αγιαστεί από τον Πατέρα, ακόμη και αν εξαιρεθεί η καθ' ημάς οικονομία.

Όταν λοιπόν ο Μονογενής Λόγος του Θεού, αν και κατά φύσιν Θεός και Κύριος και συνεδρεύων με τον Θεό και Πατέρα, συγκατέβηκε στο μέτρο της ανθρωπότητας, και γι' αυτό τον λόγο συγκαταλέχθηκε ως αδελφός με εκείνους που κλήθηκαν μέσω της πίστεως στην υιοθεσία του Θεού· τότε ακριβώς, τηρώντας άριστα την πάνσοφη τάξη της θείας οικονομίας, έλεγε για εμάς άλλοτε μεν: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου», και άλλοτε: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός». Διότι έχουν παραδοθεί σε αυτόν τα πάντα από τον Θεό και Πατέρα, και γίναμε κλήρος του, αν και παλαιότερα ήμασταν «μερίδες αλεπούδων», όπως λέει ο Δαβίδ. Επειδή, οι άθλιοι, ήμασταν υποταγμένοι παρά τη θέλησή μας στις αγέλες των δαιμόνων· όμως ο Χριστός με το δικό του αίμα μας απέκτησε όλους και μας έκανε κληρονομιά του. Και γι' αυτό είπε προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Εκείνους που μου έδωσες από τον κόσμο δικοί σου ήταν και τους έδωσες σε εμένα, και εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς». Διότι, αν και είναι Υιός κατά φύσιν, λέει ότι εξαιτίας της ανθρώπινης φύσεως συμμετείχε μαζί με εμάς κατά χάριν σε αυτή τη δόξα, ωστόσο, παραμένοντας αυτό που ήταν, μας έδωσε τη δική του δόξα. Επειδή μας σφράγισε με το δικό του Πνεύμα για υιοθεσία, και εν αυτώ «κράζουμε: Αββά, ο Πατήρ». Επομένως εμείς, που συγκαταλεχθήκαμε στα τέκνα του Θεού, έχουμε γίνει κοινωνοί αίματος και σαρκός, δηλαδή βρισκόμαστε σε αίμα και σάρκα και σε φθαρτά και γήινα σώματα.

Διότι ο Υιός έθεσε μέσα μας το δικό Του Πνεύμα, και γίναμε οικείοι Του· και μέσω αυτού κράζουμε: «Αββά, ο Πατέρας»· μας ονομάζει, λοιπόν, παιδιά του Πατέρα, καθώς έχουμε την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος, ώστε να ονομαστούμε και εμείς αδελφοί του κατά φύσιν αληθινού Υιού. Διότι είπε μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Θα εξαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου.» Όμως, παρόλο που έγινε αδελφός, και ονομάστηκε πρωτότοκός μας λόγω της ανθρώπινης φύσης, αν και είναι Θεός και Υιός μονογενής, δεν αγνοήσαμε τη δόξα Του, και την υπεροχή Του πάνω σε όλη την κτίση. Γνωρίζουμε δε ότι έχουμε δοθεί σε Αυτόν από τον Θεό και Πατέρα. Και αυτό βρίσκεται να το λέει ο ίδιος προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Εκείνους που μου έδωσες από τον κόσμο δικοί σου ήταν, και σε εμένα τους έδωσες.» Διότι Κύριος των πάντων είναι κατά φύσιν ο Υιός· και συνάρχει σε κάθε δημιούργημα μαζί με τον Θεό και Πατέρα. Επειδή όμως έγινε και άνθρωπος, στον οποίο τα πάντα είναι θεόσδοτα, λέγεται ότι λαμβάνει αυτά των οποίων ήταν ήδη Κύριος ως Θεός· «Ζήτησε», λέει, «από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Χαίρεται, λοιπόν, με εκείνους που έχουν εμπιστευθεί σε Αυτόν, δηλαδή με όσους έχουν κληθεί στην επίγνωση της αλήθειας μέσω της πίστης· και σχεδόν προτείνοντας το χέρι, καταδεικνύει λέγοντας: «Ιδού εγώ και τα παιδιά, τα οποία μου έδωσε ο Θεός.» Ποιος, λοιπόν, τα λέει αυτά; Ο Εμμανουήλ, προφανώς.

Αλλά και η γλυκύτητα της καρδιάς έλιωσε σαν το κερί που υπήρχε, όταν έγινε τροφή, και προχώρησε στην κοιλιά. Αναφέρεται δε στις έννοιες που λεπταίνουν μέσω της συνεχούς μελέτης, ώστε να μεταδίδονται για τη συγκρότηση εκείνου που τρέφεται. <Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου.> (A f. 125 b.) Όνομα εδώ εννοεί τη δόξα, σύμφωνα με το, «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους.» Διότι κατέστησε σαφή τη δόξα του, όχι μόνο επειδή είναι Πατέρας, λέγοντας και διδάσκοντάς το, αλλά καθιστώντας εμφανή την πραότητα και τη δόξα του σε εμάς που γίναμε αδελφοί του, κατά το ότι έγινε όμοιος με εμάς. Διότι είπε, «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια.» Και έχει φανερώσει σε εμάς και με άλλον τρόπο τη δόξα του Πατέρα· διότι όσοι έχουν δει τον Υιό με τα μάτια της διανοίας, να έχει την απόλυτα θεοπρεπή εξουσία και την παντοδυναμία στα πάντα, έχουν δει τον Πατέρα και τον έχουν γνωρίσει.

Περί της αφιερώσεως των πρωτοτόκων. α'. Έχουμε λυτρωθεί από την παλαιά πατροπαράδοτη διαγωγή μας, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Όχι με φθαρτά πράγματα, με ασήμι ή χρυσάφι, αλλά με το τίμιο αίμα του Χριστού, ως αμνού άμωμου και άσπιλου, ο οποίος ήταν προεγνωσμένος προ καταβολής κόσμου, αλλά φανερώθηκε κατά τους έσχατους καιρούς.» Επειδή είναι Θεός κατά φύση, και έχει τη μορφή και την ισότητα του Θεού και Πατέρα, και επειδή ο Μονογενής ονομάστηκε και πρωτότοκος, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Διότι είπε κάπου για εμάς στους Ψαλμούς προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω.» Διότι, αφού προσέλαβε στον εαυτό του τα ανθρώπινα, και συγκατέβηκε οικονομικώς στα δικά μας μέτρα, δεν αισχύνεται να μας αποκαλεί αδελφούς, επειδή έχουμε κληθεί σε υιοθεσία δι' αυτού. Και είναι αλήθεια, και μαρτυρείται από τα ίδια τα πράγματα, ότι ο Πατέρας έδωσε τον ίδιο του τον Υιό ως αντάλλαγμα για τη σωτηρία όλων μας. Επομένως, όπως λέει ο Παύλος, «αγοραστήκαμε με τίμημα», και δεν ανήκουμε στους εαυτούς μας. «Αλλά ένας πέθανε υπέρ πάντων, ώστε όλοι να μη ζούμε πλέον για τους εαυτούς μας, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς.»

Αυτό δε ήταν [το πλήθος] εκείνων που από τα έθνη επιστρέφουν στον Θεό. Διότι είπε: «Οίκος Ισραήλ, ευλογήστε τον Κύριο· ομοίως και οίκος Ααρών, και οίκος Λευί· και στο τέλος οι φοβούμενοι τον Κύριο». Αλλά σε εκείνο μεν το σημείο προτάσσονταν εκείνων που φοβούνται τον Κύριο όσοι προέρχονταν από τον Ισραήλ· εδώ όμως, μετά την ανάσταση του Σωτήρος, οι φοβούμενοι τον Κύριο προτάσσονται του Ισραήλ. Διότι έπρεπε, εφόσον ο ίδιος είχε πει: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω», να παραδοθεί ο ύμνος πρώτα σε όσους ανήκουν στην Εκκλησία του. Αυτοί δε ήταν εκείνοι από τα έθνη που σώθηκαν εξαιτίας του, τους οποίους ακριβώς υποδηλώνει λέγοντας: «Οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέστε αυτόν». Με πολλή ακρίβεια υπόσχεται στους δικούς του αδελφούς και μαθητές να διηγηθεί το πατρικό όνομα, ως ανώτερους και δυνατότερους· στην Εκκλησία του όμως και στο πλήθος του λαού δεν παραδίδει πλέον το πατρικό όνομα, επειδή αυτοί δεν ήταν σε θέση να το χωρέσουν, αλλά τους διδάσκει ύμνο. Έπειτα προστάζει το σπέρμα του Ιακώβ να τον δοξάσει, θέτοντας ως δεύτερο τάγμα το ιουδαϊκό, μετά τον λαό που προέρχεται από τα έθνη· τους οποίους μάλιστα δεν ονομάζει Ιακώβ, αλλά σπέρμα του Ιακώβ και του Ισραήλ, με πολλή ακρίβεια, εξαιτίας της καταγωγής τους από τον πατριάρχη.

«Θα σε δοξολογήσω σε εκκλησία μεγάλη». Και ο 21ος ψαλμός, ο οποίος έχει λεχθεί εκ μέρους του Σωτήρα μας, μετά τις προφητείες τις σχετικές με το πάθος του, έκανε μνεία της Εκκλησίας του με τα λόγια: «Εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». Και αυτά λέγονταν εκεί μετά το: «Λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου. Σώσε με από το στόμα του λιονταριού, και από τα κέρατα των μονοκέρων την ταπείνωσή μου». Επομένως, σε αυτά είχε συνδεθεί το: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». Έτσι και στα προκείμενα εδάφια, αφού προανέφερε με παρόμοιο τρόπο: «Αποκατάστησε την ψυχή μου από την κακουργία τους, από τα λιοντάρια τη μονογενή μου», προσθέτει: «Θα σε δοξολογήσω σε εκκλησία μεγάλη, ανάμεσα σε λαό βαρύ θα σε αινέσω». Αντί για το «βαρύ», ο Ακύλας το απέδωσε ως «οστέινο», δηλαδή ισχυρό, επειδή τα οστά τυγχάνει να είναι τα πιο δυνατά και ισχυρά μέρη όλου του σώματος.

Αυτά, λοιπόν, θα υποστούν όσοι επαναστάτησαν εναντίον μου· εγώ όμως θα υμνήσω τη δύναμή σου, του δικού μου Πατέρα. Αυτά δε λέγονται εκ προσώπου του Σωτήρος με προφητικό πνεύμα, όπως και σε άλλα χωρία λέγονταν από αυτόν: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». Και λέει, «θα αγαλλιάσω το πρωί για το έλεός σου»· πράγμα που ο Σύμμαχος μετέφρασε: «Και θα υμνήσω κατά τον όρθρο το έλεός σου». Με αυτό υποδηλώνει προφητικώς τη λατρεία που τελείται κατά τον όρθρο και κάθε πρωί της αναστάσιμης ημέρας σε όλη την οικουμένη μέσα στην Εκκλησία του. Διότι με τη φράση «Εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω» δηλωνόταν ο τόπος, στον οποίο ο Χριστός υποσχόταν να υμνήσει τον Πατέρα· ενώ με τη φράση «Και θα υμνήσω κατά τον όρθρο το έλεός σου» παρίσταται ο χρόνος, κατά τον οποίο το πατρικό έλεος, που ξεχύθηκε σε όλα τα έθνη, ο Μονογενής του το υμνεί μέσω του δικού του λαού, χαίροντας και αγαλλιώντας γι' αυτό. Και όλα αυτά θα σου τα ανταποδώσω, λέει· διότι έγινες αντιλήπτοράς μου και καταφυγή μου κατά την ημέρα της θλίψης μου. Επειδή, λοιπόν, έλαβα όλα αυτά από τον Πατέρα, ευλόγως κατά τον όρθρο θα υμνήσω το έλεός σου και θα σου ψάλω εγώ ο ίδιος· διότι έγινες αντιλήπτοράς μου, και Θεός μου και έλεός μου. Διότι κανείς από τους κατώτερους δεν ήταν ικανός να μου απλώσει χέρι βοηθείας, παρά μόνο συ, ο Πατέρας, που είσαι ανώτερός μου.

Γι' αυτήν κάνει μνεία και σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εν μέσω Εκκλησίας θα σε υμνήσω»· και πάλι: «Ευαγγελίσθηκα δικαιοσύνη σε πολυπληθή Εκκλησία»· και αλλού: «Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου σε Εκκλησία μεγάλη». Αλλά δεν ήταν τέτοια η προηγούμενη συναγωγή· διότι η μεν ονομάστηκε έτσι από το γεγονός ότι συνάγονταν μαζί, ενώ η άλλη, η Εκκλησία, φανερώνει τον εξαίρετο χαρακτήρα της εκλογής. Εάν, πάλι, ρωτούσε κάποιος την αιτία για την οποία απορρίφθηκε η συναγωγή, την οποία είχε αποκτήσει από την αρχή, ο ίδιος ο Χριστός του Θεού θα τον διδάξει μέσα από άλλη προφητεία, λέγοντας: «Με περικύκλωσαν σκυλιά πολλά, συναγωγή πονηρευομένων με περιέκλεισε. Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα μου τα οστά».

Ψ. Ψαλμού κα΄. —ΙΓ΄. Είναι σαφώς ομολογημένο από όλους εκείνους που πιστεύουν ορθά στον Χριστό, ότι η αρχή του προκειμένου ψαλμού, που έχει ως εξής: «Ο Θεός μου, ο Θεός μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;», ειπώθηκε από τον ίδιο κατά τον καιρό του πάθους. Διότι αυτό ακριβώς φανέρωνε και η φωνή πάνω στον σταυρό, η οποία έλεγε: «Ελωί, Ελωί, λαμά σαβαχθανί». Αλλά βέβαια, προτού αρχίσουμε να εφαρμόζουμε την προφητεία του ψαλμού στο πρόσωπό Του, θα ρωτήσουμε εκείνους που καυχώνται για την περιτομή, ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι αυτός που λέει τα όσα αναφέρονται στον ψαλμό. Διότι δεν φαίνεται να είναι κάποιος τυχαίος αυτός που, εκτός από τα άλλα, λέει και αυτά: «Εσύ είσαι αυτός που με έβγαλε από την κοιλιά· η ελπίδα μου από τους μαστούς της μητέρας μου· σε εσένα αφέθηκα από τη μήτρα· από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου»· και ο οποίος προσθέτει: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω»· και πάλι: «Δεν απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν φώναξα προς αυτόν, με εισάκουσε. Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου, σε εκκλησία μεγάλη θα σε δοξολογήσω· θα εκπληρώσω τις ευχές μου ενώπιον εκείνων που τον φοβούνται».

Επιπλέον αυτών, ας πουν και τα υπόλοιπα που αναφέρονται στον Ψαλμό, αν μπορούν να τα εφαρμόσουν σε κάποιον από τους άγιους άνδρες· διότι, ποιος υπήρξε τέτοιος, όπως προδιατύπωσε ο λόγος: «όλοι όσοι με έβλεπαν με χλεύασαν»; Ή για ποιον μίλησαν με τα χείλη τους και κούνησαν το κεφάλι, λέγοντας: «ήλπισε στον Κύριο, ας τον λυτρώσει, ας τον σώσει, διότι τον θέλει»; Σε ποιον επίσης επιτέθηκαν πολλοί μόσχοι, και ποταποί στη φύση σκύλοι, και τον περικύκλωσαν παχείς ταύροι; Και άνοιξαν το στόμα τους εναντίον του, «σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται»; Και επιπλέον αυτών, ποιον περικύκλωσε η συναγωγή των πονηρών; Και μάλιστα τον περικύκλωσε έτσι, ώστε να του τρυπήσουν τα χέρια και τα πόδια, και να απαριθμήσουν όλα τα οστά του, και να μοιράσουν μεταξύ τους τα ιμάτιά του, ρίχνοντας κλήρο για τον ιματισμό του; Διότι τέτοια περίπου αναφέρει το πρόσωπο του ψαλμού, το οποίο, μετά από τόσα που έπαθε, προσθέτει λέγοντας: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω». Ας δώσουν λοιπόν λύση σε αυτά, ερμηνεύοντας ταυτόχρονα και τα υπόλοιπα του ψαλμού, ιδιαίτερα από το σημείο: «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών», μέχρι το: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του στον λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο δημιούργησε ο Κύριος».

Ποια ήταν όμως αυτά; Πρώτον μεν, το να επαινεθεί από τους αδελφούς του· δεύτερον, το να επιβάλει τα χέρια του στα νώτα των εχθρών του· τρίτον, το να προσκυνηθεί από τους γιους του πατέρα του. Αυτά ακριβώς εκπληρώνονταν, όταν, επιτελώντας στο μεσοδιάστημα τις παράδοξες δυνάμεις και τα τεράστια θαύματα, θαυμαζόταν, επαινούνταν και προσκυνούνταν από τους δικούς του μαθητές και αποστόλους, τους οποίους δεν δίσταζε να αποκαλεί και αδελφούς, λέγοντας αφενός μέσω του ψαλμού: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω», και αφετέρου προστάζοντας τις γυναίκες που ήταν μαζί με τη Μαρία να μεταφέρουν σε αυτούς, ως αδελφούς, το χαρμόσυνο μήνυμα: διότι «αναγγείλατε», λέει, «στους αδελφούς μου», ότι «ανέρχομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Έτσι λοιπόν «οι αδελφοί» στην αρχή τον επαινούσαν για τα παράδοξα σημεία μόνο ως έναν θαυμάσιο άνδρα, έχοντας υποθέσει ότι ήταν πιθανώς κάποιος από τους προφήτες· όταν όμως στο μεταξύ... βλέποντας τις θαυμαστές παράδοξες πράξεις του και το πώς καθαίρεσε τον «εχθρό» και τον «εκδικητή», δηλαδή τον θάνατο και τον άρχοντα του αιώνα τούτου μαζί με τις υπόλοιπες αόρατες και εχθρικές δυνάμεις, τότε πλέον, πιστεύοντας ότι αυτός είναι Θεός, τον προσκύνησαν.

Όλοι όσοι με βλέπουν με χλευάζουν, κινούν τα χείλη τους, κουνούν το κεφάλι: «Ήλπισε στον Κύριο, ας τον λυτρώσει· ας τον σώσει, αφού τον θέλει». Διότι εσύ είσαι εκείνος που με έβγαλε από την κοιλιά, η ελπίδα μου από τους μαστούς της μητέρας μου· σε σένα αφέθηκα από τη μήτρα. Από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου· μην απομακρυνθείς από εμένα, διότι η θλίψη πλησιάζει, διότι δεν υπάρχει κανείς για να με βοηθήσει. Με περικύκλωσαν πολλοί μόσχοι, παχείς ταύροι με έζωσαν· άνοιξαν εναντίον μου το στόμα τους, σαν λιοντάρι που αρπάζει και βρυχάται. Σαν νερό χύθηκα και σκορπίστηκαν όλα μου τα οστά, η καρδιά μου έγινε σαν κερί που λιώνει μέσα στα σωθικά μου. Ξεράθηκε σαν κεραμίδι η δύναμή μου, και η γλώσσα μου κόλλησε στον λάρυγγά μου, και στο χώμα του θανάτου με κατέβασες. Διότι με περικύκλωσαν πολλά σκυλιά, συναγωγή κακοποιών με έζωσε· τρύπησαν τα χέρια και τα πόδια μου. Μέτρησαν όλα μου τα οστά· αυτοί δε με παρατήρησαν και με περιεργάστηκαν. Μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο. Εσύ όμως, Κύριε, μην απομακρύνεις τη βοήθειά σου, πρόστρεξε στην προστασία μου. Λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από το χέρι του σκύλου τη μοναδική μου ζωή· σώσε με από το στόμα του λιονταριού, και από τα κέρατα των μονοκέρων την ταπεινωμένη μου ύπαρξη. Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω.

Και ποια είναι η «ρομφαία» και ο «κύων» και ο «λέων»; Και ποιοι είναι οι λεγόμενοι «μονοκέρωτες», οι οποίοι περιβάλλουν αυτόν που υποδηλώνεται; Και πώς, μετά την πάλη με τόσους πολλούς, μετά την κατάβασή του «στο χώμα του θανάτου», υπόσχεται να διηγηθεί το όνομα του Πατρός, όχι σε όλους, αλλά μόνο στους δικούς του «αδελφούς»; Και ποιοι είναι οι «αδελφοί», και ποια η «εκκλησία», για την οποία λέει αυτός που υπέστη τέτοια πάθη «εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω»; Στα οποία προσθέτει, ότι άρα δεν θα είναι μόνο ένα το έθνος των Ιουδαίων, αλλά «όλα τα πέρατα της γης» θα αποκτήσουν επίγνωση «και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο», «και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών»; Και εσύ ο ίδιος, αφού εξετάσεις προσεκτικά μέσα σου κάθε λέξη του ψαλμού, δες αν είναι δυνατόν να αποδοθούν τα όσα προφητεύονται σε οποιονδήποτε τυχαίο. Αλλά δεν θα βρεις να εφαρμόζονται αυτά σε άλλον, παρά μόνο στον Σωτήρα μας, ο οποίος είναι ο πιο αξιόπιστος και αληθινός από όλους, έχοντας αναλάβει στο δικό του πρόσωπο τη φωνή του ψαλμού, όπως μαρτύρησαν οι ευαγγελιστές: ο μεν Ματθαίος μέσα από τα λόγια του που παραθέσαμε, ο δε Μάρκος μέσα από αυτά που και ο ίδιος ιστορεί κάπως έτσι, λέγοντας: «όταν δε ήλθε η έκτη ώρα, έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα. Και την ένατη ώρα ο Ιησούς φώναξε με μεγάλη φωνή λέγοντας, ηλί ηλί λιμά σαβαχθανί, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει, ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες; Και μερικοί από αυτούς που άκουσαν, έλεγαν: Τον Ηλία φωνάζει».

Και βεβαίως, αντιλαμβανόμενος αυτό και έχοντας τύχει της πατρικής βοήθειας, όπως ακριβώς προσευχήθηκε, από εδώ και στο εξής αρχίζει τον επινίκιο ύμνο, συνθέτοντας τον ψαλμό «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως», στον οποίο λέει: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της εκκλησίας θα σε υμνήσω». Πρώτα, λοιπόν, στους δικούς του μαθητές και αποστόλους υπόσχεται να ευαγγελιστεί τη χαρά και την αγαλλίαση για αυτόν, ονομάζοντάς τους αδελφούς. Σε συμφωνία με αυτά διδάσκει και ο Ματθαίος, λέγοντας: «Και ιδού, ο Ιησούς τις συνάντησε» (δηλαδή τη Μαρία Μαγδαληνή και τις γυναίκες μαζί της) «λέγοντας, χαίρετε· και εκείνες αφού πλησίασαν έπιασαν τα πόδια του και τον προσκύνησαν. Τότε τους λέει ο Ιησούς, μη φοβάστε, πηγαίνετε να αναγγείλετε στους αδελφούς μου, να πάνε στη Γαλιλαία, και εκεί θα με δουν». Αλλά και ο Ιωάννης, μετά την εκ νεκρών ανάσταση, παρουσιάζει επίσης τον Ιησού να λέει προς τη Μαρία: «Μην με αγγίζεις· διότι δεν έχω αναβεί ακόμη προς τον Πατέρα μου· πήγαινε όμως προς τους αδελφούς μου και πες τους, αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Πρώτα, λοιπόν, στους αποστόλους του, τους οποίους ονομάζει δικούς του αδελφούς, λέει ότι θα διηγηθεί το όνομα του Πατέρα· και μετά από εκείνους, με τάξη και ακολουθία, υπόσχεται να διδάξει τον ύμνο προς τον Πατέρα στην Εκκλησία η οποία συγκροτήθηκε σε όλη την οικουμένη στο όνομά του.

Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος δάσκαλος που διαπρέπει στη σοφία ανέπτυσσε διδασκαλίες εν μέσω των μαθητών του, προκειμένου να ακούσουν και εκείνοι και να υπακούσουν, με τον ίδιο τρόπο και αυτός λέει, «εν μέσω της εκκλησίας θα σε υμνήσω», ώστε η εκκλησία, αφού μάθει και ακούσει από αυτόν με τον πρέποντα τρόπο, να μην υμνεί πλέον τους δαίμονες όπως πριν, αλλά μόνο τον ίδιο τον Θεό των πάντων, μέσω εκείνου που τον εξήγγειλε. Έχοντας υποσχεθεί ότι θα πράξει αυτά, με μεγάλη συνέπεια από το σημείο αυτό προστάζει την εκκλησία και τους αδελφούς του να υμνούν τον Πατέρα. Γι' αυτό λέει: «οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέσατε αυτόν· όλο το σπέρμα του Ιακώβ, δοξάσατε αυτόν», και «ας τον φοβηθεί όλο το σπέρμα του Ισραήλ. Διότι δεν εξουθένωσε ούτε βδελύχθηκε τη δέηση του πτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν έκραξα προς αυτόν, με εισάκουσε», με τα οποία σαφώς παρουσίασε την απαλλαγή από τα προαναφερθέντα δεινά. Εάν λοιπόν «όταν έκραξε προς αυτόν, τον εισάκουσε», και προσευχήθηκε να λυτρωθεί «από τη ρομφαία η ψυχή» του, και «από τον σκύλο η μονογενής» του, και ακόμη «από το στόμα του λέοντος και από τα κέρατα των μονοκερώτων η ταπείνωσή» του, είναι φυσικό να εννοήσουμε ότι εκείνος που τα είπε αυτά βρήκε απαλλαγή από αυτά, διότι ο Θεός δεν «βδελύχθηκε τη δέησή» του, ούτε «απέστρεψε το πρόσωπό του» από αυτόν, αλλά «όταν έκραξε», τον «εισάκουσε».

Γι' αυτό και κατέστη δυνατό σε αυτόν, αφού ελευθερώθηκε από τόσα πολλά και διέφυγε τον θάνατο, να συναναστρέφεται με τους μαθητές του και συνάμα «αδελφούς», και να υμνεί τον Πατέρα «εν μέσω εκκλησίας». Παρατήρησε δε πάλι πώς αποκαλεί εκ νέου τον εαυτό του «πτωχό», σύμφωνα με τις προφητείες που παρατέθηκαν προηγουμένως, μέσω των οποίων ονομαζόταν πένης και πτωχός.

Αλλά, επειδή μέσω αυτών φανέρωσε και την ανάστασή του, στρέφοντας πάλι τον λόγο προς τον Πατέρα, λέει: «Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου σε μεγάλη εκκλησία», κάνοντας μνεία της εκκλησίας που συγκροτήθηκε στο όνομά του από τα έθνη σε ολόκληρη την οικουμένη, στην οποία ο έπαινος για τον Σωτήρα μας ψάλλεται διαρκώς με το νεύμα και τη συνέργεια του Πατέρα του. Γι' αυτό λέει: «Από εσένα προέρχεται ο έπαινός μου σε εκκλησία μεγάλη». Διότι είναι αληθινά μεγάλη αυτή η εκκλησία, συγκροτημένη από κάθε γένος ανθρώπων, και, λόγω της σεμνότητας και της υπερφυούς φύσης του βίου της καθώς και του μεγαλείου των δογμάτων της, δεν επιδέχεται καν σύγκριση με το έθνος των Ιουδαίων και με τη συναγωγή των εκ περιτομής, η οποία έχει σμικρυνθεί από κάθε είδους φτώχεια λόγου, βίου, φρονήματος και της λοιπής αντίληψης περί Θεού. Έπειτα προσθέτει: «Τις ευχές μου θα αποδώσω» στον Κύριο «ενώπιον όλων εκείνων που τον φοβούνται» (αποκαλώντας «εκείνους που τον φοβούνται» τη μεγάλη εκκλησία που αναφέρθηκε προηγουμένως), στους οποίους έλεγε: «Εκείνοι που φοβούνται τον Κύριο, αινέστε τον». Και ποιες ευχές λέει ότι θα αποδώσει, παρά αυτές που υποσχέθηκε; Και ποιες υποσχέθηκε, παρά εκείνες μέσω των οποίων είπε: «Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω»; Διότι ευχές είναι οι υποσχέσεις, τις οποίες, αφού τις υποσχέθηκε, διαβεβαίωνε ότι θα τις εκπληρώσει «στο μέσο της εκκλησίας».

Αυτά δε τα λέει, όχι επειδή προστάζει να αποφεύγουμε τις συνάξεις και τις προσευχές και τις ψαλμωδίες στον ναό· διότι τότε ο ψαλμωδός προφήτης δεν θα έλεγε προς αυτόν, «εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω», και «θα σε δοξολογήσω ανάμεσα στους λαούς, Κύριε, θα σε δοξολογήσω ανάμεσα στα έθνη», και «θα εκπληρώσω τις ευχές μου ενώπιον εκείνων που σε φοβούνται, Κύριε»· και προς εμάς, «εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεό», και «ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε, και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου του Θεού μας». Αλλά, μαζί με άλλα υψηλότερα νοήματα για τα οποία ο παρών χρόνος δεν επιτρέπει να μιλήσουμε, ο Κύριος διδάσκει και τούτο: ότι η κατ' ιδίαν έγερση για προσευχή στα σπίτια μας, ακόμη και μέσα στα ίδια μας τα υπνοδωμάτια, προετοιμάζει την εκκλησιαστική προσευχή προς τον Θεό, όπως και η εσωτερική νοερή προσευχή στηρίζει εκείνη που γίνεται με τα χείλη· διότι όποιος επιθυμεί να προσεύχεται μόνο όταν προσέρχεται στον ναό του Θεού, ενώ στο σπίτι, στους δρόμους και στις αγορές δεν φροντίζει καθόλου για την προσευχή, αυτός ούτε όταν βρίσκεται μέσα στον ναό του Θεού προσεύχεται αληθινά.

«Θα διηγηθώ»: Όταν εξήγησε τα μυστήρια του Πατέρα στους αποστόλους. «Εν μέσω εκκλησίας»: Καθώς ο ίδιος οικοδόμησε την εκκλησία και δοξάζεται μέσα σε αυτήν. «Οι φοβούμενοι»: Εννοεί τους αποστόλους και όσους σώθηκαν μέσω αυτών. «Άπαν το σπέρμα»: Ο πιστός λαός, που προέρχεται από τα έθνη, εφόσον έγιναν τέκνα του Χριστού· διότι ο Ιακώβ παντού ερμηνεύεται ως ο Χριστός. «Ας φοβηθούν»: Ομοίως ο πιστός λαός· διότι ο Ισραήλ ερμηνεύεται ως αυτός που βλέπει τον Θεό. Και οι πιστοί βλέπουν τον Θεό μέσω της μυσταγωγίας. «Διότι δεν εξουθένωσε»: Διότι ούτε βδελύχθηκε ούτε μίσησε τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, επειδή ήταν φτωχός από θεογνωσία ή μολυσμένος από τα είδωλα, αλλά τον προσκάλεσε. «Ούτε απέστρεψε»: Από τον λαό των εθνών· διότι, επειδή τον ήθελε, και τον προόρισε και τον εξέλεξε για τον εαυτό του. «Και όταν έκραξα»: Διότι προς αυτόν έχει ειπωθεί: ενώ ακόμη εσύ μου μιλάς, εγώ είμαι παρών. «Από εσένα ο έπαινος»: Κατά την ημέρα εκείνη· διότι μεγάλη και παγκόσμια θα είναι τότε η εκκλησία, στην οποία λαμβάνουν τον έπαινο όσοι έχουν ζήσει καλώς. «Τις ευχές μου»: Όταν ο Χριστός δίδασκε τους αποστόλους λέγοντας: όταν προσεύχεστε, έτσι να λέτε. «Θα φάνε οι πένητες»: Τον μυστικό άρτο οι πιστοί. «Και θα αινέσουν»: Διότι τα μυστήρια εσθίονται με αίνο και προσευχή. «Θα ζήσουν»: Διότι όσοι τρέφονται από τα μυστήρια ζουν εις τους αιώνες.

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί της εκκλησίας, και του οίκου του Θεού, και του θυσιαστηρίου, και της ιερατικής θυσίας· και ότι δεν πρέπει να εμπορεύονται [να καπηλεύονται] μέσα στις εκκλησίες. «Το θυσιαστήριο θα είναι άγιο των αγίων· και καθένας που αγγίζει το θυσιαστήριο, θα αγιασθεί.» «Τις απαρχές των πρωτογεννημάτων της γης σου θα τις φέρεις στον οίκο του Θεού σου.» «Δεν θα ανεβείς με σκαλοπάτια στο θυσιαστήριό μου, ώστε να μην αποκαλύψεις την ασχημοσύνη σου πάνω σε αυτό.» «Θα τοποθετείς πάνω στην τράπεζά μου άρτο ενώπιόν μου παντοτινά.» «Καθένας που θα αγγίξει τη θυσία των ιερέων θα αγιασθεί.» «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Μίλησε στον Ααρών τον αδελφό σου, και να μην εισέρχεται οποιαδήποτε ώρα στο άγιο εσωτερικό του καταπετάσματος, ενώπιον του ιλαστηρίου.» «Εγώ όμως με το πλήθος του ελέους σου θα εισέλθω στον οίκο σου· θα προσκυνήσω προς τον άγιο ναό σου με τον φόβο σου, και τα λοιπά.» «Εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω. Οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέστε αυτόν.» «Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου, και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου.» «Ένα πράγμα ζήτησα από τον Κύριο, αυτό θα αναζητήσω,» και τα λοιπά. «Προσκυνήστε τον Κύριο στην άγια αυλή του.» «Θα χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ.» «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων, ο βασιλιάς μου. Είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες.» «

Με περικύκλωσαν πολλοί μόσχοι, ταύροι παχείς με περιέκλεισαν· άνοιξαν εναντίον μου το στόμα τους σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται· χύθηκα σαν νερό και διασκορπίστηκαν όλα μου τα οστά. Η καρδιά μου έγινε σαν κερί που λιώνει μέσα στα σπλάχνα μου· ξεράθηκε σαν κεραμίδι η δύναμή μου, και η γλώσσα μου κόλλησε στον λάρυγγά μου, και στο χώμα του θανάτου με κατέβασες· διότι με περικύκλωσαν πολλοί σκύλοι, συναγωγή πονηρών με περιέκλεισε. Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα μου τα οστά· αυτοί δε με παρατήρησαν και με κοίταξαν. Μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο. Εσύ, όμως, Κύριε, μην απομακρύνεις τη βοήθειά σου από εμένα· πρόσεξε να με συνδράμεις. Γλίτωσε την ψυχή μου από τη ρομφαία και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου (ψυχή)· σώσε με από το στόμα του λιονταριού και από τα κέρατα των μονοκέρων την ταπείνωσή μου. Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω. Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον, όλο το σπέρμα του Ιακώβ δοξάστε τον, ας τον φοβηθεί όλο το σπέρμα του Ισραήλ.

Και το ότι γνώριζε πως ο Πατέρας του θα του παρείχε τα πάντα, όπως ζητούσε, και ότι θα τον ανέστηνε από τους νεκρούς, και προέτρεπε όλους όσους φοβούνται τον Θεό να τον υμνούν επειδή ελέησε, μέσω του μυστηρίου αυτού του Σταυρωθέντος, ολόκληρο το γένος των ανθρώπων που πιστεύουν, και το ότι στάθηκε ανάμεσα στους αδελφούς του, τους αποστόλους (οι οποίοι, μετά την ανάστασή του από τους νεκρούς και αφού πείστηκαν από αυτόν ότι και πριν το πάθος του τους έλεγε πως έπρεπε να τα πάθει αυτά και ότι είχαν προκηρυχθεί από τους προφήτες, μετανόησαν για το ότι τον εγκατέλειψαν όταν σταυρώθηκε), και καθώς βρισκόταν μαζί τους ύμνησε τον Θεό, όπως δηλώνεται ότι συνέβη και στα απομνημονεύματα των αποστόλων, τα φανέρωσαν τα υπόλοιπα λόγια του ψαλμού. Αυτά είναι τα εξής: Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της εκκλησίας θα σε υμνήσω. Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον, όλο το σπέρμα του Ιακώβ δοξάστε τον, ας τον φοβηθεί όλο το σπέρμα του Ισραήλ.

Ποια είναι λοιπόν η Εκκλησία; Οι χορείες των αγίων και τα σύνολα των πιστών. Ονομάζεται βέβαια εκκλησία και ο ναός· αλλά λόγω του εκκλησιαζόμενου, δηλαδή του συναθροιζόμενου λαού, ονομάζεται εκκλησία. Εκκλησία όμως είναι κυρίως η συνάθροιση του λαού· ο δε ναός, ονομάζεται ευκτήριος οίκος και οίκος προσευχής, ενώ εκκλησία είναι ο λαός. Και αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο, ούτε πρόσφατο· ούτε ανήκει μόνο στην Καινή Διαθήκη, αλλά και στην Παλαιά, και ανέκαθεν οι προφήτες ονόμαζαν εκκλησίες τις συναγωγές του λαού. «Η αίνεσή του», λέει, «μέσα στην εκκλησία της Σιών»· και πάλι: «εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω», και ότι «συνεκάλεσε εκκλησία ο Σολομών»· και ξανά «στάθηκε ο Σολομών ενώπιον όλης της εκκλησίας του Ισραήλ». Και η «καθημερινή πίεση» του Παύλου, «ήταν η μέριμνα για όλες τις εκκλησίες»· δεν είναι όμως απαραιτήτως αγαθή κάθε εκκλησία, ως εκκλησία οσίων· διότι έτσι υπάρχει βεβαίως και εκκλησία αυτών που πράττουν τα πονηρά. «Εμίσησα», λέει ο Δαβίδ, «την εκκλησία των πονηρευομένων».

Διότι οι εχθρικοί άνθρωποι παίρνουν τη μορφή ταύρων και μόσχων, σκύλων και μονοκερώτων, από τους οποίους λύτρωσε «την ταπείνωσή μου», δηλαδή τη σαρκική μου ουσία. Και εγώ «θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου», τους αποστόλους, και «εν μέσω της εκκλησίας», της συναγωγής των Ιουδαίων, «θα σε υμνήσω», λέγοντας: «Οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέσατε αυτόν, όλο το σπέρμα του Ιακώβ, δοξάσατέ τον. Ας τον φοβηθεί όλο το σπέρμα του Ισραήλ, διότι δεν εξουθένωσε ούτε αποστράφηκε τη δέηση του» σαρκωθέντος «πτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν έκραξα προς αυτόν, με εισάκουσε». «Από εσένα», Πατέρα, «προέρχεται ο έπαινός μου» και εγώ «σε μεγάλη εκκλησία» θα σε δοξολογήσω· «τις ευχές μου θα εκπληρώσω ενώπιον εκείνων που σε φοβούνται», των μαθητών μου. «Θα φάνε οι φτωχοί» τη σύνεση της γνώσεως «και θα χορτάσουν, και θα αινέσουν τον Κύριο όσοι τον εκζητούν»· και «θα ζήσουν οι καρδιές τους στους αιώνες των αιώνων». «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο» μετά τον σταυρό «όλα τα πέρατα της γης και θα προσκυνήσουν» τον σταυρωθέντα «όλες οι πατριές των εθνών, διότι δική του είναι η βασιλεία και αυτός δεσπόζει στα έθνη». «