Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 21:5

Επειδή λοιπόν πριν από τον πόλεμο τον έψαλλε, ενώ μετά τον πόλεμο τον τραγούδησε, <Ψαλμός που τραγούδησε.> Κι εγώ δεν επαινώ το εργαλείο, αλλά εσένα τον τεχνίτη· δεν θαυμάζω την κιθάρα, αλλά τον επιστήμονα μουσικό. Αν λοιπόν και ο Χουσί, έχοντας ως όπλα λόγια και ρήματα, νίκησε, εγώ ωστόσο γνωρίζω ότι <ο Κύριος είναι εκείνος που δίνει τα λόγια σε όσους ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη.> Γι' αυτό, <Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με. Σε σένα ήλπισαν οι πατέρες μας και σώθηκαν.> Ελπίζοντας σε σένα ο προπάτορας Αβραάμ σώθηκε από έξι βάρβαρους βασιλιάδες —τέσσερις από τους Χαλδαίους, πέμπτον τον Φαραώ της Αιγύπτου και έκτον τον Αβιμέλεχ των Γεράρων— όταν ο Θεός απέσπασε από αυτούς τη Σάρρα, σαν περιστέρι από γεράκια. Ελπίζοντας σε σένα ο Ισαάκ, όταν προσφέρθηκε για θυσία, παρέμεινε άθυτος και θυσιάστηκε χωρίς να σφαγιαστεί· θυσιάστηκε με την υποταγή, δεν θυσιάστηκε με την πληγή. Ελπίζοντας σε σένα ο Ιακώβ, δεν φονεύθηκε από τον αδελφό του Ησαύ, ούτε βρήκε στον αδελφό του έναν άλλο Κάιν, αλλά νίκησε αυτόν που τον πλησίαζε με τετρακόσιους άνδρες, τρέποντάς τον σε φυγή. Ελπίζοντας σε σένα ο Ιωσήφ, αν και πουλήθηκε με δόλο ως δούλος, δεν έγινε δούλος της αμαρτίας, δεν δούλεψε στην αμαρτία, γι' αυτό και κυριάρχησε σε ολόκληρη την Αίγυπτο. Ελπίζοντας σε σένα ο Μωυσής, μάστιξε τον αιγυπτιακό στρατό με τα ύδατα και νίκησε με τα κύματα αυτούς που καταδίωκαν με τα άρματα.

Εσύ όμως κατοικείς στο άγιο, ο έπαινος του Ισραήλ. Δηλαδή αυτός που επαινείται από τον Ισραήλ· ή αυτός που είναι ο ίδιος ο έπαινος. Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας, ήλπισαν και τους λύτρωσες. Ως πατέρες του κατά σάρκα αναφέρει τους πατριάρχες και τους προφήτες. Καταδεικνύει δε και το όφελος της ελπίδας. [Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας. Αλλά και οι κατά σάρκα πρόγονοί μου πριν από εμένα, δηλαδή οι προφήτες, σε εσένα στήριζαν τις προσδοκίες τους, αναμένοντας τη δική μου φανέρωση, και δεν διαψεύστηκαν ως προς την ελπίδα τους· ομοίως και οι πατριάρχες.] Εγώ όμως είμαι σκουλήκι, και όχι άνθρωπος. Μας διδάσκει να είμαστε ταπεινόφρονες, και μάλιστα όταν προσερχόμαστε στον Θεό. Όνειδος των ανθρώπων και εξουδένωση του λαού.

Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας, ήλπισαν και τους έσωσες. Προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν· σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εδώ όμως, λέει, γνωρίζω πολύ καλά ότι όλοι οι πατέρες μας, έχοντας λάβει θάρρος από τη δική σου βοήθεια, δεν διαψεύστηκαν στην ελπίδα τους, και αφού σε κάλεσαν σε βοήθεια, απόλαυσαν τη δική σου πρόνοια· Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και περιφρόνημα του λαού. Το σκουλήκι τυχαίνει βέβαια να είναι το πιο ευτελές από όλα τα ζώα, και να δημιουργείται από τη φθορά των σωμάτων· είναι όμως ικανό να αφανίσει και να φθείρει οτιδήποτε αγγίξει. Αυτό το μνημονεύει ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: Μη φοβάσαι, σκουλήκι Ιακώβ, ολιγοστέ Ισραήλ· εγώ σε βοήθησα, λέει ο Θεός που σε λυτρώνει, ο Άγιος του Ισραήλ. Ιδού, σε έκανα σαν αλωνιστικούς τροχούς άμαξας, καινούργιους, πριονωτούς· και θα αλωνίσεις όρη, και θα θρυμματίσεις βουνά, και θα τα κάνεις σαν χώμα· και θα τα λιχνίσεις, και ο άνεμος θα τα πάρει, και η καταιγίδα θα τα διασκορπίσει. Εσύ όμως θα ευφρανθείς στον Κύριο. Με αυτά τα λόγια η προφητεία, αν και τον ονόμασε σκουλήκι και τον αποκάλεσε ολιγοστό εξαιτίας της ευτέλειας και της μικρότητας του ζώου, του προσέδωσε μεγάλη δύναμη, λέγοντας: Θα αλωνίσεις όρη, και θα θρυμματίσεις βουνά, και θα τα κάνεις σαν χώμα, και θα τα λιχνίσεις.

Και πόση ωφέλεια υπήρξε σε όσους γεύτηκαν το ζωντανό και λογικό νάμα, το παρουσιάζει στη συνέχεια διδάσκοντας, ότι εκείνοι που ήπιαν από αυτό, αφού απαρνήθηκαν τους πολλούς πονηρούς δαίμονες που κυριαρχούσαν άλλοτε επάνω τους, ομολογούν τον έναν Κύριο και δικό τους βασιλιά, και πώς ο Κύριος, που προηγουμένως ήταν γνωστός μόνο στους Εβραίους, θα γίνει βασιλιάς όλων των εθνών από ολόκληρη τη γη που πίστεψαν σε αυτόν, και «το όνομά του θα είναι ένα, και θα περικυκλώσει όλη τη γη και την έρημο». Ποιος δεν θα εκπλησσόταν βλέποντας αυτό ακριβώς το γεγονός; Πράγματι, από την ονομασία του Χριστού (διότι αυτός ήταν ο Χριστός, ο Κύριος), το όνομα των Χριστιανών περικύκλωσε κάθε τόπο, πόλη και χώρα, ακόμη και τα έθνη που κατοικούν στις ερήμους και στα πέρατα της γης, σύμφωνα με τα θεσπίσματα της προφητείας. 〈Από τον Ψαλμό 21〉. «Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου. Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα προς εσένα και δεν θα με εισακούσεις; Και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως άνοια. Εσύ όμως κατοικείς στα άγια, εσύ που είσαι ο έπαινος του Ισραήλ. Σε εσένα στήριξαν τις ελπίδες τους οι πατέρες μας· ήλπισαν και τους ελευθέρωσες. Προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού».

Αυτό λοιπόν διδάσκει λίγο αργότερα, προχωρώντας στη συνέχεια του ψαλμού, λέγοντας: «Δεν εξουδένωσε ούτε αποστράφηκε τη δέηση του φτωχού, ούτε απέστρεψε το πρόσωπό του από εμένα, και όταν έκκραξα προς αυτόν με εισάκουσε». Πώς λοιπόν θα μπορούσε να λέει με αποφατικό τρόπο: «Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα και δεν θα με εισακούσεις», αν όχι σύμφωνα με την ερμηνεία που παραδώσαμε; Την οποία νομίζω ότι και ο ίδιος υπαινίσσεται όταν λέει: «Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα, και δεν θα με εισακούσεις; και τη νύχτα, και αυτό δεν θα λογαριαστεί ως ανοησία σε μένα». Διότι δεν λέγεται, λέει, από εμένα ως «ανοησία» η λέξη «θα εισακούσεις»· επειδή γνωρίζω και ο ίδιος πώς το λέω αυτό, έχοντας την πεποίθηση ότι είναι στη φύση σου όχι μόνο εμένα να βοηθάς και να εισακούεις, αλλά και όλους τους αγίους σου. Διότι πάντοτε και διαπαντός «κατοικείς» ανάμεσα στους «αγίους» σου, και εσύ είσαι ο «έπαινος» κάθε θεοφιλούς ανθρώπου που ονομάζεται «Ισραήλ». Εξαιτίας σου, μάλιστα, σε κάθε άνθρωπο που σε τιμά προσδίδεται όχι ένας τυχαίος «έπαινος», και «σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας», και επειδή ήλπισαν λυτρώθηκαν από τα δεινά που ξεσηκώθηκαν εναντίον τους, και «προς εσένα έκκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν». Επειδή λοιπόν όλοι οι άγιοι έτυχαν αυτών των αγαθών από εσένα, και αφού έκκραξαν εισακούστηκαν και «δεν ντροπιάστηκαν», πόσο μάλλον περισσότερο και πιο πρόθυμα δεν θα εισακούσεις εμένα, το αγαπημένο σου παιδί, που κραυγάζω περισσότερο από όλους;

«Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως» (αναλήψεως): Η επιγραφή του ψαλμού αναφέρεται στην ανάσταση του Χριστού· διότι την αυγή συντελέστηκε η ανάσταση του Χριστού και η αντίληψη (βοήθεια) της ανθρώπινης φύσης. Επειδή ολόκληρος ο ψαλμός αναφέρεται στα πάθη του Χριστού και στην εκλογή των εθνών. «Ο Θεός, ο Θεός μου»: Ο Χριστός επάνω στον σταυρό αναφώνησε κατ' αυτόν τον τρόπο για τη σωτηρία του ανθρώπου και για να βεβαιώσει την ενανθρώπηση. «Μακριά από τη σωτηρία»: Διότι, φέροντας ο ίδιος το παράπτωμα, ανέβηκε στον σταυρό για τη σωτηρία του ανθρώπου. Και έβγαζα ταπεινές φωνές, λέει ο Χριστός, αλλά τα λόγια της ταπεινώσεως απείχαν πολύ από την ενδοξότατη θεότητα. «Ο Θεός μου»: Διότι την έκτη ώρα ανέβηκε στον σταυρό ο Σωτήρας και φώναξε: «Ελωί, Ελωί». Και το «δεν θα εισακούσεις», σημαίνει ότι δεν ήταν δυνατόν να μην ταραχθεί το μυστήριο. «Και τη νύχτα»: Διότι τη νύχτα καταδικάστηκε ενώπιον του Πιλάτου· επειδή ήταν ανάγκη τα έργα του σκότους να πράττονται στο σκοτάδι. Και το «όχι σε άγνοιά μου», σημαίνει, λέει, ότι αυτά που πράττονται σε μένα δεν μπορούσαν να πραχθούν σε κανέναν άλλον. «Εσύ όμως κατοικείς εν αγίοις»: Δηλαδή, αν και θεωρούνταν ότι βρίσκεται κάτω (στη γη) εξαιτίας της συγκατάβασής Του προς εμάς, ωστόσο ήταν αχώριστος από τους κόλπους του Πατέρα και δεν εγκατέλειψε τον θρόνο· και ήταν τύπος του λαού που σώζεται, ο οποίος είναι ο Ισραήλ. «Σε σένα ήλπισαν»: Εκείνοι γύρω από τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, ως άνθρωποι που ανήκουν στον Θεό.

«Ήλπισαν» Διότι αυτοί, έχοντας ολόψυχα την ελπίδα προς τον Θεό, απαλλάχθηκαν από την προς τον Θεό αμφισβήτηση. «Προς σε εκέκραξαν» Διότι σε κάθε δέησή τους δεν τους παράκουσε ο Θεός. «Επί σοι ήλπισαν» Διότι τα έθνη, επιστρέφοντας, απαλλάχθηκαν από την αισχύνη των ειδώλων. «Εγώ δε ειμι» Ο Χριστός, επειδή γεννήθηκε χωρίς σπερματική καταβολή· διότι και ο σκώληκας γεννιέται αυτοφυώς χωρίς σπορά. Εξάλλου, υποδηλώνει και τον ρύπο, επειδή ανέλαβε και ενδύθηκε τον ρυπωμένο Αδάμ. «Όνειδος ανθρώπου» Διότι τον ονείδιζαν τα πλήθη λέγοντας: άλλους έσωσε, τον εαυτό του δεν μπορεί να σώσει. Τον εξουθένωναν δε λέγοντας: άφησε να δούμε, αν θα έρθει ο Ηλίας να τον σώσει. «Πάντες οι θεωρούντες» Οι Ιουδαίοι που έλεγαν: εσύ που καταλύεις τον ναό και σε τρεις ημέρες τον οικοδομείς, σώσε τον εαυτό σου. «Ελάλησαν» Όχι μόνο λοιδορούσαν με τα χείλη, αλλά και κουνούσαν τα κεφάλια τους, επιδεικνύοντας σφοδρότερη την βλασφημία. «Ήλπισεν» Διότι τον περιγελούσαν, επειδή έλεγε ότι είμαι Υιός του Θεού. «Ότι συ ει» Διότι κατά την ευδοκία του Πατρός ο Υιός βρέθηκε σε γαστέρα γυναίκας. «Η ελπίς μου» Διότι θήλασε μαστούς Εκείνος που δημιουργεί τις πηγές του γάλακτος. «Επί σε επερρίφην» Διότι και ενώ βρισκόταν στην μήτρα της Παρθένου, ήταν αχώριστος από τον Πατέρα. «Εκ κοιλίας» Διότι μέσα στην κοιλιά της Παρθένου ευδόκησε να κατοικήσει ο Θεός Λόγος· πατέρας Του επί της γης δεν βρισκόταν, αλλά ο Πατέρας Του ήταν στους ουρανούς.

Έτσι και ο Δαβίδ όλα αυτά τα συλλογιζόταν μέσα του· διότι, όταν αναλογιζόταν τις ευεργεσίες του Θεού, έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον ενθυμείσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες». Και τα δικά του κατορθώματα τόσο πολύ τα είχε λησμονήσει, ώστε μετά από εκείνη την απέραντη σοφία να λέει: «Ποιος είμαι εγώ, Κύριέ μου, Κύριε, και ποιος είναι ο οίκος του πατέρα μου, ώστε να με αγαπήσεις έως αυτό το σημείο; Και αυτά θεωρήθηκαν μικρά ενώπιόν σου, Κύριέ μου, και μίλησες για τον οίκο του δούλου σου για το μακρινό μέλλον. Αυτός δε είναι ο νόμος του ανθρώπου, Κύριέ μου, Κύριε, προς εσένα. Και τι παραπάνω να προσθέσει πλέον ο Δαβίδ για να σου πει;» Επίσης, αναλογιζόμενος συνεχώς την αρετή των προγόνων του, συγκρίνοντας τον εαυτό του με εκείνους, θεωρούσε ότι είναι ένα τίποτα. Διότι, αφού είπε, «Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας», αναφερόμενος στον εαυτό του πρόσθεσε: «Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος». Και είχε τόσο πολύ μπροστά στα μάτια του το άδηλο του μέλλοντος, ώστε να λέει: «Φώτισε τα μάτια μου, μήπως τυχόν κοιμηθώ τον ύπνο του θανάτου». Αλλά και για τόσα πολλά αμαρτήματα θεωρούσε τον εαυτό του υπόλογο, ώστε να λέει: «Συγχώρησε την αμαρτία μου, διότι είναι μεγάλη». Σε εσάς λοιπόν, τους μεγάλους, αρκούν και αυτά· για εμάς όμως, ακόμη και μετά από αυτά τα φάρμακα, υπάρχει ισχυρή και ικανή ανάγκη να καταρρίψουμε το υψηλό φρόνημα και κάθε αλαζονεία. Τι είναι λοιπόν αυτό;

Και τα ακόλουθα του ψαλμού, στα οποία λέει: Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας, ήλπισαν και τους γλίτωσες· προς εσένα έκραξαν και δεν ντροπιάστηκαν· εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και περιφρόνημα του λαού· είναι δηλωτικά του ότι και αυτός ομολογεί ως πατέρες του εκείνους που ήλπισαν στον Θεό και σώθηκαν από αυτόν, οι οποίοι ήταν και πατέρες της Παρθένου, μέσω της οποίας γεννήθηκε όταν έγινε άνθρωπος, και φανερώνει ότι και ο ίδιος θα σωθεί από τον ίδιο Θεό, χωρίς να καυχιέται ότι πράττει κάτι με τη δική του θέληση ή δύναμη. Διότι και όταν βρισκόταν στη γη το ίδιο έπραξε: όταν κάποιος του είπε: «Διδάσκαλε αγαθέ», αποκρίθηκε: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Ένας είναι αγαθός, ο Πατέρας μου που είναι στους ουρανούς». Και το να πει: «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και περιφρόνημα του λαού», προέλεγε αυτά τα οποία φανερά και συνέβαιναν και γίνονταν σε αυτόν. Διότι είναι όνειδος για εμάς, τους ανθρώπους που πιστεύουμε σε αυτόν, παντού· και περιφρόνημα του λαού, διότι, αφού περιφρονήθηκε και ατιμάστηκε από τον δικό σας λαό, έπαθε αυτά τα οποία του κάνατε. Και τα ακόλουθα: «Όλοι όσοι με έβλεπαν με περιγέλασαν, και μίλησαν με τα χείλη, κούνησαν το κεφάλι: Ήλπισε στον Κύριο, ας τον λυτρώσει, εφόσον τον θέλει»· ομοίως προείπε ότι τα ίδια θα συνέβαιναν σε αυτόν.

Ψαλμός κα΄. Εις το τέλος· υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Του οποίου η επιγραφή είναι: «περί της εωθινής αντιλήψεως». Διότι, παρακάμπτοντας ο συντάκτης της επιγραφής το εσπερινό πάθος, μεταπήδησε στην εωθινή ανάσταση, κατά την οποία παρευρισκόταν στον Υιό, ως αντίληψη, και η ευδοκία του Πατρός. Δανειζόμενος δε ο Δαβίδ το πανάχραντο στόμα του Χριστού, λέει τα εξής: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες» σε χέρια φονιάδων; «μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου», δηλαδή, δεν πρόκειται να παρακάμψω το ποτήριο του θανάτου λόγω της αμαρτίας του κόσμου. «Θεέ μου, θα φωνάζω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις», αλλά θα με αφήσεις να υποστώ το πάθος «και τη νύχτα, και αυτό δεν θα μου θεωρηθεί ως άνοια». Δεν αγνοώ, λέει, την οικονομία της ευδοκίας σου με το να μου παραχωρείται να πάθω. «Εσύ όμως κατοικείς στον άγιο» Υιό σου, «ο έπαινος του Ισραήλ». «Σε σένα ήλπισαν οι πατέρες μας, και τους λύτρωσες» από το χέρι των εχθρών τους «και δεν ντροπιάστηκαν».