Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 23:2

Το δε βιβλίο των Ψαλμών, σαν παράδεισος που φέρει μέσα του τα πάντα, τα μελωδεί, και καθώς ψάλλει μαζί με αυτά, αναδεικνύει και τα δικά του γνωρίσματα. Διότι τα μεν γεγονότα της Γενέσεως τα ψάλλει στον δέκατο όγδοο ψαλμό: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του»· και στον εικοστό τρίτο: «Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν· αυτός την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες». Τα δε της Εξόδου, των Αριθμών και του Δευτερονομίου τα υμνεί ωραία στον εβδομηκοστό έβδομο ψαλμό, και στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό, λέγοντας: «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από λαό βάρβαρο, η Ιουδαία έγινε αγίασμά του, ο Ισραήλ επικράτειά του». Ψάλλει δε και τα εξής στον εκατοστό τέταρτο ψαλμό: «Απέστειλε τον Μωυσή τον δούλο του, τον Ααρών, τον οποίο εξέλεξε· έθεσε σε αυτούς τους λόγους των σημείων του και των τεράτων του στη γη του Χαμ. Εξαπέστειλε σκοτάδι, και σκοτείνιασε, και παρεπίκραναν τους λόγους του. Μετέτρεψε τα ύδατά τους σε αίμα, και θανάτωσε τα ψάρια τους. Η γη τους γέμισε βατράχους μέσα στα ιδιαίτερα διαμερίσματα των βασιλέων τους. Είπε, και ήλθαν κυνόμυγες και σκνίπες σε όλα τα όριά τους». Και γενικώς, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι ολόκληρος αυτός ο ψαλμός, καθώς και ο εκατοστός πέμπτος, είναι γραμμένοι για αυτά ακριβώς τα γεγονότα.

Αυτός την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες. Για να μη νομίσει κανείς από τους εχθρούς ότι η γη ανήκει μεν στον Σατανά, και τώρα απλώς βασίλευσε σε αυτήν ο Χριστός, για τον λόγο αυτόν αποδεικνύει τον Χριστό δημιουργό της, και συγχρόνως φανερώνει τη δύναμή Του, ώστε να στηριχθεί ένα τόσο μεγάλο μέγεθος της γης πάνω στα ύδατα. Και πάνω στους ποταμούς την ετοίμασε. Αντί του, την διακόσμησε. [Διότι τότε η Εκκλησία αποκτά σταθερό θεμέλιο, όταν, ενώ προσβάλλεται από τρικυμίες, παραμένει άσειστη κατά την πίστη, «Και πάνω στους ποταμούς»· ώστε και οι ποταμοί να βρίσκουν ανεμπόδιστα τις διεξόδους τους, και τα όρη και τα δάση να παρέχονται για ζωή, και οι εκτάσεις και οι πεδιάδες να ορίζονται για τις κατοικίες και τις γεωργικές εργασίες των ανθρώπων.] Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;

Διότι είναι καιρός πλέον να κάνουν τέτοιους συλλογισμούς και για το σύμπαν: Πώς είναι δυνατόν η κτίση, ενώ κάποτε δεν υπήρχε, να έλθει στην ύπαρξη; Ή πώς είναι δυνατόν το χώμα της γης να πλαστεί ως λογικός άνθρωπος; Ή πώς μπορεί το φθαρτό να γίνει άφθαρτο; Ή πώς έχει θεμελιωθεί η γη πάνω στις θάλασσες, και πώς την ετοίμασε ο Θεός πάνω στους ποταμούς; Και, τελικά, να καταλήγουν να λένε μεταξύ τους: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε»· έτσι ώστε, προφανώς, όταν αυτοί φθαρούν, να φθαρεί μαζί τους και η μανία της αίρεσής τους.

Διότι είναι πλέον καιρός να κάνουν τέτοιες σκέψεις και για το σύμπαν: Πώς δύναται η κτίση, ενώ κάποτε δεν υπήρχε, να έλθει στην ύπαρξη; Ή πώς δύναται ο χους της γης να πλαστεί σε λογικό άνθρωπο; Ή πώς το φθαρτό να γίνει άφθαρτο; Ή πώς η γη έχει θεμελιωθεί πάνω στις θάλασσες, και ο Θεός την ετοίμασε πάνω στους ποταμούς; Και τελικά, να λένε στους εαυτούς τους: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε»· έτσι ώστε προφανώς, καθώς αυτοί θα φθείρονται, να συνδιαφθαρεί και η μανία της αίρεσής τους.

Εάν πάλι υποθέσεις ότι κάποιο άλλο σώμα, βαρύτερο από τη γη, την εμποδίζει να μετακινηθεί προς τα κάτω, θα πρέπει να σκεφτείς ότι και εκείνο έχει ανάγκη από κάτι παρόμοιο που θα το συγκρατεί και δεν θα το αφήνει να πέσει. Και αν μπορέσουμε, πλάθοντας κάτι με τη φαντασία μας, να το υποθέσουμε για εκείνο, ο νους μας θα αναζητήσει και πάλι το δικό του στήριγμα, και έτσι θα καταπέσουμε στο άπειρο, επινοώντας διαρκώς νέα θεμέλια για εκείνα που κάθε φορά ανακαλύπτουμε. Και όσο περισσότερο προχωρούμε με τη λογική, τόσο μεγαλύτερη αναγκαζόμαστε να εισαγάγουμε τη στηρικτική δύναμη, η οποία θα μπορεί να αντιστέκεται συνολικά σε ολόκληρο το υπερκείμενο βάρος. Γι' αυτό, βάλε όρια στη διάνοιά σου, μήπως τυχόν ελέγξει την περιέργειά σου ο λόγος του Ιώβ, καθώς θα περιεργάζεσαι τα ακατάληπτα, και ερωτηθείς και εσύ από αυτόν: «Πάνω σε τι έχουν στερεωθεί οι κρίκοι της;». Αλλά και αν κάποτε ακούσεις στους Ψαλμούς: «Εγώ στερέωσα τους στύλους της», να θεωρήσεις ότι ονομάζει στύλους τη συνεκτική της δύναμη. Διότι το «Πάνω σε θάλασσες την εθεμελίωσε», τι άλλο φανερώνει, παρά το ότι η φύση του νερού έχει περιχυθεί από παντού στη γη; Πώς λοιπόν το νερό, ενώ είναι ρευστό και από τη φύση του ρέπει προς τα κάτω, παραμένει μετέωρο και δεν απορρέει πουθενά; Εσύ όμως δεν συλλογίζεσαι ότι την ίδια ή και ακόμη μεγαλύτερη απορία προκαλεί στη λογική το γεγονός ότι η γη κρέμεται από μόνη της, ενώ είναι βαρύτερη ως προς τη φύση της.

Ο λόγος, λοιπόν, αφορά τον Ισραήλ για τον οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Το ότι ο Δημιουργός των πάντων, ο οποίος μας κάνει αυτή την προφητεία, είναι παντοδύναμος, το αποδεικνύει λέγοντας: «Αυτός που εκτείνει τον ουρανό και θεμελιώνει τη γη και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Διότι, λέει, το θέμα του λόγου για τον Ισραήλ το αναλαμβάνει ο Θεός που έχει τη δύναμη για τα πάντα, και «ο οποίος εκτείνει τον ουρανό σαν σκηνή», σύμφωνα με τα λόγια του ψαλμωδού, και κατέστησε τη γη τόσο σταθερή, ώστε να παραμένει πάντοτε και για πάντα ακλόνητη, παρότι είναι θεμελιωμένη πάνω σε θάλασσες· διότι έτσι είπε η θεόπνευστη Γραφή. Αυτός πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του. Και αυτός που είναι δημιουργός και τεχνίτης τόσο μεγάλων έργων, πώς δεν θα φέρει σε πέρας άκοπα και πολύ εύκολα αυτό που επιθυμεί; Πλάθεται, δε, από τον Θεό το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του, όχι με την έννοια ότι καλείται στην αρχή της ύπαρξής του, αν και δημιουργήθηκε από Αυτόν, αλλά σαν να μεταμορφώνεται, από την αδυναμία στη δύναμη, από τη δειλία στην υπομονή, και γενικά μεταβάλλεται πνευματικά από τα χειρότερα στα καλύτερα. Ψάλλει, άλλωστε, κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθές ανανέωσε στα σπλάχνα μου». Και βέβαια, κανείς δεν θα ισχυριζόταν, εάν έχει λογική, ότι επιθυμεί να λάβει καρδιά ή πνεύμα σαν να μην τα είχε εξαρχής· αντίθετα, θα κατανοούσε ότι παρακαλεί να δημιουργηθεί μέσα του καθαρή καρδιά και ευθύ πνεύμα.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΓ΄. <Ψαλμός του Δαβίδ για την μία των Σαββάτων.> (A f. 131) Στον μεν προηγούμενο ψαλμό, εκείνοι που προέρχονταν από τα έθνη παρουσιάζονταν να χαίρονται και τρόπον τινά να καυχώνται μεγάλως, επειδή κλήθηκαν από τον Χριστό μέσω της πίστεως, και επειδή έγιναν μέτοχοι των δικών Του χαρισμάτων· στον δε προκείμενο ψαλμό, εισάγεται το πρόσωπο αγίων μυσταγωγών, ή και του ίδιου του Αγίου Πνεύματος, το οποίο διακηρύττει ότι έχει σαγηνευτεί μέσω της πίστεως στον Χριστό όλη η οικουμένη. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι προλέγει τη Δεσποτική ανάσταση με τη φράση «της μίας των Σαββάτων»· διότι έτσι ονομάζουν τα Ευαγγέλια την Κυριακή. Προφητεύει επίσης για τη θεία αντίληψη, και μάλιστα εισάγει και διδασκαλία για το πώς μπορούν και όσοι πίστεψαν να γίνουν άξιοι των επουράνιων σκηνών. Αλλά ας δούμε ποιο είναι αυτό το μέγα, ιερό και αξιοθαύμαστο κήρυγμα. <Αυτός την εθεμελίωσε πάνω σε θάλασσες, και πάνω σε ποταμούς την ετοίμασε.> (A f. 132) Το δε «την ετοίμασε πάνω σε ποταμούς» δηλώνει ότι τη διακόσμησε· διότι έπρεπε, από τη στιγμή που δημιουργήθηκε η γη και αιωρούνταν παραδόξως πάνω στις αβύσσους, να γεμίσει από τον Θεό με πόσιμα ύδατα, ώστε να μπορεί να τρέφει όσα βρίσκονται σε αυτήν. Πνευματικά δε, θα μπορούσαν να νοηθούν ως ποταμοί οι απόστολοι, οι οποίοι με νοητά ρεύματα κατακλύζουν την οικουμένη [κώδ. αυτόν] και μεταφέρουν τον εξ ουρανού και άνωθεν λόγο σε όσους βρίσκονται πάνω στη γη.

Είναι δυνατόν όμως να αλληγορήσουμε, θεωρώντας οικουμένη την Εκκλησία, θάλασσες τους πειρασμούς, και ποταμούς τα γλυκά χαρίσματα του Πνεύματος, και να πούμε ότι την Εκκλησία, στην οποία κατοικεί ο Θεός, την συγκρότησε στην πίστη κυρίως μέσα στους πειρασμούς, και την θεμελίωσε, και την ετοίμασε ώστε να δεχθεί το Άγιο Πνεύμα, από το οποίο σαν από πηγή ρέουν ως ποταμοί τα ποικίλα χαρίσματα. <Αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά.> (A f. 132 b) Στην ερώτηση αυτή απαντά το Άγιο Πνεύμα, ότι αυτός που πρόκειται να ανεβεί στο νοητό όρος του Κυρίου, πρέπει να είναι άμωμος και στο σώμα και στο πνεύμα· αθώος μεν στα χέρια, δηλαδή ανυπαίτιος στην πρακτική ζωή· διότι το χέρι είναι σύμβολο του έργου. Αμόλυντος δε στην καρδιά, έχοντας την εσωτερική και νοερή πνευματική φαιδρότητα σε συμφωνία με τη φανερή πρακτική ζωή.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΚΓʹ. Σε ορισμένα αντίγραφα βρήκα: «Της μιας των Σαββάτων». Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν. Αυτός πάνω στις θάλασσες τη θεμελίωσε, και πάνω στους ποταμούς την ετοίμασε. Διότι, εάν ο θείος Λόγος δεν την κυβερνούσε, λέγει, και εάν η σοφία του Θεού δεν την είχε θεμελιώσει με αυτόν τον τρόπο, προ πολλού, παρασυρόμενη κάπου προς τα κάτω από το φυσικό της βάρος, θα είχε καταποντιστεί στα βάθη.

Αλλ' όπως αποδεικνύεται, ήταν ανώτερή της η θαυματουργή και παραδοξοποιός δύναμη του Κυρίου των πάντων, η οποία θέλησε ένας τόσο μεγάλος όγκος και ένα τόσο μεγάλο πλήρωμα της γης, καθώς και ολόκληρη η οικουμένη και οι κάτοικοί της, να συγκρατούνται ψηλά, μετέωρα, πάνω στα νώτα των υδάτων. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Αυτός την εθεμελίωσε πάνω σε θάλασσες». Διότι δεν στήριξε μόνη της τον εαυτό της η βαριά και άψυχη γη πάνω στους βυθούς, αλλά ο Δημιουργός των πάντων, ο Υιός του Θεού, ο οποίος θέλησε, μέσω της θεϊκής δημιουργίας, να φέρεται το στέρεο και βαρύ στοιχείο της γης πάνω στα νώτα της θάλασσας και να στέκεται πάνω από την υγρή φύση, θεμελιώνοντάς την με αυτόν τον τρόπο. Και σύμφωνα με άλλον συλλογισμό, φανερώνει ότι η γη δεν δημιουργήθηκε από μόνη της, ούτε περιβλήθηκε το σχήμα αυτό τυχαία, άσκοπα και παράλογα· γι' αυτό προσθέτει: «Και πάνω σε ποταμούς την ετοίμασε».

Αφού μας χάρισε τέτοια διδάγματα στον έναν ψαλμό, για μεγαλύτερη και τελειότερη ευφροσύνη μάς διεγείρει την ψυχή στον επόμενο ψαλμό, και, αν σας φαίνεται καλό, ας σας παραθέσουμε και αυτού το νόημα, συνοψίζοντάς το με λίγα λόγια: Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της. Γιατί λοιπόν παραξενεύεσαι, άνθρωπε, αν ο Θεός μας εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; Διότι η γη είναι δικό του κτίσμα, καθώς και δημιούργημα. Επομένως, δεν είναι καθόλου καινοφανές ούτε έξω από το πρέπον το να έλθει ο Δεσπότης στα δικά του· διότι δεν βρίσκεται σε ξένο κόσμο, αλλά σε αυτόν που ο ίδιος συνέστησε, αυτός που θεμελίωσε τη γη πάνω στις θάλασσες και την ετοίμασε ώστε να είναι κατάλληλη για τη διέλευση των ποταμών. Για ποιον λόγο, λοιπόν, έγινε η παρουσία του; Για να σε βγάλει από τα βάραθρα της αμαρτίας και να σε οδηγήσει στο όρος της βασιλείας, χρησιμοποιώντας ως όχημα για την άνοδο την ενάρετη βιοτή· διότι δεν είναι δυνατόν να ανεβεί κανείς στο όρος εκείνο, αν δεν συνοδοιπορήσει με τις αρετές, παραμένοντας αθώος στα χέρια και μη μολυνόμενος από καμία πονηρή πράξη, όντας καθαρός στην καρδιά, χωρίς να στρέφει την ψυχή του σε τίποτα το μάταιο και χωρίς να μηχανεύεται κανέναν δόλο εναντίον του πλησίον. Το έπαθλο αυτής της ανάβασης είναι η ευλογία, σε αυτόν δίνει ο Κύριος την αποταμιευμένη ελεημοσύνη: Αυτή είναι η γενεά εκείνων που τον αναζητούν, εκείνων που μέσω της αρετής ανεβαίνουν προς τα ύψη και αναζητούν το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ.

Ψαλμός του Δαβίδ εις την μίαν των σαββάτων. Η προφητεία ομιλεί περί της αναστάσεως. Διότι την μίαν των σαββάτων αναστήθηκε ο Κύριος [και Θεός μας]. Του Κυρίου η γη. Διότι αυτός είναι ο Δεσπότης της γης και όλων όσων κατοικούν (ενοικούν) σε αυτήν, ως Δημιουργός των πάντων. Αυτός επί των θαλασσών. Πάνω στην αισθητή θάλασσα έχει εδραιωθεί η αισθητή γη· ενώ πάνω στη νοητή, δηλαδή πάνω στο βάπτισμα, θεμελιώθηκε η νοητή γη, που είναι ο άνθρωπος. Και επί των ποταμών. Εννοεί τη νοητή γη στους ποταμούς της χάριτος και των δωρεών του Αγίου Πνεύματος· διότι μέσω αυτών καθαρίζεται ο άνθρωπος. Ονομάζει δε [επίσης] ποταμούς τα δάκρυα της μετάνοιας. Ποιος θα αναβεί. Εννοεί τον Χριστό, επειδή επρόκειτο να σταυρωθεί στο όρος του Γολγοθά. Και ποιος θα σταθεί. Διότι άγιος τόπος είναι [το όρος του Γολγοθά], καθώς σε αυτόν συντελέστηκε η σωτηρία του γένους των ανθρώπων. Και τα πόδια του Χριστού στάθηκαν πάνω σε αυτόν (σε αυτόν). Γι' αυτό λέει: θα σταθώ πάνω στην πέτρα και θα ατενίσω, δηλαδή θα επιβλέψω τα έθνη και θα αναζητήσω το απολωλός και πλανώμενο. Ο αθώος στα χέρια. Είναι ο Χριστός· διότι μόνον αυτός είναι καθαρός και αθώος, ως αμέτοχος κάθε αμαρτίας και δόλου. Ο οποίος δεν έλαβε. Διότι δεν προσέλαβε (δεν ανέλαβε) τον άνθρωπο μάταια, αλλά για την αιώνια σωτηρία. Και δεν ορκίστηκε. Διότι, έχοντας ορκιστεί στους πατέρες και τους πατριάρχες, δεν τους διέψευσε· διότι ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί (δεν μεταμελήθηκε).

Και δεν σταματά εδώ, αλλά σου ομιλεί και για το πλάτος και για το ύψος, αποδεικνύοντας ότι αυτά είναι ισόμετρα. Διότι, λέγει, «όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους Τον φοβούνται». Και αν ερευνήσεις τα θεμέλια της γης, ούτε αυτά θα σου αποκρύψει, αλλά θα τον ακούσεις να ψάλλει και να λέει: «Ότι την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις για τους σεισμούς από πού προέρχονται, θα σε απαλλάξει από κάθε απορία, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Και αν αναζητήσεις τη χρησιμότητα της νύχτας, θα γνωρίσεις και αυτήν μαθαίνοντας από αυτόν ότι: «Μέσα σε αυτήν θα κυκλοφορήσουν όλα τα θηρία του δάσους».

Και από πού είναι αυτό φανερό, ότι δηλαδή η γη φέρεται πάνω από τα ύδατα; Ο προφήτης το αναφέρει αυτό, λέγοντας τα εξής: «Αυτός την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες και την ετοίμασε πάνω στους ποταμούς». Και πάλι: «Σε Αυτόν που εθεμελίωσε τη γη πάνω στα ύδατα». Τι λες; Το νερό δεν θα μπορούσε να βαστάξει στις πλάτες του ούτε ένα μικρό πετραδάκι, και φέρει τόσο μεγάλη γη, και όρη, και βουνά, και πόλεις, και φυτά, και ανθρώπους, και άλογα ζώα, και δεν καταποντίζεται; Και τι λέω, δεν καταποντίζεται; Πώς, ενώ το νερό έρχεται σε επαφή μαζί της από κάτω για τόσο πολύ χρόνο, δεν διαλύθηκε ώστε να γίνει το παν πηλός; Διότι, αν η φύση των ξύλων, όταν παραμείνει για λίγο χρόνο μέσα στα νερά, σαπίζει και διαλύεται· και τι λέω για τη φύση των ξύλων, τι θα μπορούσε να είναι πιο ανθεκτικό από τον σίδηρο; Αλλά και αυτός χαλαρώνει πολλές φορές, όταν μένει διαρκώς μέσα στο νερό· και πολύ λογικά, διότι και αυτός από τη γη αντλεί την ύπαρξή του. Γι' αυτόν τον λόγο, πολλοί από τους δούλους που δραπετεύουν, όταν φεύγουν σέρνοντας τα δεσμά και τις αλυσίδες τους, αφού έλθουν σε ρυάκια υδάτων και βάλουν τα δεμένα πόδια τους στα νερά, κάνοντας με αυτόν τον τρόπο πιο χαλαρό τον σίδηρο, τον σπάζουν εύκολα χτυπώντας τον με μια πέτρα. Επομένως, ενώ ο σίδηρος χαλαρώνει, και τα ξύλα σαπίζουν, και οι λίθοι φθείρονται από τη φύση των υδάτων, ένας τόσο μεγάλος όγκος γης που βρίσκεται πάνω στα ύδατα για τόσο πολύ χρόνο, ούτε καταποντίστηκε, ούτε διαλύθηκε και καταστράφηκε.

δ΄. Και ποιος δεν θα εκπλησσόταν με αυτά και δεν θα τα θαύμαζε, και δεν θα έλεγε με θάρρος ότι δεν πρόκειται για έργα της φύσης, αλλά της υπερφυσικής Πρόνοιας; Γι' αυτό κάποιος λέει: «Αυτός που κρέμασε τη γη πάνω στο τίποτα»· και κάποιος άλλος: «Στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· και ότι «Πάνω σε θάλασσες την εθεμελίωσε». Και ενώ αυτά φαίνονται αντίθετα μεταξύ τους, παρουσιάζουν μεγάλη συμφωνία. Διότι εκείνος που είπε ότι την εθεμελίωσε πάνω στα ύδατα, είπε το ίδιο με εκείνον που είπε ότι την κρέμασε πάνω στο τίποτα· επειδή το να στέκεται πάνω στα ύδατα είναι ισοδύναμο με το να κρέμεται πάνω στο τίποτα. Πού λοιπόν κρέμεται και πού στέκεται; Άκουσε τον ίδιο να λέει: «Στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· όχι επειδή ο Θεός έχει χέρια, αλλά για να μάθεις ότι η δύναμή Του, η οποία προνοεί για τα πάντα, αυτή είναι που συγκρατεί και βαστάζει το σώμα της γης. Αλλά μήπως δεν πείθεσαι από τα λεγόμενα; Πίστεψε σε αυτά που βλέπεις· διότι και σε άλλο στοιχείο είναι δυνατόν να βρει κανείς αυτήν τη θαυματουργία. Επειδή η φύση της φωτιάς έχει την τάση να κινείται προς τα άνω και είναι πλασμένη να πηδά και να υψώνεται πάντοτε προς τα πάνω, και έστω κι αν της ασκήσεις άπειρη βία και την εξαναγκάσεις, δεν πρόκειται να ανεχθεί την προς τα κάτω φορά.

Όσο απέχει το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε εκείνους που τον φοβούνται. Ακόμη και αν περιεργαστείς τα θεμέλια της γης, ούτε αυτά θα σου τα αποκρύψει, αλλά θα τον ακούσεις να λέει ότι «Επάνω στις θάλασσες την εθεμελίωσε». Και αν θελήσεις να μάθεις για τους σεισμούς από πού προέρχονται, θα σε απαλλάξει από κάθε απορία λέγοντας τα εξής: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Αν αναζητάς τη χρησιμότητα της νύχτας, και αυτό θα το μάθεις από αυτόν, ότι «Σε αυτήν θα διέλθουν όλα τα θηρία του δάσους». Και στο πού είναι χρήσιμα τα βουνά, θα σου πει: «Τα ψηλά βουνά είναι για τα ελάφια». Και γιατί υπάρχουν οι πέτρες, σου λέει: «Η πέτρα είναι καταφύγιο για τους λαγούς». Μάθε γιατί υπάρχουν τα άκαρπα δένδρα: «Εκεί θα φωλιάσουν τα στρουθία»· Γιατί υπάρχουν πηγές στις ερήμους; «Κοντά τους θα κατοικήσουν τα πετεινά του ουρανού και τα θηρία του αγρού». Γιατί υπάρχει ο οίνος; Όχι μόνο για να πίνεις, επειδή γι' αυτό θα αρκούσε και η φύση του νερού, αλλά για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας δε αυτό, θα γνωρίσεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να κάνεις χρήση του οίνου. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία, θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα περιμένουν από εσένα, να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό».

Περί της γης και όσων προέρχονται από αυτήν Η γη είναι ένα από τα τέσσερα στοιχεία, ξηρό και ψυχρό, βαρύ και ακίνητο, το οποίο παρήχθη από τον Θεό από το μη ον στο είναι κατά την πρώτη ημέρα. Διότι λέει: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Κανείς άνθρωπος δεν μπόρεσε να εξηγήσει ποιο είναι το έρεισμα και η βάση της. Διότι άλλοι μεν λένε ότι εδράζεται και είναι στερεωμένη πάνω στα ύδατα, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «Σε Αυτόν που στερέωσε τη γη πάνω στα ύδατα», άλλοι δε πάνω στον αέρα. Κάποιος άλλος πάλι λέει: «Αυτός που εδραίωσε τη γη πάνω στο τίποτα». Και πάλι ο θεηγόρος Δαβίδ, μιλώντας εκ μέρους του Δημιουργού, λέει: «Εγώ», λέει, «στερέωσα τους στύλους της», ονομάζοντας στύλους τη συνεκτική της δύναμη. Το δε ρητό «την εθεμελίωσε πάνω σε θάλασσες» δηλώνει ότι η φύση του ύδατος περιβάλλει από παντού τη γη. Είτε, λοιπόν, δεχτούμε ότι εδράζεται πάνω στον εαυτό της, είτε πάνω στον αέρα, είτε πάνω στα ύδατα, είτε πάνω στο τίποτα, δεν πρέπει να απομακρυνόμαστε από την ευσεβή έννοια, αλλά να ομολογούμε ότι τα πάντα μαζί συγκρατούνται και συνέχονται από τη δύναμη του Κτίστη.

Αυτός που «θεμελίωσε τη γη πάνω στις θάλασσες και την ετοίμασε πάνω στους ποταμούς», ανακλίθηκε με τη θέλησή του ύπτιος σε έναν πάρα πολύ μικρό τάφο. «Ποιος θα ανεβεί στο» ουράνιο «όρος του Κυρίου, ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του» στα δεξιά του Πατέρα, ως «αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά»; Κανείς άλλος, παρά πάλι αυτός που είναι κοινωνός της ουσίας και άξιος της συνεδρίας με τον Πατέρα, ως Υιός αγαπητός. «Εκείνος που δεν έδωσε την ψυχή του στη ματαιότητα και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του, θα λάβει», λέει, «ευλογία από τον Κύριο και ελεημοσύνη από τον Θεό τον σωτήρα του». «Αυτή είναι η γενεά εκείνων που αναζητούν τον Κύριο και ζητούν το πρόσωπο αυτού του Θεού του Ιακώβ», δηλαδή, οι συνοδοί αυτού που ανέρχεται στον άγιο τόπο του ψάλλουν προς τις ανώτερες δυνάμεις: «Άρχοντες, ανοίξτε τις πύλες σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλιάς της δόξας». Και εκείνες ρωτούν: «Ποιος είναι», λέει, «αυτός», που αποκαλείτε «Βασιλιά της δόξας;» Και εκείνες που ανεβάζουν τον Βασιλιά επιβεβαιώνουν το μυστήριο: «Ο Κύριος», λέει, «που είναι κραταιός και δυνατός, ο Κύριος που είναι δυνατός στον πόλεμο», ο νικητής του θανάτου, ο εξολοθρευτής του διαβόλου και ο λαφυραγωγός των ταμείων του. «Άρχοντες, ανοίξτε τις πύλες σας», αναντίρρητα και αναμφίβολα, «υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλιάς της δόξας», ως απόλυτος «Κύριος των δυνάμεων» όλων μας ανεξαιρέτως.