Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 23:3

Αυτός την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες. Για να μη νομίσει κανείς από τους εχθρούς ότι η γη ανήκει μεν στον Σατανά, και τώρα απλώς βασίλευσε σε αυτήν ο Χριστός, για τον λόγο αυτόν αποδεικνύει τον Χριστό δημιουργό της, και συγχρόνως φανερώνει τη δύναμή Του, ώστε να στηριχθεί ένα τόσο μεγάλο μέγεθος της γης πάνω στα ύδατα. Και πάνω στους ποταμούς την ετοίμασε. Αντί του, την διακόσμησε. [Διότι τότε η Εκκλησία αποκτά σταθερό θεμέλιο, όταν, ενώ προσβάλλεται από τρικυμίες, παραμένει άσειστη κατά την πίστη, «Και πάνω στους ποταμούς»· ώστε και οι ποταμοί να βρίσκουν ανεμπόδιστα τις διεξόδους τους, και τα όρη και τα δάση να παρέχονται για ζωή, και οι εκτάσεις και οι πεδιάδες να ορίζονται για τις κατοικίες και τις γεωργικές εργασίες των ανθρώπων.] Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;

Διότι ο απόστολος δεν εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο για να εισαγάγει κάτι το ξένο προς τη φύση, αλλά για να παρουσιάσει ασύγχυτη την έννοια του Πατρός και του Υιού. Επειδή το ότι οι λέξεις δεν αντιπαρατάσσονται μεταξύ τους, ούτε, σαν να έχουν ταχθεί σε αντίπαλες παρατάξεις σε καιρό πολέμου, παρασύρουν σε πόλεμο τις φύσεις στις οποίες αποδόθηκαν, είναι φανερό από το εξής: Ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ένα και το αυτό υποκείμενο, λέγοντας: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Και καθένας που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της φράσης, θα μπορούσε να πει ότι αυτό ολοφάνερα αναφέρεται στον Κύριο. Διότι ο απόστολος, αφού προέταξε από την προφητεία του Ησαΐα το: «Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Και ποιος έγινε σύμβουλός του;», πρόσθεσε: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Το ότι μάλιστα αυτά ελέχθησαν από τον προφήτη για τον Θεό Λόγο, τον δημιουργό πάσης κτίσεως, μπορείς να το μάθεις από τα όσα ακολουθούν: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος έστησε τα όρη στη ζυγαριά και τις κοιλάδες στον ζυγό; Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι το «ποιος» εδώ δεν δηλώνει καθόλου το παντελώς αδύνατο, αλλά το σπάνιο, όπως και στο: «Ποιος θα εγερθεί μαζί μου εναντίον εκείνων που πράττουν την πονηρία;» Και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;» Και: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;»

Και αυτό πάλι λέγαμε ότι λειτουργεί ως προτύπωση, δηλώνοντας την οφειλόμενη άνωθεν επιστασία στους αγίους, σύμφωνα με το «Οι οφθαλμοί του Κυρίου στρέφονται στους δικαίους», και ότι ο Χριστός δεν αφήνει απρονόητους αυτούς που τον σέβονται. Έπειτα, παραδόξως, τρεφόταν το μεγάλο πλήθος με τους πέντε άρτους και τα δύο ψάρια· με αυτό τονίσαμε ότι πρέπει να εννοούνται τα συγγράμματα των παλαιών και νέων αγίων και η παράθεσή τους μέσω των αποστόλων σε εκείνους που αγαπούν τον Χριστό. Επιπλέον, ότι και ο χορός των μαθητών θα λάβει από τον Θεό πλούσιο τον καρπό της διακονίας του προς εμάς, και μετά από αυτούς, οι προϊστάμενοι των αγίων Εκκλησιών του Θεού· διότι σε αυτούς υπήρχε εξαρχής ο τύπος για όλους. Έπειτα, όσοι είδαν το σημείο το θαυμάζουν και σχεδιάζουν να αρπάξουν τον Ιησού για να τον κάνουν βασιλιά. Αυτό κατανοώντας το εκείνος, αναχωρεί μόνος στο όρος, όπως είναι γραμμένο· διότι, όταν ο Χριστός θαυμάστηκε από τα έθνη ως μεγαλουργός και Θεός, όταν όλοι τον αναγνώρισαν ως βασιλιά και Κύριο, τότε αναλήφθηκε μόνος στον ουρανό, χωρίς να τον ακολουθήσει απολύτως κανείς· διότι ως απαρχή των νεκρών ανέβηκε εντελώς μόνος στο μεγάλο και αληθέστερο όρος, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί από τον ψαλμωδό: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του; Εκείνος που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά.»

Διότι έπρεπε, έπρεπε να γίνει ολοφάνερη και η τιμωρία όσων αγαπούν την αμαρτία και των αποστατών, καθώς και τα έργα εκείνων που τον αγαπούν. Και γενικά η υπόσχεση είναι αληθινή· διότι καθένας που είναι προσκολλημένος στον Θεό, και δεν θεωρεί τίποτε ανώτερο από την τέλεια αγάπη προς αυτόν, και διακρίνεται σε κάθε αγαθοεργία, αυτός θα γίνει κληρονόμος της γης που έχει ετοιμαστεί για τους αγίους, την οποία βεβαίως και ο ίδιος ο Σωτήρας μάς υπέδειξε λέγοντας: «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» Ως άγιο όρος σε αυτά εννοώ, ίσως την άνω πόλη, την επουράνια Ιερουσαλήμ, την καλλίπολη των αγίων. Διότι ψάλλει κάπου και λέει γι' αυτήν ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου; ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του; Εκείνος που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά.» Επομένως, σε όλους όσους στηρίζονται στον Θεό, κληρονομιά θα είναι η γη των αγίων, και το σεπτό και ξακουστό όρος. Φαίνεται δε ότι τώρα κάνει λόγο για εκείνους από τις ιουδαϊκές τάξεις που πίστεψαν σε αυτόν, των οποίων απαρχή και πρώτοι υπήρξαν οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι κρατιούνται γερά από την αγάπη προς τον Χριστό, έχοντας ακλόνητη την πίστη σε αυτόν, και αδιάβλητη την υποταγή, και αδιάσπαστη την αγάπη. Λένε λοιπόν: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη, ή στενοχώρια, ή διωγμός, ή πείνα, ή γυμνότητα, ή κίνδυνος, ή μάχαιρα;»

Είναι δυνατόν όμως να αλληγορήσουμε, θεωρώντας οικουμένη την Εκκλησία, θάλασσες τους πειρασμούς, και ποταμούς τα γλυκά χαρίσματα του Πνεύματος, και να πούμε ότι την Εκκλησία, στην οποία κατοικεί ο Θεός, την συγκρότησε στην πίστη κυρίως μέσα στους πειρασμούς, και την θεμελίωσε, και την ετοίμασε ώστε να δεχθεί το Άγιο Πνεύμα, από το οποίο σαν από πηγή ρέουν ως ποταμοί τα ποικίλα χαρίσματα. <Αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά.> (A f. 132 b) Στην ερώτηση αυτή απαντά το Άγιο Πνεύμα, ότι αυτός που πρόκειται να ανεβεί στο νοητό όρος του Κυρίου, πρέπει να είναι άμωμος και στο σώμα και στο πνεύμα· αθώος μεν στα χέρια, δηλαδή ανυπαίτιος στην πρακτική ζωή· διότι το χέρι είναι σύμβολο του έργου. Αμόλυντος δε στην καρδιά, έχοντας την εσωτερική και νοερή πνευματική φαιδρότητα σε συμφωνία με τη φανερή πρακτική ζωή.

Διότι ο νους των αγίων δεν είναι χαμηλός ούτε καταρριμμένος· αντίθετα, υπερβαίνει το πιο γεώδες φρόνημα και τις σαρκικές επιθυμίες. Μάλλον ανέρχεται στα ύψη· και είναι αληθινό αυτό που ειπώθηκε δια φωνής του Δαβίδ: «Διότι οι κραταιοί θεοί της γης υψώθηκαν πάρα πολύ.» Το ότι δε, σε αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν με αυτόν τον τρόπο και έχουν πλέον αναβεί στην κορυφή της αρετής, θα ταίριαζε εύλογα να κατοικούν στις άνω μονές, το επιβεβαιώνει πάλι ο Ψαλμωδός λέγοντας τα εξής: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου, ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του; Εκείνος που είναι αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά, ο οποίος δεν παρέδωσε την ψυχή του στη ματαιότητα, και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του. Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο, και δεν έλαβε δώρα εις βάρος αθώων. Αυτός θα λάβει ευλογία από τον Κύριο, και ελεημοσύνη από τον Θεό τον Σωτήρα του. Αυτή είναι η γενεά εκείνων που αναζητούν το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ.» βʹ. Όρος, λοιπόν, στο οποίο μπορούν να αναβούν οι άγιοι είναι ο ουρανός, δηλαδή η Εκκλησία των πρωτοτόκων· για τους βέβηλους όμως και τους ανόσιους είναι απάτητο. Πρόσταξε, λοιπόν, ο Θεός των όλων να αναβούν στο όρος ο Μωυσής και ο Ααρών, ο Ναδάβ και ο Αβιούδ, και εβδομήντα από τους πρεσβυτέρους του Ισραήλ. Και έλεγε ότι: «Και θα προσκυνήσουν τον Κύριο από μακριά. Και θα πλησιάσει προς τον Θεό μόνος του ο Μωυσής· αυτοί όμως δεν θα πλησιάσουν. Και ο λαός δεν θα αναβεί μαζί τους.»

«Μήπως για αυτά δεν θα επιθεωρήσω;» λέγει ο Κύριος, «ή σε τέτοιον λαό δεν θα εκδικηθεί η ψυχή μου;» Θα αναβεί δε και στο όρος του Κυρίου, λέει ο Δαβίδ, αυτός που έχει αθώα τα χέρια και καθαρή την καρδιά, ο οποίος δεν χρησιμοποίησε δόλο με τη γλώσσα του ούτε έκανε κακό στον πλησίον του. Αποδοκιμάζει λοιπόν ο νόμος ως αίσχιστο και παράφωνο το να πορεύεται κανείς με δόλο, δηλαδή το να επιλέγει να ζει με πανουργία, και να υποδύεται μεν το σχήμα της δικαιοσύνης, αλλά να βλάπτει τους αδελφούς του, έχοντας περιφρονήσει τους νόμους της αγάπης. Δεν μας επιτρέπει δε να φοράμε ένδυμα υφασμένο από δύο υλικά, θέτοντας ίσως το πράγμα ως αίνιγμα, για το ότι δεν πρέπει να ανεχόμαστε να έχουμε ένα είδος διπλότητας στον νου. Και εννοώ ως διπλότητα την εσωτερική και νοητή, την καταραμένη ανθρωπαρέσκεια, η οποία σαν να συμπλέκεται από δύο επιδιώξεις, οι οποίες πάσχουν από όχι μικρή αμοιβαία διαφθορά. Διότι ποιος ή τι λογής είναι ο βίος των υποκριτών; Δεν είναι άραγε το να φαίνονται μεν χρηστοί στα μάτια των ανθρώπων, και να δίνουν την εντύπωση ότι είναι, αλλά να μην είναι πια και στην αλήθεια χρηστοί; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Διπλός λοιπόν είναι ο τρόπος, που υφαίνεται από ανόμοια θελήματά μας. Αλλά ο θεσπέσιος Δαβίδ αποδέχεται τον μονότροπο και λέει ότι αυτός αξιώνεται της άνωθεν φειδούς: «Διότι ο Κύριος», λέει, «εγκαθιστά τους μονότροπους σε οίκο».

Και βέβαια, νομίζω ότι κάτι τέτοιο δηλώνει αυτό που ψάλλεται από τον μακάριο Δαβίδ για καθέναν που ανεβαίνει στο όρος του Κυρίου: «Εκείνος που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά». ΠΑΛΛ. Έτσι φαίνεται. ΚΥΡ. Και με ποιον τρόπο πάλι πρέπει να τελούνται οι θυσίες υπέρ των ιερέων, το νομοθετούσε λέγοντας: «Και θα φέρεις τον μόσχο στις θύρες της σκηνής του μαρτυρίου, και ο Ααρών και οι γιοι του θα επιθέσουν τα χέρια τους στο κεφάλι του μόσχου ενώπιον του Κυρίου, δίπλα στις θύρες της σκηνής του μαρτυρίου, και θα σφάξεις τον μόσχο ενώπιον του Κυρίου, δίπλα στις θύρες της σκηνής του μαρτυρίου. Και θα λάβεις από το αίμα του μόσχου και θα το θέσεις πάνω στα κέρατα του θυσιαστηρίου με το δάχτυλό σου. Όλο δε το υπόλοιπο αίμα θα το εκχύσεις στη βάση του θυσιαστηρίου, και θα λάβεις όλο το στέαρ που βρίσκεται στην κοιλιά, και τον λοβό που βρίσκεται πάνω στο ήπαρ, και τους δύο νεφρούς, καθώς και το στέαρ που βρίσκεται πάνω σε αυτούς, και θα τα επιθέσεις πάνω στο θυσιαστήριο».

Και όταν ρωτάει πάλι ανταποκρινόμενος, «ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου, ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο Του;», προσθέτει ποιοι και τι είδους είναι αυτοί: «αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά», λέει. Το Πνεύμα φανέρωσε ότι η αμαρτία που διαπράττεται μέσω πράξεων, λόγων και σκέψεων πρέπει να εκκοπεί εντελώς από εμάς διά της δικής Του ενέργειας, και ότι πρέπει να αγωνιζόμαστε προσευχόμενοι και να ελπίζουμε μέσω της πίστης, ώστε να φθάσουμε μέρα με τη μέρα στην τέλεια καθαρότητα του πνεύματος. Διότι ο Απόστολος δίδασκε ρητά, λέγοντας τι λογής οφείλουν να είναι οι ψυχές που έχουν απομακρυνθεί από τον σαρκικό γάμο και τους δεσμούς του κόσμου, και επιθυμούν να ασκήσουν την παρθενία.

«Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του;» Πρέπει να εννοήσουμε το τελικό αγαθό και τον Θεό Λόγο, στο οποίο αναβαίνει εκείνος που επιθυμεί διακαώς μέσω της προκοπής να φτάσει στην κορυφή του. Είναι δε σπάνιος ένας τέτοιος άνθρωπος· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του;»

Αφού μας χάρισε τέτοια διδάγματα στον έναν ψαλμό, για μεγαλύτερη και τελειότερη ευφροσύνη μάς διεγείρει την ψυχή στον επόμενο ψαλμό, και, αν σας φαίνεται καλό, ας σας παραθέσουμε και αυτού το νόημα, συνοψίζοντάς το με λίγα λόγια: Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της. Γιατί λοιπόν παραξενεύεσαι, άνθρωπε, αν ο Θεός μας εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; Διότι η γη είναι δικό του κτίσμα, καθώς και δημιούργημα. Επομένως, δεν είναι καθόλου καινοφανές ούτε έξω από το πρέπον το να έλθει ο Δεσπότης στα δικά του· διότι δεν βρίσκεται σε ξένο κόσμο, αλλά σε αυτόν που ο ίδιος συνέστησε, αυτός που θεμελίωσε τη γη πάνω στις θάλασσες και την ετοίμασε ώστε να είναι κατάλληλη για τη διέλευση των ποταμών. Για ποιον λόγο, λοιπόν, έγινε η παρουσία του; Για να σε βγάλει από τα βάραθρα της αμαρτίας και να σε οδηγήσει στο όρος της βασιλείας, χρησιμοποιώντας ως όχημα για την άνοδο την ενάρετη βιοτή· διότι δεν είναι δυνατόν να ανεβεί κανείς στο όρος εκείνο, αν δεν συνοδοιπορήσει με τις αρετές, παραμένοντας αθώος στα χέρια και μη μολυνόμενος από καμία πονηρή πράξη, όντας καθαρός στην καρδιά, χωρίς να στρέφει την ψυχή του σε τίποτα το μάταιο και χωρίς να μηχανεύεται κανέναν δόλο εναντίον του πλησίον. Το έπαθλο αυτής της ανάβασης είναι η ευλογία, σε αυτόν δίνει ο Κύριος την αποταμιευμένη ελεημοσύνη: Αυτή είναι η γενεά εκείνων που τον αναζητούν, εκείνων που μέσω της αρετής ανεβαίνουν προς τα ύψη και αναζητούν το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ.

Βλέπεις πώς το πνεύμα θεμελιώνει την παρρησία στην εκπλήρωση των εντολών; Και πάλι: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαίνιασε στα έγκατά μου» και «με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με». Αλλού δε ερωτά: «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου;» Έπειτα αποκρίνεται: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά». Αυτόν, λοιπόν, που είναι καθαρός σε όλα ανεβάζει στο όρος του Θεού, εκείνον ο οποίος ούτε με τη σκέψη ούτε με τη γνώση ούτε με τις πράξεις μόλυνε ολοκληρωτικά την ψυχή του παραμένοντας στα κακά, και ο οποίος, αφού δέχθηκε το ηγεμονικό πνεύμα μέσω αγαθών έργων και νοημάτων, αναδημιούργησε την καρδιά του που είχε διαφθαρεί από την κακία. Ο δε άγιος Απόστολος, μιλώντας για την παρθενία, περιγράφει σε αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν με αυτήν πώς πρέπει να είναι ένας τέτοιος βίος: «Η παρθένος», λέει, «μεριμνά για τα του Κυρίου, ώστε να είναι άγια στο σώμα και στο πνεύμα», εννοώντας ότι πρέπει να είναι καθαρή στην ψυχή και στη σάρκα. Και προστάζει να αποφεύγουν κάθε αμαρτία όσο το δυνατόν πιο μακριά, τόσο τη φανερή όσο και την κρυφή, δηλαδή να απέχουν παντελώς από τα αμαρτήματα, τόσο από εκείνα που γίνονται με τις πράξεις όσο και από εκείνα που τελούνται με τον λογισμό. Διότι σκοπός της ψυχής που τιμά την παρθενία είναι να πλησιάσει τον Θεό και να γίνει νύμφη του Χριστού.

Ψαλμός του Δαβίδ εις την μίαν των σαββάτων. Η προφητεία ομιλεί περί της αναστάσεως. Διότι την μίαν των σαββάτων αναστήθηκε ο Κύριος [και Θεός μας]. Του Κυρίου η γη. Διότι αυτός είναι ο Δεσπότης της γης και όλων όσων κατοικούν (ενοικούν) σε αυτήν, ως Δημιουργός των πάντων. Αυτός επί των θαλασσών. Πάνω στην αισθητή θάλασσα έχει εδραιωθεί η αισθητή γη· ενώ πάνω στη νοητή, δηλαδή πάνω στο βάπτισμα, θεμελιώθηκε η νοητή γη, που είναι ο άνθρωπος. Και επί των ποταμών. Εννοεί τη νοητή γη στους ποταμούς της χάριτος και των δωρεών του Αγίου Πνεύματος· διότι μέσω αυτών καθαρίζεται ο άνθρωπος. Ονομάζει δε [επίσης] ποταμούς τα δάκρυα της μετάνοιας. Ποιος θα αναβεί. Εννοεί τον Χριστό, επειδή επρόκειτο να σταυρωθεί στο όρος του Γολγοθά. Και ποιος θα σταθεί. Διότι άγιος τόπος είναι [το όρος του Γολγοθά], καθώς σε αυτόν συντελέστηκε η σωτηρία του γένους των ανθρώπων. Και τα πόδια του Χριστού στάθηκαν πάνω σε αυτόν (σε αυτόν). Γι' αυτό λέει: θα σταθώ πάνω στην πέτρα και θα ατενίσω, δηλαδή θα επιβλέψω τα έθνη και θα αναζητήσω το απολωλός και πλανώμενο. Ο αθώος στα χέρια. Είναι ο Χριστός· διότι μόνον αυτός είναι καθαρός και αθώος, ως αμέτοχος κάθε αμαρτίας και δόλου. Ο οποίος δεν έλαβε. Διότι δεν προσέλαβε (δεν ανέλαβε) τον άνθρωπο μάταια, αλλά για την αιώνια σωτηρία. Και δεν ορκίστηκε. Διότι, έχοντας ορκιστεί στους πατέρες και τους πατριάρχες, δεν τους διέψευσε· διότι ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί (δεν μεταμελήθηκε).

γ΄. Εδώ το «Ποιος», ο προφήτης δεν το χρησιμοποίησε με την έννοια του αδύνατου, αλλά του σπάνιου· όπως το «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Θεού;» και «Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή;». Διότι, εκφράζοντας απορία γι' αυτούς, τους παρουσιάζει συγχρόνως σπάνιους και μακάριους. Όπως ακριβώς και εδώ· διότι το να γνωρίζει κανείς τη δύναμη της οργής του Θεού, και από τον φόβο Του, δηλαδή εξαιτίας του φόβου Του, να υπολογίζει τον θυμό Του, δηλαδή να ερευνά και να αναλογίζεται, έχει ως αποτέλεσμα την αποχή από τα αμαρτήματα και την κατόρθωση των αρετών. «Έτσι γνώρισέ μου το δεξί σου χέρι, και αυτούς που είναι εκπαιδευμένοι στην καρδιά με σοφία». Δεξί χέρι του Θεού ονομάζει τον Χριστό· εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία, δηλαδή, εν Χριστώ (επειδή ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού), εννοεί τους αποστόλους· διότι δεν είπε «εκπαιδευμένους στη γλώσσα», αλλά «στην καρδιά», πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των αποστόλων ως θεοφόρων, οι οποίοι έχουν και νου Χριστού, όπως ακριβώς έλεγε και ο Παύλος. Ζητά να γνωριστεί λοιπόν, δηλαδή, να αποκαλυφθεί ο Χριστός και οι απόστολοι, ώστε από εκεί να πρεσβεύεται η σωτηρία ημών των αμαρτανόντων. Αλλά εφόσον είπε «Έτσι γνώρισε», και έπειτα δεν πρόσθεσε το πώς, είναι φανερό ότι θέλησε μεν να πει τον τρόπο με τον οποίο προσεύχεται να αποκαλυφθεί ο Χριστός, είτε ίσως μέσα σε δόξα, είτε σε ταπείνωση, αλλά βρέθηκε σε απορία για το ποιον έπρεπε να επιλέξει.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΖ΄. — Περί σεμνής αναστροφής, και καταστάσεως, και χρηστών τρόπων, και υπακοής· και ότι, όταν ζούμε με ευσχημοσύνη, ο Θεός δοξάζεται και λατρεύεται. «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου. Να ζεις με τρόπο ευάρεστο ενώπιόν μου, και να γίνεις άμεμπτος.» «Θα πράττεις το καλό και το ευάρεστο ενώπιον του Κυρίου, για να ευτυχήσεις.» «Είπε ο Σαμουήλ: Μήπως ο Κύριος επιθυμεί το ολοκαύτωμα και τη θυσία, όσο το να υπακούει κανείς στη φωνή του Κυρίου; Ιδού, η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία, και η προσεκτική ακρόαση ανώτερη από το λίπος των κριών.» «Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου;» «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον τόπο,» κ.τ.λ. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω.» «Μακάριοι είναι οι άμεμπτοι στην οδό τους, εκείνοι που πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου.» «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ευθεία, και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια.» «Να προνοείς για το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Όποιος ζει άμεμπτα με δικαιοσύνη, μακάρια τα παιδιά που θα αφήσει.» «Θα αφήσω εντός σου λαό πράο και ταπεινό, και θα ευλαβούνται το πρόσωπο του Κυρίου, και δεν θα πράξουν αδικία, ούτε θα πουν μάταια λόγια, και δεν θα βρεθεί στο στόμα τους δόλια γλώσσα.» «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά; ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;»

Αυτός που «θεμελίωσε τη γη πάνω στις θάλασσες και την ετοίμασε πάνω στους ποταμούς», ανακλίθηκε με τη θέλησή του ύπτιος σε έναν πάρα πολύ μικρό τάφο. «Ποιος θα ανεβεί στο» ουράνιο «όρος του Κυρίου, ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του» στα δεξιά του Πατέρα, ως «αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά»; Κανείς άλλος, παρά πάλι αυτός που είναι κοινωνός της ουσίας και άξιος της συνεδρίας με τον Πατέρα, ως Υιός αγαπητός. «Εκείνος που δεν έδωσε την ψυχή του στη ματαιότητα και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του, θα λάβει», λέει, «ευλογία από τον Κύριο και ελεημοσύνη από τον Θεό τον σωτήρα του». «Αυτή είναι η γενεά εκείνων που αναζητούν τον Κύριο και ζητούν το πρόσωπο αυτού του Θεού του Ιακώβ», δηλαδή, οι συνοδοί αυτού που ανέρχεται στον άγιο τόπο του ψάλλουν προς τις ανώτερες δυνάμεις: «Άρχοντες, ανοίξτε τις πύλες σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλιάς της δόξας». Και εκείνες ρωτούν: «Ποιος είναι», λέει, «αυτός», που αποκαλείτε «Βασιλιά της δόξας;» Και εκείνες που ανεβάζουν τον Βασιλιά επιβεβαιώνουν το μυστήριο: «Ο Κύριος», λέει, «που είναι κραταιός και δυνατός, ο Κύριος που είναι δυνατός στον πόλεμο», ο νικητής του θανάτου, ο εξολοθρευτής του διαβόλου και ο λαφυραγωγός των ταμείων του. «Άρχοντες, ανοίξτε τις πύλες σας», αναντίρρητα και αναμφίβολα, «υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλιάς της δόξας», ως απόλυτος «Κύριος των δυνάμεων» όλων μας ανεξαιρέτως.

Αφού συγκέντρωσε έπειτα τους συγγενείς και τους φίλους και όσους βρίσκονταν σε υψηλές θέσεις και αξιώματα και αφού έβαλε δίπλα του τον νεότερο γιο του, τον Μανουήλ, είπε τα εξής: «Δεν κατέλαβα τη Συρία, άνδρες Ρωμαίοι, με βάση τις ελπίδες που είναι τώρα ορατές, αλλά πίστευα ότι θα επιδείξω έργα ενδοξότερα από τα προηγούμενα και ότι θα λουστώ πιο άφοβα στον Ευφράτη και θα αντλήσω άφθονα από τα νάματά του, ότι θα δω και τον ποταμό Τίγρη και θα κατατροπώσω με τα όπλα όσους αντιστέκονται, τόσο εκείνους που κλίνουν προς τους Κίλικες όσο και εκείνους που πρόσκεινται στους απογόνους της Άγαρ, και ότι θα πετάξω σαν τους αετούς, αν και είναι μεγάλος λόγος αυτός, προς την ίδια την Παλαιστίνη, όπου ο Χριστός ανόρθωσε την πεσμένη ανθρώπινη φύση μας, απλώνοντας τα χέρια στον σταυρό και με λίγες σταγόνες φέρνοντας όλο τον κόσμο σε ένωση, ότι θα ανέβω και στο όρος του Κυρίου, κατά τον ψαλμωδό, και θα σταθώ στον άγιο τόπο του, και ότι θα καταδιώξω με τον νόμο του πολέμου τους εχθρούς ολόγυρα, οι οποίοι πολλές φορές κατέλαβαν ως λάφυρο τον τάφο του Κυρίου, όπως παλαιότερα οι αλλόφυλοι την κιβωτό».

Διότι εδώ η λέξη «ποιος» δεν είναι δηλωτική αμφιβολίας· αλλά χρησιμοποιείται όπως στο: «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου;», και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;», και: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;». Λίγοι, λοιπόν, γνωρίζουν, όχι μόνο από τους απλούστερους και εκείνους που διάγουν κοινό βίο, αλλά ακόμη και από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, ότι η ψυχή είναι αθάνατη, και αποτελεί πνοή ζωής και θείο εμφύσημα, και ότι έλκει την καταγωγή της από άνω, και εκεί επιστρέφει πάλι. Κατά το μέρος, λοιπόν, που μετέχουμε στη ζωή η οποία είναι κοινή με τα άλογα ζώα, διοικούμαστε από τη φύση, όπως έχει οριστεί από την πρόνοια, και, όμοια με τα κτήνη, εκπληρώνουμε το οφειλόμενο στη γένεση τέλος του βίου μας· ενώ κατά το μέρος που μετέχουμε ιδιαιτέρως στην αθάνατη φύση και στο ίδιο το Είναι, διακυβερνώμαστε άμεσα από την ίδια την πρόνοια και κατευθυνόμαστε προς τον άνω κλήρο. Αλλά τι θα μπορούσε να λεχθεί για εκείνους που εξάγονται από τη ζωή βίαια, είτε από τον ίδιο τους τον εαυτό είτε από άλλους;

Και αυτό αποδεικνύεται από τα συμφραζόμενα του προκειμένου πιο σαφώς· διότι, αφού προείπε εκεί «είπα στην καρδιά μου περί των λόγων των υιών των ανθρώπων, ότι θα τους κρίνει ο Θεός, και για να δείξει ότι αυτοί είναι κτήνη», προσθέτει ποιος είναι ο λόγος για τον οποίο θα κριθούν και για τον οποίο θα καταταχθούν στη μοίρα των κτηνών: «επειδή η τύχη», λέει, «των υιών των ανθρώπων και η τύχη του κτήνους είναι μία σε αυτούς· όπως είναι ο θάνατος του ενός, έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου». Και αυτή μεν είναι η δοξασία και η πεποίθηση των πολλών. Αυτός όμως, καταθέτοντας τη δική του γνώμη, διδάσκει ότι είναι ίδιον λίγων το να κάνουν την ορθή διάκριση αυτών, ώστε να γνωρίζουν ότι το μεν πνεύμα του κτήνους διαλύεται στη γη, από την οποία και συστάθηκε, ενώ το πνεύμα του ανθρώπου επιστρέφει στον Θεό, ο οποίος του το έδωσε, ενθέτοντας από τον εαυτό Του ζωή στο σώμα που ελήφθη από την ύλη, «την οποία ως ψυχή νοερή και εικόνα Θεού γνωρίζει ο Λόγος» κατά τον θεολόγο Γρηγόριο. Διότι και το «τις» (ποιος) στη Γραφή ως επί το πλείστον συνηθίζεται να χρησιμοποιείται για το σπάνιο· όπως το «ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;» και «ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή;» και «ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;» και τα παρόμοια.

Και πάλι· προσευχόμενος ο προφήτης έλεγε: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθύ ανανέωσε στα έγκατά μου» και «με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με», λέει, πράγμα που φανερώνει τον ίδιο σκοπό. Και όταν πάλι ρωτά: «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του;», προσθέτει ποιοι και τι λογής είναι αυτοί: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά»· ώστε το Πνεύμα φανέρωσε ότι πρέπει να αποκοπεί εντελώς από εμάς, μέσω της δικής μας ενεργείας, η αμαρτία που διαπράττεται με έργα, με λόγια και με τη διάνοια, και να αγωνιζόμαστε προσευχόμενοι και, ελπίζοντας μέσω της πίστης, να φθάνουμε καθημερινά στην τέλεια καθαρότητα του Θεού.

Διότι, λέει, «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό»· και: «Γίνετε, και εμείς και εσείς, τέλειοι, όπως ο Πατέρας μας ο ουράνιος είναι τέλειος»· και: «Ας γίνει, λέει, η καρδιά μου άμεμπτη στα προστάγματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· και πάλι: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα προσβλέπω σε όλες τις εντολές σου»· και προς εκείνον που ρωτά πάλι: «Ποιος θα ανέβει στο όρος του Κυρίου;», απαντά: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά», φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την τέλεια εξάλειψη της αμαρτίας τόσο από την πράξη όσο και από τη διάνοια.

Ποιος, λοιπόν, θα βαδίσει τώρα; Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου, όπως είναι γραμμένο; Ποιος θα υψωθεί σαν τον κέδρο στον Λίβανο; Ποιος θα λάβει φτερά σαν της περιστεράς, ασημωμένα από το Πνεύμα, και θα αναπαυθεί στο ύψος της τελειότητας; Ποιος θα κάνει να ανατείλει στις ημέρες του η δικαιοσύνη; Ποιος, κατανοώντας αυτά, θα ονομαστεί σοφός; Γι' αυτό, με κοινή θέληση, με κοινή προτροπή, εγώ από εσάς και εσείς από εμένα λάβετε, μεταδώστε, αντισταθείτε, για να μην υπολειφθούμε, για να μην ονομαστούμε γενεά διεστραμμένη και πικρόχολη, γενεά η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της και το πνεύμα της δεν στάθηκε πιστό στον Θεό· αντίθετα, ας γίνουμε γενεά ευθέων, γενεά ευλογημένη. Ας δείξουμε και εμείς τα έπαθλα της αρετής μας· ας βαδίσουμε την άγια οδό των πατέρων μας. Στα δικά τους μονοπάτια ας πορευθούμε· τις αποστάσεις εκείνων ας καταμετρήσουμε· τους βίους τους ας ιχνηλατήσουμε· τα έργα τους ας μιμηθούμε με ζήλο· τους τρόπους τους ας εκμιμηθούμε, έστω και ελάχιστα και ταπεινά. Είναι αρκετό για τον μαθητή να φέρει τα μιμήματα του δασκάλου του· εκείνοι είναι ζωγράφοι της θεοειδούς εικόνας, επιστήμονες των αρετών, εμείς ας κάνουμε έστω μια σκιαγραφία· ξένοι προς τον κόσμο εκείνοι, ας ζήσουμε ως ξένοι και εμείς· πατρίδα εκείνων είναι ο ουρανός, και δική μας η άνω Ιερουσαλήμ· περιουσία τους οι εντολές του Κυρίου, αυτό ας επιλέξουμε και εμείς· δεν παραδόθηκαν εκείνοι στο σαρκικό φίλτρο, δεν τέρφθηκαν με τις ηδονές του παρόντος αιώνα, τις ίδιες καταστάσεις ας βιώσουμε και εμείς.

Γι' αυτό είναι στενή και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στην αιώνια ζωή· γι' αυτό: «ποιος θα ανέβει στον άγιο τόπο του;» αναφώνησε με απορία ο άγιος Δαβίδ, και πάλι σε εκείνα: «Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν του περιστεριού; Και θα πετάξω και θα αναπαυθώ». Γι' αυτό σχεδόν κάθε μέρα και κάθε ώρα, και εμείς οι ταπεινοί, ασχολούμενοι με τη συζήτηση αυτών των πραγμάτων, μιλάμε και ακούμε, συσκεπτόμαστε και σκεφτόμαστε, αγρυπνούμε και μεριμνούμε· και ακόμη δεν βρίσκουμε εύκολα αυτό που ζητάμε· αλλά κοπιάζουμε αγωνιζόμενοι, και ελκόμενοι από παντού προς όσα συντείνουν στη σωτηρία.

Εάν λοιπόν σε εκείνους υπήρξαν αγώνες και πόνοι και ιδρώτες, όπως έχει ειπωθεί, πόσο περισσότερο οφείλουν αυτά να πλεονάζουν σε εμάς; Γι' αυτό «στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στην αιώνια ζωή». Γι' αυτό «ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του;» αναφώνησε απορημένα ο άγιος Δαβίδ. Και πάλι σε εκείνα τα χωρία: «ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς, για να πετάξω και να αναπαυθώ;». Γι' αυτό, σχεδόν κάθε ημέρα και ώρα και εμείς οι ταπεινοί, καταγινόμενοι με τη συζήτηση αυτού του θέματος, ομιλούμε και ακούμε, συσκεπτόμαστε και σκεφτόμαστε, αγρυπνούμε και μεριμνούμε, και ακόμη δεν βρίσκουμε εύκολα το ζητούμενο, αλλά κοπιάζουμε αδυνατώντας να συγκεντρωθούμε και περισπώμενοι από παντού σε σχέση με όσα συντελούν στη σωτηρία. Και από πού αλλού προέρχεται αυτό, παρά από τον διάβολο, που εμποδίζει τη σωτηρία και αναχαιτίζει την πορεία της ψυχής; Διότι εκείνος είναι που από τις απαρχές του κόσμου μέχρι σήμερα στρέφεται εναντίον του γένους μας και μας κωλύει από την πορεία προς τον ουρανό και από την ελπίδα που φυλάσσεται για εμάς εκεί, εξαιτίας της δικής του καταδίκης εδώ κάτω η οποία προήλθε από την έπαρσή του.