Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 27:1

Προς εσένα, Κύριε, θα κραυγάσω... και θα γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο. Η Θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει τον Άδη λάκκο. Μη με συμπαρασύρεις μαζί με τους αμαρτωλούς. Αμαρτωλούς αποκαλεί το έθνος των Ιουδαίων, σύμφωνα με αυτό που τους ειπώθηκε από τον Σωτήρα: Εάν δεν πιστέψετε ότι εγώ είμαι, θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας.

Διότι δεν χάρηκαν ακόμη εντελώς· θα χαρούν όμως εις βάρος μου, εάν δεν τύχω του ελέους σου. Αλλά, για να μην επιχαρούν για εμένα οι εχθροί μου, οι οποίοι ήδη και πρωτύτερα, όταν σαλεύθηκαν τα πόδια μου, καυχήθηκαν μεγαλόστομα, σε εσένα κατέφυγα και λέγω: Ας μην καταισχυνθώ εις τον αιώνα, μήτε ας με καταγελάσουν οι εχθροί μου. Και πάλι λέγω: Προς εσένα, Κύριε, θα κράξω, μη σιωπήσεις απέναντί μου, μήπως τυχόν με παραβλέψεις και ομοιωθώ με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο. Και τα υπόλοιπα που έχουν λεχθεί από εμένα ποικιλοτρόπως στους άλλους ψαλμούς, συγκεντρώνοντάς τα στην ικεσία μου προς εσένα, παρακαλώ να αξιωθώ της παρούσας βοήθειας. Διότι, παρόλο που συνέβη να σαλευθούν σε μεγάλο βαθμό τα πόδια μου, τον καιρό που ταράχθηκε η καρδιά μου και με εγκατέλειψε η δύναμή μου, και το φως των οφθαλμών μου δεν ήταν μαζί μου, εντούτοις δεν ανατράπηκα παντελώς, ούτε έπεσα με τέτοια πτώση, σαν αυτήν όσων έγιναν αποστάτες. Επειδή ακριβώς εκείνον τον καιρό, όταν σαλεύθηκαν τα πόδια μου, καυχήθηκαν μεγαλόστομα εναντίον μου οι εχθροί μου, για να μην πανηγυρίσουν εις βάρος μου ακόμη περισσότερο, κατέφυγα σε εσένα ως σε λιμάνι σωτηρίας, σε εσένα που δύνασαι να θεραπεύσεις και τα ανίατα για τους ανθρώπους πάθη της ψυχής.

Αν όμως προχωρήσουν σε μετάνοια και αναβλέψουν προς τον Θεό, και πουν και αυτοί: «Προς εσένα, Κύριε, θα κραυγάσω», θα λάβουν την άφεση των υδάτων, και θα αντλήσουν μαζί με εμάς το νοητό ύδωρ «από τις πηγές του σωτηρίου», και θα ποτιστούν «τον χείμαρρο της τρυφής» από τον Θεό και Πατέρα, και θα έχουν την πηγή της ζωής στις καρδιές τους. Θα παρατεθούν σε αυτούς για τρυφή και τα ωραία της ερήμου, δηλαδή νομή καλή και άφθονη, η οποία θα τους ανατρέφει προς τη θεία και ευαγγελική γνώση, που νοείται εν Χριστώ. <Σαλπίστε με σάλπιγγα στη Σιών, κηρύξτε στο άγιο όρος μου, και θα ταραχθούν όλοι οι κατοικούντες τη γη, διότι έχει φτάσει η ημέρα του Κυρίου, επειδή είναι κοντά ημέρα σκότους και γνόφου, ημέρα νεφέλης και ομίχλης.> Περιγράφεται πάλι παραστατικά σε εμάς το σχήμα του πολέμου. Θα μπορούσε να είναι αληθές και για τα δύο, είτε τυχόν νοηθεί για την ακρίδα και τον βρούχο, είτε επιλέξει κανείς να το εννοήσει για τους ίδιους τους Βαβυλώνιους. Διότι, σαν να έχει ήδη εισέλθει ο πόλεμος εντός των πυλών και να έχει σχεδόν εξαγγελθεί σε όλη τη γη της Σιών, δηλαδή σε όλη την Ιουδαία, λέγει ότι τα πάντα θα γεμίσουν από θόρυβο και τρόμο.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΖ'. <Ψαλμός του Δαβίδ.> (A f. 150 b) Ψάλλει τον παρόντα ψαλμό εκ προσώπου εκείνων που πίστεψαν στον Χριστό, καλώντας τον Θεό σε βοήθεια μέσω της δέησης· ταυτόχρονα όμως κατακρίνει την έπαρση των Ιουδαίων, απομακρύνεται από την κοινωνία μαζί τους, και ζητά να οικειωθεί τον Χριστό, εννοείται πνευματικά. <Προς εσένα, Κύριε, έκκραξα.> (A f. 151) Ως κραυγή δε εδώ εννοούμε, όχι την υψηλή ή δυνατή φωνή (διότι είναι ανάρμοστο στους αγίους να προσεύχονται κατ' αυτόν τον τρόπο), αλλά την ένταση της διανοίας και τη σταθερή, χωρίς περισπασμούς, προσήλωσή της προς τον Θεό.

Γι' αυτό, αδελφέ μου, αν ζητάς κάτι από Αυτόν, να επιμένεις στο αίτημά σου, αποκαλύπτοντάς το σε Αυτόν και λέγοντας: Δέσποτα, εάν είναι το θέλημά σου να γίνει αυτή η υπόθεση, εσύ κάνε την και κατεύοδωσέ την. Εάν όμως δεν είναι το θέλημά σου, μην επιτρέψεις να γίνει, Θεέ μου. Μην με παραδώσεις στη δική μου επιθυμία, διότι εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου. Μην με παραδώσεις, λοιπόν, στη δική μου βουλή και στην αφροσύνη μου, αλλά εσύ, όπως γνωρίζεις, με τη δική σου επιείκεια ποίμανέ με. Και εάν προσεύχεσαι για κάποια θλίψη και για λογισμούς, λέγε: Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. —Δες τι λέει ο Προφήτης—. Αλλά επίβλεψε, Δέσποτα, και δες, ότι είμαι χώμα και στάχτη, και δεν μπορώ να αντέξω τίποτα. Μη με παραδώσεις, Κύριε, στις αμαρτίες μου, και μη σιωπήσεις απέναντί μου, για να μην ομοιωθώ με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο.

ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ, 27ος. Προς εσένα, Κύριε, θα κράξω, Θεέ μου, μην αποσιωπήσεις απέναντί μου, μήπως τυχόν σιωπήσεις για εμένα και γίνω όμοιος με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο. Μη έχοντας λησμονήσει τα όσα έχουμε πει προηγουμένως σχετικά με εκείνους τους ψαλμούς που έχουν επιγραφεί «Τω Δαυίδ» ή «Του Δαυίδ» χωρίς καμία άλλη προσθήκη, θα προσθέσουμε σε αυτά, επί του παρόντος, την παράδοση που έχει φτάσει σε εμάς. Λένε, λοιπόν, οι Εβραίοι για τους ψαλμούς που φέρουν τέτοιου είδους επιγραφή, ότι πρέπει κανείς να ανατρέχει στους προηγούμενους, και να εξετάζει ποιος ήταν ο ψαλμός που είχε τεθεί στην αρχή των επομένων, οι οποίοι είναι είτε παντελώς ανεπίγραφοι είτε επιγράφονται στον Δαβίδ· και, αφού μάθουν από εκείνον την αρχική επιγραφή, να προσαρμόζουν σε αυτήν και το νόημα των ψαλμών που ακολουθούν και συνδέονται με αυτόν. Ο προκείμενος, λοιπόν, όντας ο 27ος, έχει αυτήν την επιγραφή, όπως και ο 26ος και ο 25ος και ο 24ος· αλλά ο 23ος ήταν «ψαλμός του Δαβίδ», ομοίως δε και ο 22ος. Επομένως, είναι λογικό, σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση, να θεωρούμε πως και όλοι οι επόμενοι είναι ψαλμοί, ώστε, σύμφωνα με αυτήν τη λογική, να εκλαμβάνουμε ότι και ο προκείμενος είναι ψαλμός, ο οποίος περιέχει δέηση.

Διότι εσύ, λέγει, που καταδέχθηκες να ονομαστείς Θεός μου, σύμφωνα με την υπόσχεση που έδωσες στους αγίους λέγοντας: «Και θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου». Αποδέξου τη δέησή μου. Και μη σιωπήσεις απέναντί μου, μήπως τυχόν σιωπήσεις απέναντί μου, και γίνω όμοιος με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο. Αυτά δε τα έλεγε ευρισκόμενος σε αγωνία· μήπως τυχόν παρομοιαστεί με εκείνους οι οποίοι, μετά την αναχώρηση από τον θνητό βίο, κατεβαίνουν στον λάκκο του θανάτου.

Αλλά στον μεν προκείμενο ψαλμό υψώνει κραυγές προς τον Θεό, παρακαλώντας να μην ομοιωθεί με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο· στον δε εικοστό ένατο διδάσκει ότι έχουν εκπληρωθεί τα αιτήματα της προσευχής του, λέγοντας: «Κύριε, έκραξα προς εσένα, και με ιάτρευσες· με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Προσφυώς δε έχει ονομαστεί λάκκος το κατοικητήριο των ψυχών στον Άδη. Διότι, όπως ακριβώς ο λάκκος είναι δοχείο των υδάτων που κατέρχονται σε αυτόν από πάνω και από ψηλά, με τον ίδιο τρόπο και ο χώρος του θανάτου, ο οποίος καλείται Άδης, υποδεχόμενος τις ψυχές που κατέρχονται σε αυτόν από πάνω, από τη ζωή των ανθρώπων, έχει προσφυώς ονομαστεί λάκκος.

Αντί για το: «Μην αποσιωπήσεις απ' εμέ», ο Σύμμαχος λέει: «Μη σιγήσεις εξ εμού»· μήπως, εάν εσύ σιωπήσεις μακριά μου, γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο. «Επειδή δεν κατανόησαν τα έργα του Κυρίου και τα έργα των χειρών του, θα τους κατακρημνίσεις και δεν θα τους ανοικοδομήσεις». Έργα του Κυρίου, λοιπόν, θα μπορούσες να πεις ότι είναι η υπόσταση όλων των δημιουργημάτων, σύμφωνα με την οποία ο Θεός, ο ποιητής των πάντων, έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· έργα δε των χειρών του είναι η διοίκηση όσων δημιουργήθηκαν, σύμφωνα με την οποία προνοεί και διευθύνει, κυβερνώντας τα πάντα με τις προνοητικές του δυνάμεις, ωσάν να το έπραττε με τα ίδια του τα χέρια.

«Θα σε υψώσω, Κύριε, διότι με υποβάσταξες και δεν άφησες τους εχθρούς μου να χαρούν εναντίον μου. Κύριε και Θεέ μου, έκραξα προς εσένα και με γιάτρευσες. Κύριε, ανέβασας την ψυχή μου από τον άδη, με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Αυτά μεν λέει ο Δαβίδ μέσα από τον προκείμενο ψαλμό· στον εικοστό έβδομο ψαλμό, όμως, ο ίδιος φώναζε λέγοντας: «Προς εσένα, Κύριε, θα κράξω, Θεέ μου, μην αποσιωπήσεις από εμένα, μήπως τυχόν σιωπήσεις απέναντί μου και γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Αλλά εκεί μεν προσευχόταν για αυτά· εδώ όμως ευχαριστεί, διότι, μολονότι κατήλθε προηγουμένως και έπεσε στον λάκκο, ανασύρθηκε πάλι και διασώθηκε από αυτόν, και δεν έπαθε τα ίδια με εκείνους που κατέβηκαν μεν σε αυτόν, αλλά δεν ανέβηκαν. Διότι πρωτίστως μακάριο είναι το να μην αμαρτάνει κανείς· επειδή όμως η αδυναμία της ανθρώπινης φύσης υπόκειται σε αυτά, ένας δεύτερος πλους, όπως θα έλεγε κανείς, είναι το να ανακάμψει κανείς γενναία, να συνέλθει μετά την ασθένεια και να αποκτήσει ξανά τη φυσική του υγεία.

Διότι με το αίμα Αυτού θα προκύψει απολύτρωση και απαλλαγή από τα κακά για όλους όσοι πρόκειται να σωθούν μέσω Αυτού. Αλλά και η δική Του κατάβαση μέχρι εκείνους που είχαν φθαρεί και βρίσκονταν στον θάνατο, θα γίνει αιτία σωτηρίας για πολλούς. Διότι πολύ χώμα και πολλή σκόνη των παλαιών, σαρκικών και χοϊκών ανθρώπων θα Σε δοξολογήσει· οι οποίοι, αφού μεταβληθούν προς το καλύτερο, θα εξαγγείλουν την αλήθειά Σου. Μήπως, λοιπόν, και με το δικό μου αίμα θα προκύψει κάποιο τέτοιο αγαθό για τον κόσμο; Ή μήπως θα ωφεληθεί κανείς εάν εγώ παρασυρθώ από τον θάνατο; Ή μήπως το χώμα, και ο άνθρωπος που πλάστηκε από το χώμα, αφού μεταβληθεί από χοϊκός και γίνει πνευματικός, θα εξαγγείλει την αλήθειά Σου; Όμως τίποτε τέτοιο δεν πρόκειται να προέλθει από εμένα· γι' αυτό ικετεύω να μην εξομοιωθώ με εκείνους που καταβαίνουν στον λάκκο.

Διότι, λέγει, εάν από αυτήν εδώ τη ζωή δεν χαμογελάσω, μετατρέποντας τα δάκρυα σε ευφροσύνη μέσω της δικής σου χάριτος, και εάν δεν μου αφήσεις το αμάρτημα στον παρόντα βίο και δεν μου συγχωρήσεις τα πεπραγμένα, ώστε να ανακτήσω τον εαυτό μου και να ανακουφιστώ, όταν απαλλαγώ από τον πρόσκαιρο βίο δεν θα υπάρχει καιρός μετανοίας. Και εάν δεν τύχω αφέσεως, δεν θα υπάρξω πλέον στη ζωή που βρίσκεται κοντά σου· και αφού γίνω απόβλητος, θα ομοιωθώ με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο. Γι' αυτό από τώρα ικετεύω λέγοντας: Μη σιωπήσεις απέναντί μου, μήπως τυχόν σιωπήσεις απέναντί μου και ομοιωθώ με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο.

Αυτός όμως θα σε διαθρέψει, όπως ακριβώς και κάθε δίκαιο· διότι κανέναν απολύτως από τους δικαίους δεν εγκατέλειψε ποτέ, ώστε να υποστεί κλυδωνισμό με αποτέλεσμα να σαλευθεί και να εκπέσει. Γι' αυτό λέγεται στη συνέχεια: «Δεν θα επιτρέψει ποτέ να κλονιστεί ο δίκαιος»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Δεν θα παραδώσει ποτέ τον δίκαιο ώστε να εγκλειστεί». Γι' αυτό λέγεται και σε άλλο σημείο: «Ήμουν νέος και πλέον γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλειμμένο, ούτε το σπέρμα του να ζητάει ψωμί». Αφού είπε αυτά, στη συνέχεια προσθέτει σχετικά με εκείνους που επιβουλεύονται τον Σωτήρα το εξής: «Εσύ όμως, Θεέ, θα τους καταβιβάσεις σε φρέαρ διαφθοράς»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Εσύ όμως, Θεέ, θα τους ρίξεις σε λάκκο διαφθοράς»· για τον οποίο λάκκο έχουν ειπωθεί πάρα πολλά στα προηγούμενα· όπως στο χωρίο: «Υπομένοντας περίμενα τον Κύριο, και με πρόσεξε, και με ανέβασε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας και από τον λασπώδη πηλό»· και πάλι: «Μην αποσιωπήσεις από εμένα, για να μην γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο»· και ξανά: «Κύριε, ανέβασες την ψυχή μου από τον άδη, με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Αλλά ο μεν δίκαιος διασώζεται ώστε να μην κατακρημνιστεί στον εν λόγω λάκκο· οι δε ασεβείς φέρονται προς τα κάτω σε αυτόν, κατακρημνιζόμενοι από τον Θεό, ως σε τόπο κατάλληλο για αυτούς.

Επιπλέον όλων αυτών διδασκόμαστε να λέμε το «τώρα γνώρισα ότι ο Κύριος έσωσε τον χριστό του», χωρίς να το γνωρίζουμε αυτό από παλιά, παρά μόνο όταν προηγουμένως κατανοήσαμε το σωτήριο έργο του, έχοντας αντιληφθεί τη δύναμη της ανάστασής του. 〈Ψαλμού κζ'〉. «Ο Κύριος είναι το κραταίωμα του λαού του και ο υπερασπιστής της σωτηρίας του χριστού του». Και ο προκείμενος ψαλμός αναφέρεται στον Χριστό, περιέχοντας προσευχή του ίδιου του Χριστού, την οποία προσευχήθηκε κατά τον καιρό του πάθους. Γι' αυτό στην αρχή του ψαλμού λέει: «Προς εσένα, Κύριε, έκκραξα· Θεέ μου, μην παρασιωπήσεις απέναντί μου, για να μη γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Προς δε το τέλος προαναγγέλλει την εκ νεκρών ανάστασή του λέγοντας: «Ευλογημένος ο Κύριος, διότι εισάκουσε τη φωνή της δέησής μου. Ο Κύριος είναι βοηθός μου και υπερασπιστής μου· σε αυτόν ήλπισε η καρδιά μου και βοηθήθηκα, και αναζωογονήθηκε η σάρκα μου· και με τη θέλησή μου θα τον δοξολογήσω».

Ψαλμός του Δαβίδ. Αυτός ο ψαλμός είναι ίδιος (προσωπικός) του Δαβίδ, για αυτό και ξεκίνησε την προφητεία με προσευχή. Φανερώνει δε πράγματα και για τον Χριστό και για τον λαό των Ιουδαίων. «Προς σέ, Κύριε, εκέκραξα»: Ο Δαβίδ ανέμειξε την προφητεία με προσευχή. «Μη παρασιωπήσης»: Δηλαδή, μην με παραβλέψεις, αλλά σπεύσε προς αναζήτησή μου. «Και ομοιωθήσομαι»: Διότι οι προφήτες αναλάμβαναν το πρόσωπο του Χριστού και μιλούσαν σαν να επρόκειτο για τον εαυτό τους· διότι ο Χριστός κατέβηκε στο μνήμα, το οποίο είναι λάκκος. «Εισάκουσον»: Διότι ο άνθρωπος παρακαλούσε με δυνατή φωνή, καθώς κατεχόταν από την πλάνη των ειδώλων (των δαιμόνων), προσμένοντας την παρουσία του Χριστού. «Εν τω με αίρειν»: Διότι ο Αδάμ πρόθυμα άπλωσε τα χέρια του προς το δεσποτικό σώμα, το οποίο είναι ναός του Θεού· διότι ο Χριστός τον κράτησε και τον ανέστησε. «Μη συνελκύσης»: Δηλαδή μην με κατατάξεις μαζί με αυτούς που με εξαπάτησαν, αλλά γλίτωσέ με από αυτούς. «Και μετά εργαζομένων»: Των κακόπιστων Ιουδαίων [και Ελλήνων]· διότι αυτοί είναι εργάτες (εραστές) της ανομίας. «Των λαλούντων ειρήνην»: Όσοι με υποκρισία μιλούν στον πλησίον (με τον πλησίον), όπως οι γιοι των Ιουδαίων μιλούσαν εναντίον του Χριστού (του Κυρίου), υποκρινόμενοι ειρήνη, ενώ εξαιτίας της απιστίας τους μηχανεύονταν κακά εναντίον του. «Δος αυτοίς»: Καθώς κατασκεύασαν τον σταυρό και εξαιτίας αυτού σκορπίστηκαν σε όλη τη γη.

Με την αναφορά στην άνοδο, υπονοεί την κάθοδο. Ως «κατώτερα μέρη της γης» εννοεί τον θάνατο, σύμφωνα με την αντίληψη των ανθρώπων, όπως ακριβώς έλεγε και ο Ιακώβ: «Θα κατεβάσετε τα γηρατειά μου με οδύνη στον Άδη»· και πάλι στον ψαλμό: «Θα ομοιωθώ με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο», δηλαδή, με τους νεκρούς. Γιατί όμως αναλύει αυτό το χωρίο εδώ; Και ποια αιχμαλωσία εννοεί; Την αιχμαλωσία του διαβόλου· διότι έπιασε αιχμάλωτο τον τύραννο, τον διάβολο εννοώ, και τον θάνατο, και την κατάρα, και την αμαρτία. Βλέπεις τα σκύλα και τα λάφυρα;

Διότι ο Θεός δεν μιλούσε για τον άρτο. Ω, φοβερέ, και ψυχοφθόρε, και βλαβερέ λιμέ! Ω, λιμέ, πρόξενε της αιώνιας κολάσεως! Αυτός ο λιμός είναι ο χορηγός κάθε πονηρού πράγματος· αυτός ο λιμός είναι ο αίτιος κάθε κακού. Προβλέποντας αυτόν τον λιμό να έρχεται, ο προφήτης Δαβίδ παρακαλούσε τον Θεό, λέγοντας: Θεέ μου, μη σιωπήσεις απέναντί μου. Και για τους ένθερμους πιστούς προφήτευσε λέγοντας: Για να λυτρώσει από τον θάνατο τις ψυχές τους, και να τους θρέψει σε καιρό λιμού. Και αλλού λέει: Και σε ημέρες λιμού θα χορτάσουν· και πάλι, Ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, τροφή έδωσε σε εκείνους που τον φοβούνται. Αυτά τα είπε ο Δαβίδ για εκείνους που ερευνούν τις Γραφές, ότι δεν θα πεινάσουν. Ας ερευνήσουμε τις Γραφές, αδελφοί, για να μην πεινάσουμε όταν έρθει ο ψυχοφθόρος λιμός· ας ερευνήσουμε, για να μην πλανηθούμε, και παρασυρόμαστε από κάθε άνεμο. Γι' αυτό λέει ο Κύριος προς εκείνους που αμελούν: Πλανάσθε, επειδή δεν κατανοείτε τις Γραφές.

Ψαλμός κζ'. Του Δαβίδ. Η χάρη του Αγίου Πνεύματος συγκαλεί δια στόματος Δαβίδ κάθε άνθρωπο που επιθυμεί να απευθύνεται προς τον Θεό με αλήθεια: «Προς εσένα, Κύριε, θα κράξω, Θεέ μου, μην αποσιωπήσεις απέναντί μου», διότι, εάν αποσιωπήσεις απέναντί μου, «θα γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο» και θα θεωρηθώ ζωντανός νεκρός παρότι ακόμη ζω. Και για να μην το πάθω αυτό, «εισάκουσε, Κύριε, τη φωνή της δέησής μου, όταν σε παρακαλώ, όταν υψώνω τα χέρια μου προς τον άγιο ναό σου». Μην με παραβλέψεις και μην με κρίνεις μαζί με τους αμαρτωλούς: «και μην με συναπολέσεις με αυτούς που εργάζονται την ανομία, οι οποίοι μιλούν ειρηνικά με τους πλησίον τους, αλλά μηχανεύονται κακά στην καρδιά τους». «Δώσε σε αυτούς, Κύριε, σύμφωνα με τα έργα τους και σύμφωνα με την πονηριά των πράξεών τους» δώσε σε αυτούς, διότι εξωτερικά μεν παρουσιάζονται απατηλά, εσωτερικά δε κρύβουν τη δόλια αλεπού. Γι' αυτό: «απόδωσε σε αυτούς την ανταπόδοση, διότι δεν κατανόησαν τα έργα του Κυρίου και τα έργα των χεριών του», ο οποίος καθαρίζει λεπρούς, εκδιώκει δαίμονες και θεραπεύει εύκολα «κάθε νόσο και κάθε αδυναμία».