Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 28:1

Και τα μεν της ιερατείας και της σκηνής τα αναφωνεί στο εξόδιο της σκηνής στον κη΄ ψαλμό: Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού, προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών, προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή.

Ψαλμός του Δαβίδ της εξόδου της Σκηνής. ΚΗ΄. Υπόθεση. Ο παρών ψαλμός ψάλλεται καθώς αποβάλλονται μεν οι εκ του Ισραήλ, ενώ στη θέση τους εισάγονται τα έθνη. Αυτό άλλωστε το δηλώνει και η επιγραφή που λέει «Εξόδου Σκηνής», η οποία μας επισημαίνει σαφώς την έξοδό τους.

Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί Θεού. Υιούς Θεού ονομάζει τους αγίους αποστόλους· διότι τους δίδαξε να λένε: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς. Προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών. Ως υιούς κριών εννοεί εκείνους που κλήθηκαν μέσω αυτών από το έθνος των Ιουδαίων στην πίστη του Κυρίου· ή και εκείνους από τα έθνη που πίστεψαν, επειδή ακριβώς γεννήθηκαν από άλογους πατέρες. Προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή. Δόξα μεν προσφέρει κανείς στον Κύριο όταν αγαθοεργεί, σύμφωνα με το ρητό: «Για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας». Τιμή δε, πάλι, προσφέρει όταν επιτελεί αγαθές πράξεις, σύμφωνα με το ρητό: «Τίμα τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου».

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Εις τον ΚΗ΄ Ψαλμόν. Ψαλμός του Δαβίδ της εξόδου της σκηνής. Ο εικοστός όγδοος ψαλμός έχει αφενός το κοινό γνώρισμα της επιγραφής, διότι αναφέρει «Ψαλμός του Δαβίδ»· έχει όμως και κάτι το ιδιαίτερο, διότι προστίθεται το «Εξοδίου σκηνής». Τι είναι όμως αυτό; Ας κατανοήσουμε τι σημαίνει το εξόδιο και τι η σκηνή, ώστε να μπορέσουμε να εισδύσουμε στο νόημα του ψαλμού. Σύμφωνα λοιπόν με την ιστορική προσέγγιση, φαίνεται ότι το παράγγελμα αυτό δίνεται στους ιερείς και τους Λευίτες που αποδεσμεύονται από το έργο τους, ώστε να θυμούνται όσα οφείλουν να έχουν προετοιμάσει για τη λατρεία. Διότι προς αυτούς που αναχωρούν από τη σκηνή και εξέρχονται, λοιπόν, ο λόγος διαμηνύει αυστηρά ποια πράγματα όφειλαν να έχουν ετοιμάσει και με ποια θα έπρεπε να παρουσιαστούν την επόμενη φορά· ότι δηλαδή απαιτούνται «υιοί κριών»· ότι «δόξα και τιμή»· ότι «δόξα στο όνομά του»· ότι δεν πρέπει να προσφέρουν λατρεία πουθενά αλλού παρά μόνο στην αυλή του Κυρίου και στον τόπο του αγιάσματος. Σύμφωνα όμως με τον δικό μας νου, ο οποίος θεωρεί τα υψηλά νοήματα και μέσω της μεγαλειώδους και πρέπουσας στη θεία Γραφή κατανόησης προσοικειώνει σε εμάς τον νόμο, υποπίπτουν στην αντίληψή μας τα εξής: ούτε ως κριός νοείται το αρσενικό ανάμεσα στα πρόβατα, ούτε ως σκηνή το οίκημα που έχει κατασκευαστεί από τούτη την άψυχη ύλη, ούτε ως έξοδος της σκηνής η αναχώρηση από τον ναό. Απεναντίας, σκηνή για εμάς είναι τούτο το σώμα, όπως μας δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας ότι «όσοι βρισκόμαστε μέσα στη σκηνή στενάζουμε»· και πάλι ο ψαλμός λέει: «Και μάστιγα δεν θα πλησιάσει στο σκήνωμά σου».

Έξοδος σκηνής είναι η αναχώρηση από αυτόν τον βίο, για την οποία μας προτρέπει ο λόγος του Θεού να προετοιμαζόμαστε, προσφέροντας τα τάδε και τα τάδε στον Κύριο· διότι η εργασία μας εδώ αποτελεί εφόδιο για το μέλλον. Και εκείνος που με τα αγαθά του έργα προσφέρει εδώ δόξα και τιμή στον Κύριο, αυτός θησαυρίζει για τον εαυτό του δόξα και τιμή, σύμφωνα με τη δίκαιη ανταπόδοση του Κριτή. Σε πολλά πάντως από τα αντίγραφα βρίσκουμε να προστίθεται το: «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού». Και επειδή δεν είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό το δώρο του καθενός, παρά μόνο εκείνου που το προσφέρει από καθαρή καρδιά —διότι, όπως λέει, δεν είναι αγνές οι ευχές που προέρχονται από μισθό πόρνης· και πάλι ο Ιερεμίας λέει: «Μήπως οι ευχές και τα άγια κρέατα θα αφαιρέσουν τις κακίες σου, ή με αυτά θα γίνεις καθαρός;»— γι' αυτόν τον λόγο ο ψαλμός θέλει πρώτα να είμαστε υιοί του Θεού, και έπειτα να προσερχόμαστε για να προσφέρουμε τα δώρα στον Θεό, και μάλιστα όχι τα τυχαία, αλλά αυτά που Εκείνος όρισε. Πες πρώτα, «Πάτερ», και έπειτα ζήτησε τα υπόλοιπα. Εξέτασε όμως τον εαυτό σου από τι είδους βίο προέρχεσαι· εάν είσαι άξιος να ονομάζεις πατέρα σου τον άγιο Θεό. Η οικείωσή μας με τον Άγιο επιτυγχάνεται μέσω του αγιασμού. Εάν θέλεις να είσαι πάντοτε υιός του Αγίου, άφησε τον αγιασμό να σε υιοθετήσει. «Προσφέρετε λοιπόν στον Κύριο», όχι οι τυχαίοι, ούτε αυτοί που προέρχονται από τους τυχαίους, αλλά οι υιοί του Θεού. Πρόκειται να ζητήσει μεγάλα δώρα· γι' αυτό επιλέγει μεγάλους να είναι και εκείνοι που τα προσφέρουν.

Διότι, για να μην ρίξει χαμαί τους λογισμούς σου και για να μην σε κάνει να αναζητάς ως κριό αυτό το άλογο τετράποδο και βελάζον ζώο, με την προσδοκία ότι μέσω της θυσίας αυτού θα εξιλεώσεις τον Θεό, λέει: «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί Θεού». Διότι δεν υπάρχει ανάγκη υιού, ώστε να προσφέρει κανείς τον ίδιο τον υιό, αλλά, αν ο υιός αποτελεί κάτι το σπουδαίο, αρμόζει και αυτό που προσφέρεται να είναι κάτι το σπουδαίο και αντάξιο τόσο της διαθέσεως του υιού όσο και της πατρικής αξίας. Λέει, λοιπόν: «Προσφέρετε υιούς κριών», ώστε και αυτοί που προσφέρονται από εσάς, από το να είναι υιοί κριών, να μεταβληθούν και να γίνουν υιοί Θεού.

Το κριάρι, λοιπόν, είναι ζώο ηγετικό, το οποίο καθοδηγεί τα πρόβατα σε θρεπτικά βοσκοτόπια και αναπαυτικά ύδατα, και έπειτα πάλι σε μαντριά και σταύλους. Τέτοιοι περίπου είναι και οι προεστώτες της ποίμνης του Χριστού· από τη μία πλευρά, προηγούνται οδηγώντας προς τις ολάνθιστες και ευωδιαστές τροφές της πνευματικής διδασκαλίας, και ποτίζοντάς τα με το ζωντανό ύδωρ, μέσω της επιχορηγίας του Πνεύματος, τα ανυψώνουν και τα εκτρέφουν με σκοπό την καρποφορία· από την άλλη πλευρά, τα οδηγούν στην ανάπαυση και στην ασφάλεια από εκείνους που τα επιβουλεύονται. Τους υιούς αυτών, λοιπόν, επιθυμεί ο λόγος να προσάγονται στον Κύριο από τους υιούς του Θεού. Και αν κριάρια είναι εκείνοι που προηγούνται των υπολοίπων, υιοί τους θα ήταν αυτοί που, μέσα από τον ζήλο για τα αγαθά έργα, έχουν διαμορφωθεί για τον ενάρετο βίο χάρη στη διδασκαλία των προεστώτων.

Προσφέρετε λοιπόν στον Κύριο, υιοί του Θεού, προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών. Κατάλαβες σε ποιον απευθύνεται; Κατάλαβες για ποιους μιλάει; Προσφέρετε στον Κύριο, λέει, δόξα και τιμή. Πώς λοιπόν εμείς, που είμαστε χώμα και στάχτη, προσφέρουμε δόξα στον μεγάλο Κύριο; Και πώς τιμή; Δόξα μεν μέσω των αγαθών έργων, όταν λάμπουν τα έργα μας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε βλέποντας οι άνθρωποι τα έργα μας να δοξάσουν τον Πατέρα μας τον εν τοις ουρανοίς. Και μέσω της σωφροσύνης και του αγιασμού που αρμόζει σε εκείνους που επαγγέλλονται την ευσέβεια είναι δυνατόν να δοξάσουμε τον Θεό, σύμφωνα με την προτροπή του Παύλου, που λέει: Δοξάστε, λοιπόν, τον Θεό με τα μέλη σας.

Αυτήν τη δόξα απαιτεί ο Κύριος από όσους πιστεύουν σε Αυτόν και έχουν τιμηθεί με το χάρισμα της υιοθεσίας. Διότι λέγει, ο υιός δοξάζει τον πατέρα· και, Εάν εγώ είμαι πατέρας, πού είναι η δόξα μου; Τιμή δε προσφέρει στον Θεό εκείνος που, σύμφωνα με την Παροιμία, τιμά τον Θεό από τους δίκαιους κόπους του, και του προσφέρει τις απαρχές από τους καρπούς της δικαιοσύνης του. Επίσης, και καθένας που θεολογεί με την πρέπουσα ακρίβεια, ώστε να μην εκπίπτει από την ορθή έννοια περί του Πατρός, περί της θεότητος του Μονογενούς και περί της δόξης του Αγίου Πνεύματος, αυτός προσφέρει στον Κύριο δόξα και τιμή. Επαυξάνει δε τη δόξα εκείνος που έχει τη δύναμη να αναπτύξει τους λόγους σύμφωνα με τους οποίους δημιουργήθηκαν τα σύμπαντα και σύμφωνα με τους οποίους συγκρατούνται, καθώς η πρόνοιά Του διεισδύει μέχρι και στα ελάχιστα, και σύμφωνα με τους οποίους, μετά την παρούσα οικονομία, θα αχθούν στην κρίση. Εκείνος που με διαυγείς και ασύγχυτους λογισμούς κατόρθωσε ο ίδιος να θεωρήσει το κάθε τι, και αφού έφθασε ο ίδιος σε αυτή τη θεωρία, δύναται να καταστήσει σαφή και στους άλλους όσα αφορούν την αγαθότητα του Θεού και τη δίκαιη κρίση Του, αυτός είναι που προσφέρει στον Κύριο δόξα και τιμή, όπως και εκείνος που διάγει βίο εναρμονισμένο με μια τέτοια θεωρία. Διότι το φως ενός τέτοιου ανθρώπου λάμπει έμπροσθεν των ανθρώπων, και με τον λόγο και με το έργο και με παντοειδή πνευματικά κατορθώματα δοξάζεται ο εν ουρανοίς Πατέρας.

Πες μας, σε παρακαλούμε στο όνομα του Κυρίου, για τη δική μας ωφέλεια. Τότε, φιλόχριστοι, ερευνάται στον καθένα η σφραγίδα του Χριστιανισμού, την οποία έλαβε ο καθένας στην αγία Εκκλησία μέσω του βαπτίσματος, και απαιτείται από τον καθένα η πίστη να είναι αμίαντη και αμιγής από κάθε αίρεση, και η σφραγίδα άθραυστη και ο χιτώνας αμόλυντος, σύμφωνα με όσα είναι γραμμένα στον εβδομηκοστό πέμπτο ψαλμό, ότι όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα προσφέρουν δώρα στον φοβερό Βασιλέα· και πάλι αλλού προστάζονται: προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή.

Διότι ο Αστέριος θέλει να είναι αυτός [ο Υιός] όλα όσα προανέφερε, λέγοντας «βασιλιάς [γεννά] βασιλιά, κύριος κύριο, Θεός Θεό», και καταρρίπτει τη δική σου άψυχη εικόνα, η οποία κατά τη γνώμη σου έχει συσταθεί μόνο με ανθρώπινη τέχνη. Διότι τον αποκαλεί ζωντανή εικόνα όλων αυτών, και εκμαγείο της ζωντανής εικόνας εκείνου που τον γέννησε, και τον ονομάζει αυτοουσία εικόνα της ουσίας, αυτοβουλή της βουλής, αυτοδυναμία της δυνάμεως και αυτοδόξα της δόξης, και όχι εικόνα του εαυτού της, αλλά ενός άλλου. Εσύ όμως, επειδή δεν ομολογείς τον Υιό Θεό εκ Θεού, ούτε φως εκ φωτός, ούτε δύναμη εκ δυνάμεως, δεν θέλεις ο Υιός να είναι ούτε Θεός ούτε φως, ούτε δύναμη ούτε ουσία, ούτε βουλή ούτε δόξα. Αντιθέτως, το σώμα τα αφανίζει αυτά με ασέβεια κατά τη συντέλεια μαζί με † αυτά. Και αρνείσαι μεν το «Θεός ήτο ο Λόγος», τον αποκαλείς δε Υιό του Θεού είτε μόνο κατ' όνομα είτε ως άνθρωπο, έτσι ώστε ο Θεός να φαίνεται ότι γεννά κάτι ετερογενές, γεννώντας τον Υιό κατά θέσιν (υιοθεσία), σύμφωνα με το «υιούς εγέννησα και ύψωσα», και σύμφωνα με το «ελάβετε πνεύμα υιοθεσίας», και το «προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού». Επομένως, όταν ο Αστέριος αποκαλεί τον Υιό απαράλλακτη εικόνα της ουσίας, της δυνάμεως, της βουλής και της δόξης του Πατρός, λέγει οπωσδήποτε ότι, κατά κάποιον τρόπο, τα πατρικά γνωρίσματα ενυπάρχουν στον Υιό και ότι οι ιδιότητες που αποδίδονται στον Πατέρα έχουν αποτυπωθεί ή δοθεί στον Υιό, χωρίς να είναι κάτι διαφορετικό από αυτόν. Άρα, θέλει να είναι [ο Υιός] όλα όσα προανέφερε.

«Διότι μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αξιύμνητος, φοβερός είναι πάνω από όλους τους θεούς»· στα οποία στη συνέχεια προστίθεται: «Αποδώστε στον Κύριο δόξα στο όνομά του. Προσκομίστε θυσίες και εισέλθετε στις αυλές του. Προσκυνήστε τον Κύριο στην αγία αυλή του». Με αυτά τα λόγια το κείμενο, αφού προανήγγειλε την ευαγγελική χάρη η οποία εκχύθηκε σε όλα τα έθνη όλης της οικουμένης, και αφού έκανε μνεία του καινού άσματος, δηλαδή της Καινής Διαθήκης, προστάζει στη συνέχεια να προσκομίσουν στον Κύριο δόξα και τιμή, και τα λοιπά. Και παραγγέλλει να τα προσκομίσουν αυτά όχι στους Ιουδαίους, αλλά στις πατριές των εθνών, ή σύμφωνα με τους λοιπούς ερμηνευτές και σύμφωνα με την εβραϊκή ακρίβεια, στις συγγένειες των λαών. Αυτά λοιπόν σαφώς θεσπίζονταν στον ενενηκοστό πέμπτο ψαλμό για τα έθνη· στο προκείμενο όμως κείμενο, ο λόγος παραγγέλλει στους υιούς των κριών να προσφέρουν τα ίδια στον Κύριο· οι οποίοι θεωρώ ότι δεν διαφέρουν σε τίποτα από τις πατριές των εθνών ή τις συγγένειες των λαών. Διότι δεν προστάζονται οι ίδιοι οι κριοί να προσφέρουν τα όσα παραγγέλθηκαν, αλλά οι υιοί των κριών. Και τα λέω αυτά σύμφωνα με τη μνεία των Εβραίων, κατά την οποία δεν αναγράφεται το: «Αποδώστε στον Κύριο, υιοί Θεού». Γι' αυτό και έχει οβελιστεί στο κείμενο των Εβδομήκοντα, ως μη υπάρχον ούτε στο εβραϊκό πρωτότυπο ούτε στους λοιπούς ερμηνευτές.

Εάν όμως πρέπει να εξετάσουμε και την έκδοση των Εβδομήκοντα, λέγω ότι ο λόγος προστάζει τους υιούς να προσφέρουν στον Κύριο όχι κριούς, αλλά υιούς κριών· και δόξα και τιμή και τα όσα αναφέρονται στη συνέχεια· τα οποία βεβαίως, από την παράθεση του ενενηκοστού πέμπτου ψαλμού, θα έλεγα ότι προφητεύονται σχετικά με την επιστροφή των εθνών.

Δεν θα κάναμε λάθος αν υποστηρίζαμε ότι αυτοί που εδώ ονομάζονται υιοί του Θεού είναι οι μαθητές, οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, μέσω των οποίων η κλήση των εθνών φαίνεται να έχει επιτευχθεί· στους οποίους ο υπό εξέταση λόγος προστάζει να φέρουν στον Κύριο, πρώτα από όλα, υιούς κριών, και όχι κριούς· επειδή ακριβώς προς την προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία λεγόταν στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό: «Αντί των πατέρων σου γεννήθηκαν οι υιοί σου». Να λησμονήσει δε τους πατέρες της, την προέτρεψε ο λόγος λέγοντας: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου· και ο βασιλιάς θα επιθυμήσει την ομορφιά σου, διότι αυτός είναι ο Κύριός σου». Διότι αυτά δεν λέγονταν προς καμία άλλη παρά μόνο προς την Εκκλησία του Χριστού, καθώς το θείο Πνεύμα την προτρέπει να λησμονήσει τον προηγούμενο λαό της και τον οίκο του πατέρα της εξαιτίας της πολυθεϊστικής πλάνης και της δεισιδαιμονίας των πατέρων της.

Έπειτα, επειδή την προέτρεψε να λησμονήσει τους πατέρες της, αναγκαία προσθέτει λέγοντας: «Αντί των πατέρων σου γεννήθηκαν οι υιοί σου». Αυτούς τους αποκαλεί υιούς κριών εξαιτίας της αλογίας τους. Έπειτα προσθέτει: «Προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή»· πράγμα που βέβαια θα κατανοήσεις από την προτροπή του Σωτήρα μας προς τους μαθητές, διά της οποίας τους συμβουλεύει λέγοντας: «Ας λάμψουν τα έργα σας ενώπιον των ανθρώπων, ώστε, βλέποντας τα καλά σας έργα, να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Εκτός από όλα αυτά, οι προαναφερθέντες υιοί του Θεού, ή υιοί των κριών, προστάζονται να προσκυνούν τον Κύριο στην άγια αυλή του. Διότι δεν επιθυμεί να τον προσκυνούν έξω από την αυλή, ούτε να αποσύρονται και να προσεύχονται μεμονωμένα, αλλά να προσέρχονται στην Εκκλησία του. Αντί δε της φράσης «εν αυλή αγία αυτού», ο μεν Ακύλας την απέδωσε ως «εν διαπρεπεία ηγιασμένη», ο δε Σύμμαχος ως «εν διαπρεπεία αγία». Διότι ο λόγος επιθυμεί να προσφέρουμε την προσκύνηση με τον πρέποντα στολισμό και με τη δικαιοσύνη που είναι προσφιλής στον Θεό, έχοντας καταστεί όλοι εξολοκλήρου σε κατάσταση αγιασμού και ευπρέπειας.

Ποια είναι πάλι αυτή η καινούρια τερατολογία; Άραγε κατανοεί ότι ομιλεί περί του Θεού, ο οποίος υπήρχε εξαρχής και βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, και δεν υπάρχει στιγμή που να μην υπήρχε; Δεν γνωρίζει τι λέει, ούτε για ποιο πράγμα επιμένει, αλλά, σαν να ερευνά τη γενεαλογία κάποιου ανθρώπου, αυτά τα οποία λέγονται κυρίως για την κατώτερη φύση προσπαθεί να τα εφαρμόσει στον Δεσπότη όλης της κτίσεως. Διότι ο Ισμαήλ, για παράδειγμα, δεν υπήρχε πριν έρθει στην ύπαρξη με τη γέννησή του, όμως υπήρχε βεβαίως κάτι πριν από τη γέννησή του, εννοώ το χρονικό διάστημα. Στην περίπτωση όμως του απαυγάσματος της δόξης (του Υιού), το «πριν» και το «μετά» δεν έχουν καμία θέση· διότι πριν από το απαύγασμα, ασφαλώς, δεν υπήρχε ούτε η δόξα. Διότι ταυτόχρονα με την ύπαρξη της δόξης συνεκλάμπει οπωσδήποτε και το απαύγασμα, και δεν είναι στη φύση τους να διαχωρίζεται το ένα από το άλλο, ούτε είναι δυνατόν να δει κανείς τη δόξα καθ' εαυτήν πριν από το απαύγασμα. Διότι εκείνος που το υποστηρίζει αυτό θα καταστήσει τη δόξα από μόνη της χωρίς λάμψη και τυφλή, εφόσον δεν συνεκλάμπει μαζί της το απαύγασμα που προέρχεται από αυτήν. Αυτή είναι η κακουργία της αιρέσεως: το να αποκόψουν τον Μονογενή Θεό από την ενότητά Του με τον Πατέρα, χρησιμοποιώντας έννοιες και εκφράσεις που αναφέρονται στον άνθρωπο. Γι' αυτό και ισχυρίζονται: «Πριν από τη γέννησή Του στην ύπαρξη, δεν ήταν Υιός». Όμως και οι υιοί των κριών, τους οποίους μνημονεύει ο προφήτης, δεν ονομάζονται και εκείνοι υιοί αφού πρώτα γεννηθούν;

II ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄ Αφού, λοιπόν, αυτά διευκρινίστηκαν με αυτόν τον τρόπο από εμάς, είναι πλέον καιρός να εξεταστεί και το ζήτημα των επιγραφών. Διότι και αυτές συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην πορεία μας προς την αρετή, όπως είναι δυνατόν να διαπιστώσει κανείς από το ίδιο το νόημα όσων αναγράφονται σε αυτές. Θα ήταν, όμως, αναγκαίο, πρώτα, πριν από τη βαθύτερη εξέταση των ψαλμών, να προβούμε εν συντομία σε μια συστηματική προσέγγιση των επιγραφών, ώστε να καταστεί απολύτως φανερό σε εμάς και μέσα από αυτές, ότι αποκλειστικός σκοπός αυτής της θεόπνευστης διδασκαλίας είναι να ανυψώσει τον νου προς το αληθινά μακάριο. Από τους ψαλμούς, λοιπόν, άλλοι μεν είναι εντελώς ανεπίγραφοι· και άλλοι, που σε εμάς φέρουν την επιγραφή του προφήτη, στους Εβραίους δεν την έχουν. Σε ορισμένους η επιγραφή είναι απλώς και μόνο το όνομα του Δαβίδ, ενώ σε άλλους, μαζί με το όνομα, αναγράφεται και κάτι άλλο, όπως: αίνος, ή ωδή, ή αίνεση, ή ψαλμός, ή συνέσεως, ή προσευχή, ή εξοδίου σκηνής, ή εγκαινισμού, ή εκστάσεως, ή εις ανάμνησιν, ή εις εξομολόγησιν, ή τω δούλω Κυρίου, ή τω Ιδιθούμ, ή τω Αιμάν τω Ισραηλίτη. Σε έτερους ψαλμούς η επιγραφή διαμορφώνεται με κάποιον συνδυασμό αυτών των ονομάτων ή λέξεων που συνάπτονται μεταξύ τους· διότι αποτελεί επιγραφή το: «ωδή ψαλμού» ή «ψαλμός ωδής» ή «ωδή» ή «ψαλμός» ή «εν ύμνοις ψαλμός» ή «εν ύμνοις συνέσεως» ή «προσευχής τω Δαβίδ» ή «προσευχής τω πτωχώ» ή «αίνος ωδής», ή οτιδήποτε παρόμοιο διαμορφώνεται μέσω συνδυασμού με το όνομα του Δαβίδ.

Η επιγραφή που φέρει τον τίτλο «Εξόδιον της σκηνής» και εκείνη που φέρει πάλι τον τίτλο «Υπέρ του εγκαινισμού του οίκου του Δαβίδ» γειτνιάζουν μεταξύ τους τόσο ως προς τη θέση όσο και ως προς το νόημα. Διότι η μεν πρώτη βρίσκεται στον εικοστό όγδοο ψαλμό, η δε δεύτερη στον αμέσως επόμενο. Η δε διατύπωση στο καθένα έχει ως εξής: στη μεν πρώτη επιγραφή είναι «Ψαλμός τῷ Δαβίδ ἐξοδίου σκηνῆς»· στον δε επόμενο, «Ψαλμός ᾠδῆς τοῦ ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου Δαβίδ». Διότι, εάν δεν εξέλθουμε από την αισθητή σκηνή, ο αληθινός μας οίκος δεν εγκαινιάζεται. Αυτό που λέγεται σημαίνει το εξής: δύο καταστάσεις νοούνται για την ανθρώπινη φύση· από τη μία η σαρκική ζωή, η οποία ενεργείται μέσω των αισθήσεων, και από την άλλη η πνευματική και άυλη, η οποία κατορθώνεται με τον νοερό και ασώματο βίο της ψυχής. Αλλά δεν είναι δυνατόν να μετάσχει κανείς και στα δύο ταυτόχρονα. Διότι η προσήλωση στο ένα από αυτά επιφέρει τη στέρηση του άλλου. Επομένως, εάν πρόκειται να καταστήσουμε την ψυχή οικητήριο του Θεού, αρμόζει να εξέλθουμε από τη σαρκική σκηνή. Διότι δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να εγκαινιαστεί ο οίκος μας από Εκείνον που μας ανακαινίζει δια της δικής Του ενοικήσεως, εάν δεν κατορθωθεί η έξοδος από τη σκηνή μέσω της αποξενώσεως από τον σωματικό βίο.

Τι έχουμε, λοιπόν, εμείς να πούμε ως προς αυτό; Η Θεία Γραφή γνωρίζει να χρησιμοποιεί τη λέξη του υιού και με τις δύο έννοιες, ώστε σε κάποιους μεν η προσωνυμία αυτή να ανήκει εκ φύσεως, ενώ σε άλλους να είναι πρόσθετη και επίκτητη. Διότι, όταν βέβαια κάνει λόγο για «υιούς ανθρώπων» και «υιούς κριών», υποδηλώνει την κατ' ουσίαν σχέση εκείνου που γεννήθηκε προς εκείνον από τον οποίο προήλθε. Όταν όμως κάνει λόγο για «υιούς δυνάμεως» ή «τέκνα Θεού», παριστάνει τη συγγένεια που προκύπτει από την προαίρεση. Και βέβαια, ακόμη και κατά την αντίθετη έννοια, τα ίδια πρόσωπα ονομάστηκαν και «υιοί του Ηλεί» και «λοιμοί υιοί», καθώς η προσωνυμία των υιών εναρμονίζεται εύστοχα και με τα δύο νοήματα. Διότι με το να κληθούν υιοί του Ηλεί, επιβεβαιώθηκε ότι έχουν τη φυσική συγγένεια προς αυτόν, ενώ με το να ονομαστούν λοιμοί υιοί, κατακρίθηκαν για τη μοχθηρία της προαιρέσεώς τους, επειδή δεν μιμήθηκαν τον πατέρα τους στον βίο, αλλά εξοικείωσαν την προαίρεσή τους με την κακία. Επομένως, όσον αφορά την κατώτερη φύση και τα δικά μας ανθρώπινα πράγματα, επειδή ο άνθρωπος ρέπει εξίσου και προς τα δύο, εννοώ προς την κακία και την αρετή, εξαρτάται από εμάς το να γίνουμε υιοί της νύχτας ή της ημέρας, ενώ η φύση παραμένει, όπως ειπώθηκε προηγουμένως, εντός των δικών της ορίων.

Ψαλμός του Δαυίδ για την έξοδο της σκηνής. Προφήτευσε το Πνεύμα, ότι οι Ιουδαίοι θα εκδιωχθούν από τον ναό [και από τον νόμο] και από τη χάρη, ως αχάριστοι. «Ενέγκατε» (Φέρτε). Η προφητεία υποδηλώνει τους αποστόλους, καθώς πρόκειται τότε να καθίσουν σε θρόνους και να κρίνουν. Γι' αυτούς λοιπόν λέγει: Φέρτε την εκκλησία των εθνών στον Θεό, δηλαδή οδηγήστε τους σε Αυτόν. «Ενέγκατε υιούς κριών» (Φέρτε υιούς κριών). Διότι τα έθνη είχαν γίνει σαν άγριοι και ανυπότακτοι κριοί. Ως τρυφερά αρνιά λοιπόν, τον νέο λαό προσάγετε στον Θεό <τον Κύριο>. «Ενέγκατε τιμήν». Διότι όλοι όσοι πίστεψαν δοξάζοντας (δοξάζονται), όπως ακριβώς ο καθένας προσφέρει τιμή μέσω της προσκυνήσεως [στον Θεό]. «Ενέγκατε τω ονόματι αυτού». Κηρύξτε, λέγει, σε όλα τα έθνη το όνομα του Χριστού, ώστε σε όλη τη γη να δοξάζεται το όνομα του Χριστού και Θεού. «Προσκυνήσατε». Στον νυμφώνα της αναστάσεως· διότι αυτή [η αγία αυλή] υπάρχει ως κατοικητήριο του Θεού και παράταξη αγγέλων και περίβολος προφητών· εννοεί δε την Εκκλησία. «Φωνή Κυρίου». Όταν το Άγιο Πνεύμα κατήλθε με μορφή περιστεράς στον Ιορδάνη, αυτή ήταν η φωνή του Πατρός, και υποδήλωνε το βάπτισμα. «Ο Θεός της δόξης». Πότε; Όταν ακούστηκε η φωνή του Πατρός από τον ουρανό λέγοντας: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα· [Αυτόν να ακούτε]. «Κύριος επί υδάτων». Ο Χριστός που βαπτίζεται στον Ιορδάνη, και δι' αυτού αγιάζει όλα τα ύδατα.

Ψαλμός 28ος <Ψαλμός του Δαβίδ· κατά την έξοδο της σκηνής.> «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού, προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών· προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή και προσκυνήστε τον Κύριο στην άγια αυλή του». Όσοι, λέει, είστε υιοί του Θεού, ή επιθυμείτε διακαώς να γίνετε, «προσφέρετε σε αυτόν δόξα και τιμή» δι' αγαθών έργων, ως άμωμους αμνούς, ως υιούς κριών. «Η φωνή του Κυρίου αντηχεί πάνω στα ύδατα, ο Θεός της δόξης εβρόντησε» με τη φωνή Του προς τον Χριστό, ο οποίος στεκόταν «πάνω σε πολλά ύδατα» και βαπτιζόταν. Τι εβρόντηξε; «Αυτός είναι», έλεγε η φωνή που ακούστηκε σαν βροντή, «ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα. Η φωνή του Κυρίου ενισχύει» τον Πρόδρομο Ιωάννη για να βαπτίσει τον Κύριο. «Η φωνή του Κυρίου με μεγαλοπρέπεια» προς τον αγαπητό Υιό. «Η φωνή του Κυρίου που συντρίβει τους κέδρους», δηλαδή τους εχθρικούς τυράννους· «θα συντρίψει ο Κύριος τους κέδρους του Λιβάνου και θα τους κατακομματιάσει όπως το μοσχάρι τον Λίβανο». Και σε τι, άραγε, αμάρτησε ο Λίβανος και οι κέδροι του, ώστε να συντριβούν και να κατακομματιαστούν με αυτόν τον τρόπο, αν όχι επειδή ο λόγος γίνεται ασφαλώς για κάποια έμψυχα όντα, υπερόπτες, εχθρούς, που επιτέθηκαν με μανία κατά του αγαπητού; «Και ο αγαπητός», λέει, «ως υιός μονοκερώτων», διότι εξόντωσε αόρατους και ορατούς εχθρούς με το κέρας του Σταυρού. «Η φωνή του Κυρίου που διαχωρίζει τη φλόγα του πυρός» στη βάτο και στο καμίνι· ώστε να μην καταφλέξει η φωτιά τη βάτο στο Σινά, ούτε το καμίνι των Χαλδαίων τους παίδες. «

Όπως λοιπόν δεν είναι δυνατόν να λέγεται ότι προσφέρεται αυτό που έχει ήδη αφιερωθεί και ενωθεί, έτσι ούτε για το αίμα του Σωτήρος, το οποίο είναι αχώριστο από τη θεότητά του, μπορεί να ειπωθεί ότι προσφέρεται στη φύση που έχει απόλυτα ενωθεί με αυτό. Ενώ δε υποσχέθηκε να αποδείξει μέσα από την τυπική θυσία τον ισχυρισμό του, ότι δηλαδή ο θεάνθρωπος Λόγος προσέφερε το δικό του αίμα, την αληθινή δηλαδή θυσία, μόνο στον Πατέρα και όχι και στον εαυτό του, αυτό δεν το κάνει· έπειτα, σαν να ξέχασε την υπόσχεσή του ή μάλλον επειδή προείδε τον έλεγχο που θα προέκυπτε από αυτό και τον απέφυγε σκόπιμα. Διότι είναι προφανές ότι και η τυπική θυσία δεν είχε νομοθετηθεί να προσφέρεται μόνο στον Πατέρα, αλλά απλώς στον Θεό, στον τρισάγιο Κύριο σύμφωνα με τον ύμνο των Σεραφείμ στον Ησαΐα, στον οποίο και ο Δαβίδ προτρέπει να προσφέρονται οι θυσίες, λέγοντας: «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού, προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών»· ονομάζοντας υιούς Θεού τους ιερείς, σύμφωνα με το ρητό: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Παραβλέποντας λοιπόν αυτό, απαριθμεί τέσσερις πράξεις που τελούνται στην τυπική θυσία: προσαγωγή, καθιέρωση, αναγωγή και αφοσίωση, χωρίς να γνωρίζω από πού επινόησε τη διαίρεσή τους. Διότι κάποιος θα μπορούσε να παραδεχθεί ότι αυτά είναι τέσσερα ονόματα, αλλά όχι τέσσερα διαφορετικά πράγματα. Τι άλλο είναι άλλωστε η θυσία του αμνού, παρά και καθιέρωση και προσαγωγή και αναγωγή και αφοσίωση;

Επομένως, ούτε αυτός που προσφέρει υπέρ όλης της φύσης προσφέρει απλώς υποστατικώς, ούτε αυτός που δέχεται δέχεται υποστατικώς, επειδή σύμφωνα με τον νόμο είχε νομοθετηθεί ότι κάθε θυσία δεν προσφέρεται σε κάποιο συγκεκριμένο από τα πρόσωπα, αλλά απλώς στον Θεό· και ο Προφήτης λέει: «Θυσίασε στον Θεό»· και «Προσφέρετε στον Κύριο»· εσύ όμως, επειδή δεν φρονείς κατ' αυτόν τον τρόπο, αυτά για τα οποία κατηγορείς αυτόν που διαφωνεί μαζί σου τα στρέφεις εναντίον του εαυτού σου, σφάλλοντας διπλά, όπως έχει λεχθεί, αφενός διότι παντού εκλαμβάνεις αδιακρίτως τη φύση αντί της υποστάσεως, και αφετέρου διότι διαμερίζεις την αμέριστη φύση με το να αποστερείς από τον Θεό Λόγο την τιμή που του οφείλεται ως Θεό. Τέτοιος είναι και ο υπόλοιπος και τελευταίος παραλογισμός που διαπλέκεις. Σαν να λέει δηλαδή κάποιος ότι δεν σαρκώθηκε ο Λόγος, αλλά η θεότητα του Λόγου· ή μήπως εσύ ο ίδιος λαμβάνεις αυθαίρετα αυτή την πρόταση και, επισυνάπτοντας σε αυτήν εκείνη που διατυπώνεται ορθά, ότι δηλαδή η ίδια θεότητα είναι κοινή και στον Πατέρα και στο Πνεύμα, εξάγεις από αυτά ένα αδύνατο συμπέρασμα: ότι είναι ανάγκη να λέμε πως σαρκώθηκε και ο Πατέρας και το Πνεύμα. Ότι μεν λοιπόν η θεότητα του Πατρός και του Υιού και του Πνεύματος είναι μία και η αυτή, κανείς από τους ορθοδόξους δεν διαφωνεί· ότι όμως έχει σαρκωθεί και η θεότητα του Λόγου, τώρα για πρώτη φορά σε ακούω να το λες.

Όπως, λοιπόν, δεν μπορεί να λεχθεί ότι προσφέρεται ο ήδη καθιερωμένος και ενωμένος αμνός, έτσι ούτε το αίμα του Σωτήρος, το οποίο είναι αχώριστο από τη θεότητά Του, είναι δυνατόν να λεχθεί ότι προσφέρεται στην άκρως ενωμένη με αυτό θεότητα. Ενώ υποσχέθηκες να διδάξεις, με βάση τη θυσία του νομικού τύπου, ότι ο θεάνθρωπος Λόγος προσέφερε την αληθινή θυσία, το ίδιο Του το αίμα, μόνο στον Πατέρα και όχι όμως και στον Εαυτό Του· αυτό βέβαια δεν το κάνεις. Έπειτα, σαν να έχεις ξεχάσει την υπόσχεσή σου, ή μάλλον επειδή προείδες τον έλεγχο που θα προέκυπτε από αυτό και τον απέφυγες σκόπιμα – διότι είναι ολοφάνερο ότι ούτε η τυπική θυσία είχε νομοθετηθεί να προσφέρεται μόνο στον Πατέρα, αλλά απλώς στον Θεό, τον τρισάγιο Κύριο, σύμφωνα με τη σεραφική υμνωδία στον Ησαΐα, στον Οποίο και ο Δαβίδ προτρέπει να προσφέρονται οι θυσίες, λέγοντας: «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί Θεού» – προσπαθείς εξ αναλογίας να βγάλεις το συμπέρασμα ότι, όπως ακριβώς δεν μπορεί να λεχθεί πως προσφέρεται ο ήδη καθιερωμένος και ενωμένος, εκείνος ο τυπικός αμνός, έτσι ούτε το αίμα του Σωτήρος μπορεί να λεχθεί ότι προσφέρεται στην άκρως ενωμένη με αυτό θεότητα. Άραγε, λοιπόν, το θυσιασθέν, δηλαδή το ήδη καθιερωμένο, κατά τα λεγόμενά σου, ήταν και ενωμένο με Εκείνον στον Οποίο είχε θυσιαστεί; Και πώς δεν είναι παράλογο να το λέει κανείς αυτό ή και να το διανοείται για τον Θεό, είτε μόνο για τον Πατέρα, είτε και για τον Υιό;