Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 3:2

Στον τρίτο ψαλμό: <Κύριε, γιατί πληθύνθηκαν αυτοί που με θλίβουν;> Οι βασιλείς αναγείρουν επινίκιους ανδριάντες στους στρατηγούς που νίκησαν, ενώ οι άρχοντες στήνουν νικηφόρες εικόνες και στήλες στους ηνιόχους και στους αθλητές, και με το επίγραμμα, ωσάν να πρόκειται για στόμα, καθιστούν την ύλη κήρυκα της νίκης. Άλλοι πάλι καταγράφουν σε βιβλία και κείμενα τους επαίνους για τους νικητές, θέλοντας να δείξουν ότι η δική τους δύναμη μέσω του επαίνου είναι ισχυρότερη από τη δύναμη των επαινούμενων.

Γι' αυτό ο Δαβίδ, όταν καταδιωκόταν από τον γιο του και λοιδορούνταν από τον Σεμεΐ εξαιτίας του, ο ίδιος μακροθυμούσε. Επειδή όμως πολλοί σκανδαλίζονταν εναντίον του, και μάλιστα όσοι συντάσσονταν με τον Αβεσσαλώμ, και τελικά επαναστατούσαν εναντίον του ως ανθρώπου που στερείται θείας πρόνοιας, λέγοντας: «Έρημος είναι τώρα ο Δαβίδ και εντελώς αβοήθητος. Τώρα απομακρύνθηκε από αυτόν ο Θεός, όπως ακριβώς κάποτε και από τον Σαούλ. Διότι, όπως τότε απομακρύνθηκε από τον Σαούλ και τάχθηκε με το μέρος του Δαβίδ, έτσι και τώρα απομακρύνθηκε από τον Δαβίδ και τάχθηκε με το μέρος του Αβεσσαλώμ. Ας επαναστατήσουμε εναντίον του, ας του επιτεθούμε. Δεν υπάρχει γι' αυτόν σωτηρία από τον Θεό του». Επειδή έλεγαν αυτά, ο Δαβίδ, πονώντας γι' αυτά περισσότερο παρά για τις ανταρσίες του παιδιού του, ρωτά τον Θεό: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» Έχω περιφραχθεί από πειρασμούς, περικυκλώνομαι από τους χειμάρρους των κακών, κατέβηκε η επικίνδυνη βροχή, ήλθαν οι ποταμοί των εχθρών, φύσηξαν οι άνεμοι των πονηρών πνευμάτων, προσέκρουσαν πάνω στην οικία μου, θέλοντας να μετακινήσουν την ψυχή μου μακριά από Εσένα, αλλά, όντας θεμελιωμένος πάνω στην πέτρα της πίστεως, δεν πέφτω, αλλά προσπίπτω ενώπιόν Σου για να μάθω. «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» Αυτός που προέρχεται από εμένα στράφηκε εναντίον μου, αλλά Εσύ είσαι υπέρ εμού.

Τα ίδια μου τα σπλάχνα με πολεμούν. Ο λαός μου ακολουθεί τον Αβεσσαλώμ. Το στρατόπεδό μου οπλίζεται εναντίον μου. Τα πρόβατά μου έγιναν λύκοι, και λιοντάρια τα αρνιά, και λυσσασμένοι σκύλοι οι αμνοί, και ταύροι κερασφόροι οι κριοί. Δεν λυπάμαι για τον εαυτό μου, αλλά θρηνώ για τη δική τους απώλεια. <Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;> ...

Όπως από την ιατρική προέρχεται ο ιατρός και από την οικοδομική τέχνη ο τέκτονας, έτσι από τη δικαιοσύνη ο δίκαιος. Αλλά όπως ακριβώς εκείνος που γνωρίζει ένα μόνο μέρος της ιατρικής, αυτός που μόνο βάζει αλοιφές ή καταπλάσματα, δεν είναι ιατρός, έτσι και αυτός που έχει ένα μόνο είδος δικαιοσύνης δεν είναι δίκαιος. «Δικαιώθηκε η Θάμαρ», και όμως δεν είναι απολύτως δίκαιη. Δικαιώθηκαν τα Σόδομα, και δεν είναι δίκαια. Όπως δεν είναι δυνατόν να βρεθεί δίκαιος με σάρκα που να είναι αναμάρτητος, ει μη μόνον ο Ιησούς, έτσι δεν υπάρχει ούτε αμαρτωλός που να μην έχει έστω και μία δικαιοσύνη. Διότι εάν ο δίκαιος είναι οπωσδήποτε και σώφρων, πώς ο Δαβίδ δεν υπήρξε πάντοτε σώφρων; Και εάν ο δίκαιος είναι και ανδρείος, πώς ο Πέτρος φάνηκε δειλός; Πώς μία νεαρή υπηρέτρια κλόνισε την πέτρα; Πώς δε και ο Μωυσής, όταν είδε τη ράβδο να γίνεται φίδι, φοβήθηκε και έφυγε; Από κάτω ξεσηκωνόταν πλήθος εχθρών, «πολλοί επαναστάτησαν εναντίον μου», και από πάνω στρατός αγγέλων με βοηθούσε· «η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο», ο οποίος αποστέλλει τους αγγέλους. Αφού είπε στον προηγούμενο ψαλμό: «Κύριε, γιατί πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν;», και επειδή «μέσα από τη θλίψη επικαλέστηκα τον Κύριο και με εισάκουσε οδηγώντας με σε ευρυχωρία», τώρα, στον παρόντα, λέγω: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου, μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία». Και γιατί είπες, ω προφήτη: «Με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου»; Ποιας δικαιοσύνης; Ποιας; Εκείνης σύμφωνα με την οποία έκρινα δίκαιο να τηρήσω την εντολή του Θεού και να μην πάρω εκδίκηση μόνος μου.

Στον Ψαλμό ΙΒ΄, Ομιλία Β΄. Εις τον ίδιον ψαλμό άλλως: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;» Επειδή πολλές φορές παρακάλεσε τον Θεό ο Δαβίδ ώστε να λυτρωθεί από τα κακά, άλλοτε λέγοντας: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» και τα εξής, και άλλοτε: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα· και εσύ, Κύριε, έως πότε;». Επειδή λοιπόν είπε εκεί το «έως πότε» και παρέλειψε το τι, τώρα, κατατρυχόμενος ακόμη περισσότερο από τους πόνους, αναφέρει και τη φύση του ζητήματος: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;». Αυτό δε το έλεγε ο προφήτης, όχι τόσο για να παρηγορήσει τον εαυτό του, όσο επειδή ήθελε να μας διδάξει και να μας ωφελήσει μέσω του εαυτού του, ώστε όταν προσευχόμαστε και δεν εισακουγόμαστε, να μην ατονήσουμε ούτε να αδρανήσουμε, αλλά να προσκαρτερούμε πάντοτε στην προσευχή και τη δέηση.

«Κύριε, γιατί πλήθυναν εκείνοι που με θλίβουν;». Το «τί» (γιατί) τίθεται αντί του «πάρα πολύ». «Δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν από τον Θεό του». Ο Θεός του, λένε, δεν θα τον σώσει· διότι απέβλεπαν μόνο στην αμαρτία την οποία είχε διαπράξει, αγνοώντας τη μετάνοιά του. Αυτό δε αποδεικνύει σαφέστερα ότι ο ψαλμός αναφέρεται στον Δαβίδ. Διότι το «επανίστασθαι» λέγεται κυρίως για εκείνους οι οποίοι προηγουμένως μεν βρίσκονταν σε θέση υπηκόων, στη συνέχεια όμως κήρυξαν πόλεμο.

Ομιλία περί του ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών. Πολλοί είναι οι τρόποι της διδασκαλίας, οι οποίοι μας υποδείχθηκαν μέσω του ιεροψάλτη Δαβίδ από το Πνεύμα που ενεργούσε μέσα του. Διότι άλλοτε, όταν ο προφήτης μας διηγείται τα δικά του παθήματα και πώς υπέμεινε γενναία τα όσα του συνέβαιναν, μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα μας αφήνει μια ολοκάθαρη διδασκαλία υπομονής, όπως όταν λέει: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;»· και άλλοτε παρουσιάζει την αγαθότητα του Θεού και την ταχύτητα της προστασίας Του, την οποία παρέχει σε όσους Τον αναζητούν αληθινά, λέγοντας: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου»· λέγοντας έτσι λόγια ισοδύναμα με εκείνα του προφήτη που είπε: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, Εκείνος θα πει: Ιδού, είμαι παρών». Δηλαδή: Δεν πρόλαβα καλά-καλά να Τον επικαλεστώ, και η ακοή του Θεού πρόλαβε το τέλος της επίκλησής μου. Άλλες φορές, πάλι, προσφέροντας ικεσίες και δεήσεις στον Θεό, μας διδάσκει με ποιον τρόπο αρμόζει σε όσους βρίσκονται σε αμαρτίες να εξευμενίζουν τον Θεό: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό Σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή Σου». Στον δωδέκατο ψαλμό, όμως, φανερώνοντας κάποια παράταση του πειρασμού λέει: «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς ολοκληρωτικά;».

ΨΑΛΜΟΣ Γ'. <Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν;> (A f. 16 b, B f 11, D f. 59 b.) Λέει λοιπόν: «Γιατί πληθύνθηκαν;», χρησιμοποιώντας το «τί» (γιατί) αντί του «πάρα πολύ». Διότι εκπλήσσεται βλέποντας αναρίθμητους αυτούς που εξυφαίνουν εναντίον του επιβουλές· και φοβάται μεν ως άνθρωπος, πλην όμως δεν νικάται από τους φόβους, αλλά έχοντας σταθερή την καρδιά του στον Θεό, προσδοκά ότι θα επικρατήσει όσων τον επιβουλεύονται. Έθλιβαν δε τον Δαβίδ αυξανόμενοι οι διακόσιοι άνδρες από την Ιερουσαλήμ που προσχώρησαν στον Αβεσσαλώμ, όταν σε αυτόν προστέθηκαν και ο Αχιτόφελ και ο Θεκών, και συγκροτήθηκε ισχυρή συσπείρωση και πολύς λαός μαζί του. Διότι όλοι αυτοί έθλιβαν τον Δαβίδ· μεταξύ των οποίων και ο Σεμεΐ, ο οποίος καταριόταν τον Δαβίδ καθώς αυτός πορευόταν. <Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ.> (A f. 17 b.) Αφού προείπε ο Δαβίδ τη στενοχώρια και την αμηχανία που του προέκυψε από την επανάσταση των εχθρών, τώρα διαχωρίζει το μέλος με το διάψαλμα, και, παίρνοντας θάρρος από Εκείνον που του μίλησε μυστικά, αναφωνεί αυτήν τη σωτήρια φωνή: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου». Εκείνοι μεν, λέει, σηκώνουν όπλα, και προσδοκούν να με κατανικήσουν, θεωρώντας ότι έχω απογυμνωθεί από τη δική Σου χάρη· εγώ όμως γνωρίζω τον δικό μου Σωτήρα και Λυτρωτή.

Και πάλι στον τρίτο ψαλμό λέγει: Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: Δεν υπάρχει σωτηρία γι' αυτόν στον Θεό του. Και ο Ιερεμίας λέγει: Το πνεύμα προ του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές μας, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε.

Κύριε, γιατί πλήθυναν εκείνοι που με θλίβουν; Πολλοί ξεσηκώνονται εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: Δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν στον Θεό του. Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου, η δόξα μου, και εκείνος που υψώνει το κεφάλι μου. Πρέπει να προσδοκούν κάθε είδους διωγμούς εκείνοι που έχουν επιλέξει να ζουν κατά Θεόν.

Όταν Τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου, μέσα στη θλίψη με ανακούφισες. Ο μεν προηγούμενος ψαλμός ελέγετο όταν ο Δαβίδ διέφευγε από το πρόσωπο του υιού του Αβεσσαλώμ· ο παρών όμως φαίνεται να έχει ειπωθεί στη συνέχεια εκείνου, μετά τη νίκη κατά του Αβεσσαλώμ. Μετά την οποία αφιερώνει τον παρόντα ψαλμό ως επινίκιο ύμνο στον νικοποιό Θεό, μέσω του οποίου διδασκόμαστε και εμείς να μην λησμονούμε τις ευεργεσίες του Θεού προς εμάς. Εύλογα, λοιπόν, στον μεν προηγούμενο έλεγε: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» ενώ σε τούτον: «Μέσα στη θλίψη με ανακούφισες». Λέγει δε αυτά σχετικά με τη συμφορά που προκλήθηκε από τον Αβεσσαλώμ, κατά την οποία, αφού επικαλέστηκε τον Θεό, Εκείνος τον εισάκουσε· και ενώ βρέθηκε σε θλίψη για τον λαό και την κιβωτό του Θεού, αξιώθηκε άνεσης και ανακούφισης, καθώς σταμάτησε ο πόλεμος και επικράτησε βαθύτατη ειρήνη, η οποία περιέλαβε τον ίδιο και ολόκληρο τον λαό. Ή διαφορετικά, τα λέγει αυτά με αφορμή το παράπτωμα με τη γυναίκα του Ουρία, την επανάσταση του υιού του, και όλα τα υπόλοιπα κακά τα οποία συνέβησαν στον οίκο του.

Ψαλμός γ'. — Γ'. Είναι ευχερές να εκλάβουμε και τον τρίτο ψαλμό ως αναφερόμενο στον Χριστό, σε ακολουθία με τους προηγούμενους, καθώς εκθέτει τα σχετικά με την εναντίον του επιβουλή μέσω του στίχου: «Κύριε τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με;», και τα σχετικά με την ανάστασή του, τα οποία δηλώνονται μέσω του: «Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα, ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου».

Αυτό λοιπόν το βέλος είναι ο ζωντανός Λόγος του Θεού και είναι πιο κοφτερό από κάθε δίστομη μάχαιρα· και ο Λόγος είναι ο Χριστός. Με αυτό δε το όνομα ομολογείται το μυστήριο της Τριάδος, μέσω του οποίου διδασκόμαστε και για εκείνον που έχρισε, και για εκείνον που χρίστηκε, και για εκείνο με το οποίο χρίστηκε. Διότι, εάν κάτι από αυτά λείπει, το όνομα του Χριστού δεν υφίσταται. Αυτό λοιπόν το όνομα, όταν υψωθεί στη δική μας φαρέτρα, δηλαδή όταν μέσω της πίστεως ενοικήσει στην ψυχή μας (διότι η φαρέτρα του Λόγου είναι η ψυχή), τότε γίνεται ικανό να εξοντώσει εκείνον που εξεγείρεται εναντίον μας και μας καταδιώκει, του οποίου ο αφανισμός συντελείται στο ξύλο του Σταυρού. Γι' αυτό, μετά την έγκαιρη φυγή από εκείνον που εξεγείρεται (ο οποίος είναι μεν ένας κατά τη φύση του, αλλά γίνεται πλήθος εξαιτίας της κακής συμμαχίας) και αφού ειπωθεί το «Πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν, πολλοί επαναστατούν εναντίον μου» και όσα περιέχει στη συνέχεια η ψαλμωδία, τότε γίνεται η αρχή της νίκης. Διότι η έγκαιρη φυγή από αυτούς που εξεγείρονται γίνεται αιτία της νίκης κατά των εχθρών. Γι' αυτό η επόμενη ψαλμωδία φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος». Το τέλος δε κάθε αγώνα είναι η νίκη, όπως προηγουμένως ο λόγος ανέλυσε συστηματικά για αυτά, και εφόσον κάποιος γευτεί έστω και μια φορά τη νίκη, κατορθώνονται αλλεπάλληλες νίκες εναντίον των εχθρών. Διότι, κατά την πρώτη νίκη, όταν οι ηδονές του βίου ανταγωνίζονταν τα αγαθά της ψυχής, επικράτησε μέσα σου η ροπή προς τα ανώτερα έναντι της υλικής απάτης.

Ψαλμός του Δαβίδ, όταν απέδρασε από το πρόσωπο του Αβεσσαλώμ του υιού του. Το όνομα Αβεσσαλώμ ερμηνεύεται πατέρας ειρήνης (ή ερμηνεύεται ειρήνη του πατέρα), όπως λέει για τον Αδάμ: κρύφτηκε από την ειρήνη, δηλαδή από το πρόσωπο του Κυρίου. Διότι εκεί αναφέρει την προφητεία για τον Χριστό, ως αυτόν που πρόκειται να αναστήσει τον Αδάμ. «Κύριε τι»: Ο Χριστός βοά εκ μέρους του Αδάμ, δηλαδή εκ μέρους της ανθρωπότητας, επειδή πολλοί και πολλαχού και πανταχού είναι οι εχθροί που στρατεύονται κατά του ανθρώπου, προφανώς (δηλαδή) οι δαίμονες, όπως τα τέκνα των Ιουδαίων που βουλεύονταν κατά του Χριστού. «Πολλοί λέγουν»: Διότι έλεγαν οι Ιουδαίοι: αν αυτός ήταν από (εκ) τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο. Και πάλι: αν είναι Υιός του Θεού, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Και απλώς αγωνίζονταν κατά του Χριστού, όπως οι δαίμονες κατά του ανθρώπου. «Συ δε, Κύριε»: Ο Αδάμ λέει προς τον Χριστό. «Δόξα μου»: Όταν υψώθηκε επί του σταυρού. «Με τη φωνή μου»: Τότε που από τον Γολγοθά έκραξε: Ελωί, ελωί, λαμά σαβαχθανί. Διότι άγιο όρος για τον Κύριο είναι ο Γολγοθάς, καθώς επ' αυτού συντελέστηκε η σωτηρία του κόσμου.

Ψαλμός 3. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν διέφευγε από το πρόσωπο του γιου του, Αβεσσαλώμ. «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν στον Θεό του. Εσύ όμως, Κύριε», ακυρώνοντας την απόφασή τους, «είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Και αυτά μεν τα έλεγε ο Δαβίδ καθώς καταδιωκόταν από τον ίδιο του τον γιο, τον Αβεσσαλώμ, ήταν όμως αυτά τύποι και προτυπώσεις του πάθους του Κυρίου Ιησού, ο οποίος καταδιώχθηκε από τους δικούς του γιους και φονιάδες. «Γιους», λέει, «γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν». Εγώ όμως «με τη φωνή μου προς τον Κύριο έκραξα» λέγοντας: «Πατέρα, δόξασε το όνομά σου», «και με εισάκουσε από το άγιο όρος του», λέγοντας: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». Δόξασα, δίνοντας τη μαρτυρία: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», «και πάλι θα δοξάσω» μετά τον σταυρό και το πάθος. «Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα» τριήμερος μέσα στον τάφο· «σηκώθηκα, διότι ο Κύριος», ο Πατέρας μου, «θα με υπερασπιστεί». «Διότι ο θάνατος δεν θα με κυριεύσει πλέον». «Δεν θα φοβηθώ από μυριάδες λαού, που ολόγυρα μου επιτίθενται». Διότι εγώ είμαι ασύλληπτος μετά την ανάσταση, απρόσβλητος και αθέατος, και εκτός από τους μαθητές, ο κόσμος δεν με βλέπει πλέον. «Ανάστα, Κύριε, σώσε με, ο Θεός μου».

Αυτός είναι ο μεγάλος αγώνας. Διότι δύο είναι οι μεγάλοι αγώνες για κάθε θεοσεβή ψυχή, ο πρώτος και ο δεύτερος. Ο μεν πρώτος είναι το να επιτύχει τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος· διότι δεν είναι καθόλου δυνατό ούτε να αγγίξει την οδό της σωτηρίας ούτε να πορευθεί σε αυτήν, αν δεν επιτύχει προηγουμένως τη μυστική χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ο δε δεύτερος, ο οποίος είναι και βαρύτερος, είναι το να μην της αφαιρεθεί αυτή μετά από πολλούς ιδρώτες και κόπους. Και η αφαίρεση συμβαίνει για την εξής αιτία: όταν η χάρη του Θεού παραμένει για καιρό στην ψυχή —διότι με αυτήν διανύεται η οδός της σωτηρίας— εγείρεται εναντίον της μεγάλος αγώνας και βαριά δοκιμασία, καθώς λέει ο μακάριος Δαβίδ μιλώντας προς τον Θεό: «Κύριε, γιατί πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου, πολλοί λένε στην ψυχή μου ότι δεν υπάρχει για σένα σωτηρία στον Θεό σου», αλλά στη σύνεση και τη δύναμή σου, αλλά εγώ φωνάζω με δυνατή φωνή: «Συ, Κύριε, είσαι ο βοηθός μου, η δόξα μου, και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Αυτόν λοιπόν τον μεγάλο αγώνα τον έχει μέχρι την τελευταία αναπνοή η ψυχή εκείνη, η οποία διάνυσε τον πρώτο αγώνα, ώστε να λέει μαζί με τον απόστολο Παύλο, που κοπίασε πολύ, και φωνάζει με δυνατή φωνή σε επήκοο αγγέλων και ανθρώπων, ότι: «Όχι εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου».