Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 3:4

Ο Δαβίδ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Ο Ιωάννης ως ουρανός διηγείται: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα». Ο Στέφανος ως ουρανός διηγείται: «Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ». Ο Παύλος ως ουρανός διηγείται τη δόξα: «Και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατέρα». Και γιατί λοιπόν να μην ανέλθω με τον λόγο στους πιο θείους ουρανούς των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού; Και ποιοι είναι αυτοί; Άγγελοι, αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. Τα Χερουβείμ διηγούνται τη δόξα του Θεού· διότι τα άκουσε ο προφήτης Ιεζεκιήλ να λένε: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Τα Σεραφείμ διηγούνται τη δόξα· διότι τα άκουσε ο Ησαΐας να κράζουν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του».

«Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου, η δόξα μου». Επειδή λέχθηκε ότι ο ψαλμός απαγγέλλεται εκ προσώπου του Κυρίου, πρέπει να λεχθεί πως και του ιδίου υψώνεται η κεφαλή, η οποία είναι ο Θεός, όταν η θεότητά του καταστεί φανερή στους πιστούς δι' αποδείξεως. [«Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου». Η φωνή αυτή αρμόζει στην πίστη του προφήτη, ο οποίος υπομένει ακλόνητα τέτοιες δύσκολες περιστάσεις, και έχει την πεποίθηση ότι δεν θα εγκαταλειφθεί· αλλά ότι θα βοηθηθεί, θα υψωθεί και θα αναλάβει πάλι τη βασιλεία· διότι αυτό εννοούσαν κάποιοι με το «υψώνει την κεφαλή». Δόξα, λοιπόν, του δικαίου είναι ο Θεός, στον οποίο έχει στηρίξει την πεποίθησή του· και σε όποιον δόξα είναι ο Θεός, αυτού υψώνεται η κεφαλή.] «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Ο λόγος διδάσκει ότι στις δυσχέρειες δεν πρέπει να προσερχόμαστε σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Θεό. [«Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Έθεσε βέβαια πρώτα την προσευχή, και έπειτα, μετά το διάψαλμα, την ευχαριστία για το ότι επέτυχε αυτά που ζήτησε. Τώρα όμως στρέφει το πρόσωπο προς εμάς, και διηγείται πώς εισακούστηκε όταν προσευχήθηκε, λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Και ως φωνή πρέπει να εκλάβουμε τη νοερή ικεσία της διανοίας προς τον Θεό των όλων· διότι δεν εννοεί την κραυγή, αλλά την αρθρωμένη προσευχή της διανοίας.]

ΨΑΛΜΟΣ Γ'. <Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν;> (A f. 16 b, B f 11, D f. 59 b.) Λέει λοιπόν: «Γιατί πληθύνθηκαν;», χρησιμοποιώντας το «τί» (γιατί) αντί του «πάρα πολύ». Διότι εκπλήσσεται βλέποντας αναρίθμητους αυτούς που εξυφαίνουν εναντίον του επιβουλές· και φοβάται μεν ως άνθρωπος, πλην όμως δεν νικάται από τους φόβους, αλλά έχοντας σταθερή την καρδιά του στον Θεό, προσδοκά ότι θα επικρατήσει όσων τον επιβουλεύονται. Έθλιβαν δε τον Δαβίδ αυξανόμενοι οι διακόσιοι άνδρες από την Ιερουσαλήμ που προσχώρησαν στον Αβεσσαλώμ, όταν σε αυτόν προστέθηκαν και ο Αχιτόφελ και ο Θεκών, και συγκροτήθηκε ισχυρή συσπείρωση και πολύς λαός μαζί του. Διότι όλοι αυτοί έθλιβαν τον Δαβίδ· μεταξύ των οποίων και ο Σεμεΐ, ο οποίος καταριόταν τον Δαβίδ καθώς αυτός πορευόταν. <Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ.> (A f. 17 b.) Αφού προείπε ο Δαβίδ τη στενοχώρια και την αμηχανία που του προέκυψε από την επανάσταση των εχθρών, τώρα διαχωρίζει το μέλος με το διάψαλμα, και, παίρνοντας θάρρος από Εκείνον που του μίλησε μυστικά, αναφωνεί αυτήν τη σωτήρια φωνή: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου». Εκείνοι μεν, λέει, σηκώνουν όπλα, και προσδοκούν να με κατανικήσουν, θεωρώντας ότι έχω απογυμνωθεί από τη δική Σου χάρη· εγώ όμως γνωρίζω τον δικό μου Σωτήρα και Λυτρωτή.

Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Αλλά άρρηκτο τείχος για εμένα και ακαταμάχητο πλήθος δορυφόρων είναι η δική σου ευμένεια, ω Δέσποτα, και η δική σου προστασία. Και δεν θα έχω ανάγκη από κανέναν, αφού η δική σου ημερότητα μου χαρίζει δόξα και υψώνει την κεφαλή μου, δηλαδή με τοποθετεί σε περίοπτη θέση και σαν να βρίσκομαι πάνω από τους εχθρούς. Ή ως κεφαλή εννοεί τη δική του εξουσία, την οποία, αφού για λίγο ταπεινώθηκε, την ανέλαβε και πάλι υψωμένη. Θα μπορούσε δε να πει και ο Σωτήρας προς τον Πατέρα ως άνθρωπος, ότι Εσύ είσαι ο προστάτης μου, που δεν εγκαταλείπεις την ψυχή μου στον άδη, και είσαι η δόξα μου, λέγοντας: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω», και τη δική μου κεφαλή, τη θεότητα, ύψωσας, δηλαδή την έκανες φανερή μέσω των θεοσημειών. Διότι τα θαύματα πάνω στον σταυρό αποτελούν όντως σαφή απόδειξη της θεότητας του Μονογενούς. Ο Θεός όμως υψώνει και τη δική μας κεφαλή, δηλαδή τον νου και το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, όταν βλέπουμε προς τα άνω, υπερβαίνοντας καθετί το σωματικό. <Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, κ.λπ.> (A f. 18) Διηγούμενος ο προφήτης τα δικά του πάθη, και πώς υπέμεινε γενναία όσα του συνέβησαν, μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα μας αφήνει μια ολοκάθαρη διδασκαλία περί της υπομονής, και μας διδάσκει ότι στις δύσκολες περιστάσεις σε κανέναν άλλον δεν πρέπει να προσερχόμαστε παρά μόνο στον Θεό, και ότι ο καρπός αυτής της προσέλευσης είναι το να εισακουγόμαστε.

Κύριε, γιατί πλήθυναν εκείνοι που με θλίβουν; Πολλοί ξεσηκώνονται εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: Δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν στον Θεό του. Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου, η δόξα μου, και εκείνος που υψώνει το κεφάλι μου. Πρέπει να προσδοκούν κάθε είδους διωγμούς εκείνοι που έχουν επιλέξει να ζουν κατά Θεόν.

Ο Θεός, λοιπόν, και η αρετή μεγαλύνουν, και επαινούν ολοκληρωτικά την ψυχή του αγίου. Η κακία όμως και η συνεργός της, η εχθρική προς τους ανθρώπους δύναμη, συστέλλει και περιορίζει σε στενά όρια την ψυχή που δεν ακολουθεί τον Θεό, και έτσι αυτή γίνεται μικρή και κολοβή, ώστε, όταν η χύση της κακίας επιφέρει τον εκμηδενισμό, μια τέτοια ψυχή να λογίζεται ως ένα τίποτα σύμφωνα με τον Ησαΐα: διότι οι αμαρτάνοντες λογίστηκαν ως μηδέν. Και όπως ακριβώς ανάμεσα στα υλικά σώματα το ελάχιστο είναι ο χους (το χώμα), έτσι και οι ολότελα διεφθαρμένες ψυχές, έχοντας σμικρυνθεί υπερβολικά, είναι σαν τον χου που σκορπά ο άνεμος. Ως κεφαλή δε της ψυχής πρέπει να εννοήσουμε τη διανοητική δύναμη· διότι δεν είναι δυνατόν ούτε καν να επινοήσει κανείς κάτι ανώτερο από αυτήν, εφόσον και στο σώμα η κεφαλή είναι το πιο τιμημένο μέρος. Αυτή, λοιπόν, η νοητική δύναμη, η οποία μεταφορικά ονομάζεται κεφαλή της ψυχής, σε κάποιους μεν έχει υψωθεί βλέποντας προς τα πάνω, έχοντας ξεπεράσει όχι μόνο τη γη, αλλά και όλα τα υλικά σώματα, ώστε να φτάνει μέχρι τον Θεό. Πρέπει δε να παρατηρήσουμε ότι η σχέση με τον Θεό υμνείται με τρεις τρόπους από εκείνον που ομιλεί, όσον αφορά τη σειρά εκείνου που αναφέρθηκε πρώτο, του επόμενου και του τελευταίου. Διότι, πρώτα λέει ότι ο Θεός είναι αντιλήπτοράς (υπερασπιστής) του, έπειτα δόξα του, και έπειτα εκείνος που υψώνει την κεφαλή του. Και σε εμάς είναι αντιλήπτορας, και το όνομα υποδηλώνει εκείνον που σπεύδει σε βοήθεια, προκειμένου να λυτρώσει από τους πολλούς που θλίβουν, επαναστατούν και απελπίζονται για τη σωτηρία εκείνου που τα λέει αυτά.

Στη συνέχεια, μετά τον αντιλήπτορα ακολουθεί η δόξα· διότι πρώτα ο Θεός βοηθά, έπειτα δοξάζει και κατόπιν υψώνει την κεφαλή του δεδοξασμένου. Διότι, εάν κάποιος συνανεστήθη με τον Χριστό και φρονεί τα άνω, όχι τα επί της γης, θα υψωθεί η κεφαλή του από τον Κύριο, ο Οποίος είναι ο Λόγος, αποτελώντας τη δόξα εκείνου που Τον εχώρεσε, την οποία δόξα επιζήτησε από τον μόνο Θεό εκείνος που δεν λαμβάνει δόξα από άνθρωπο.

«Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του». Αυτό το όρος το μνημόνευσε και ο προηγούμενος ψαλμός, στον οποίο έλεγε: «Εγώ όμως εγκαταστάθηκα ως βασιλιάς από αυτόν στο όρος Σιών, το άγιό του». Και εκείνος που τα έλεγε αυτά εκεί, ήταν ο Χριστός· και τώρα, επομένως, λέει ο Δαβίδ ότι θα τον εισακούσει από το άγιο όρος του. Ποιος δε θα τον εισακούσει, αν όχι ο Κύριος που εγκαταστάθηκε ως βασιλιάς στο όρος Σιών, το άγιό του; Διότι πίστευε ακράδαντα ότι μόνο μέσω αυτού θα επιτύχει άφεση, και ότι αυτός είναι η δόξα του, και αυτός που υψώνει το κεφάλι του. Αφού λοιπόν προείπε με μεγάλη βεβαιότητα ότι θα δοξαστεί και θα υψωθεί το κεφάλι του, διδάσκει από πού του προήλθε αυτό, λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του. Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα, εξύπνησα, διότι ο Κύριος θα με αντιληφθεί». Με τα λόγια αυτά προφητεύει τα μελλοντικά γεγονότα σαν να έχουν ήδη συμβεί στο παρελθόν· διότι, όπως ακριβώς στον δεύτερο ψαλμό λεγόταν: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη, και οι λαοί μελέτησαν μάταια; Παραστάθηκαν και συνωμότησαν κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του», και αυτά τα νοούσε ως μελλοντικά, έτσι και τώρα το «Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα», έχει ειπωθεί προφητικά, αντί του: «Θα κοιμηθώ και θα αποκοιμηθώ, και θα εξυπνήσω· διότι εσύ, Κύριε, είσαι ο βοηθός μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Διότι με αυτόν τον τρόπο επισημαίνει τον καιρό κατά τον οποίο θα του συμβούν αυτά.

Διότι, αφού ταλαιπώρησε τον εαυτό του εξαιτίας αυτών, και παραδόθηκε στη μετάνοια και την εξομολόγηση, και τιμώρησε τον εαυτό του ανάλογα με το πταίσμα, και αφού εξευμένισε τον Θεό με έργα δικαιοσύνης και με αγαθούς καρπούς κάθε ευεργεσίας, και έλαβε αγαθή υπόσχεση, για την οποία στον προηγούμενο ψαλμό έλεγε προφητικά: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι αντιλήπτοράς μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου», και τα υπόλοιπα όσα παρουσίαζε ο προηγούμενος λόγος, στη συνέχεια μέσα από τα προκείμενα λέει: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου, μέσα στη θλίψη με ανακούφισες. Ευσπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου». Αν και αρχικά εισακούστηκε όταν επικαλέστηκε τον Κύριο, δεν υπερηφανεύεται ούτε εφησυχάζει· αλλά αμέσως παρακαλά ξανά για τον μελλοντικό χρόνο, ικετεύοντας να έχει πάντοτε τον Θεό να τον εισακούει· και ικετεύει να εισακουστεί από ευσπλαχνία, και όχι από οφειλή. Διότι, ακόμη κι αν διέθετε κάποιον καρπό δικαιοσύνης, δεν έλεγε να αντλεί θάρρος από αυτόν, αλλά από το έλεος και τους οικτιρμούς του Θεού.

Επομένως, το γεγονός ότι δεν υπήρξε καμία ανάγκη, στο τελευταίο τμήμα του διαψάλματος, να διδαχθεί ο υποφήτης του Πνεύματος κάποιο από τα υψηλότερα νοήματα, αποτελεί σαφές τεκμήριο για να κατανοήσουμε τον λόγο περί τούτου, εφόσον παραθέσουμε εκείνα τα μέρη της ψαλμωδίας που διαχωρίζονται με το διάψαλμα. Στον τρίτο Ψαλμό, αφού εξέθεσε προηγουμένως τη στενοχώρια και την αμηχανία που του προκλήθηκε από την εξέγερση των εχθρών, έπειτα, διαχωρίζοντας το τμήμα με το διάψαλμα, πήρε θάρρος με εκείνη τη σωτήρια φωνή απευθυνόμενος σε Εκείνον που του αντήχησε κατά τρόπο μυστικό: «Σὺ δέ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου». Πάλι, αφού έκανε μια παύση στη μελωδία, μετά την ευχαριστήρια εκείνη φωνή που διατύπωσε λέγοντας «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ», διδάσκεται ποια είναι η λύση του κοινού αδιεξόδου των ανθρώπινων δεινών. Και αφού διδάχθηκε το μυστήριο του πάθους του Κυρίου μέσα από την αθρόα έλλαμψη του Πνεύματος, ενδύεται το ίδιο το Δεσποτικό πρόσωπο και λέει: «Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου». Το να αναπτύξουμε, όμως, με ακρίβεια το νόημα που ενυπάρχει σε καθεμία από αυτές τις λέξεις θα ήταν περιττό, καθώς ο λόγος μας σπεύδει προς άλλα ζητήματα.

Ψαλμός του Δαβίδ, όταν απέδρασε από το πρόσωπο του Αβεσσαλώμ του υιού του. Το όνομα Αβεσσαλώμ ερμηνεύεται πατέρας ειρήνης (ή ερμηνεύεται ειρήνη του πατέρα), όπως λέει για τον Αδάμ: κρύφτηκε από την ειρήνη, δηλαδή από το πρόσωπο του Κυρίου. Διότι εκεί αναφέρει την προφητεία για τον Χριστό, ως αυτόν που πρόκειται να αναστήσει τον Αδάμ. «Κύριε τι»: Ο Χριστός βοά εκ μέρους του Αδάμ, δηλαδή εκ μέρους της ανθρωπότητας, επειδή πολλοί και πολλαχού και πανταχού είναι οι εχθροί που στρατεύονται κατά του ανθρώπου, προφανώς (δηλαδή) οι δαίμονες, όπως τα τέκνα των Ιουδαίων που βουλεύονταν κατά του Χριστού. «Πολλοί λέγουν»: Διότι έλεγαν οι Ιουδαίοι: αν αυτός ήταν από (εκ) τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο. Και πάλι: αν είναι Υιός του Θεού, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Και απλώς αγωνίζονταν κατά του Χριστού, όπως οι δαίμονες κατά του ανθρώπου. «Συ δε, Κύριε»: Ο Αδάμ λέει προς τον Χριστό. «Δόξα μου»: Όταν υψώθηκε επί του σταυρού. «Με τη φωνή μου»: Τότε που από τον Γολγοθά έκραξε: Ελωί, ελωί, λαμά σαβαχθανί. Διότι άγιο όρος για τον Κύριο είναι ο Γολγοθάς, καθώς επ' αυτού συντελέστηκε η σωτηρία του κόσμου.

Ψαλμός 3. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν διέφευγε από το πρόσωπο του γιου του, Αβεσσαλώμ. «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν στον Θεό του. Εσύ όμως, Κύριε», ακυρώνοντας την απόφασή τους, «είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Και αυτά μεν τα έλεγε ο Δαβίδ καθώς καταδιωκόταν από τον ίδιο του τον γιο, τον Αβεσσαλώμ, ήταν όμως αυτά τύποι και προτυπώσεις του πάθους του Κυρίου Ιησού, ο οποίος καταδιώχθηκε από τους δικούς του γιους και φονιάδες. «Γιους», λέει, «γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν». Εγώ όμως «με τη φωνή μου προς τον Κύριο έκραξα» λέγοντας: «Πατέρα, δόξασε το όνομά σου», «και με εισάκουσε από το άγιο όρος του», λέγοντας: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». Δόξασα, δίνοντας τη μαρτυρία: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», «και πάλι θα δοξάσω» μετά τον σταυρό και το πάθος. «Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα» τριήμερος μέσα στον τάφο· «σηκώθηκα, διότι ο Κύριος», ο Πατέρας μου, «θα με υπερασπιστεί». «Διότι ο θάνατος δεν θα με κυριεύσει πλέον». «Δεν θα φοβηθώ από μυριάδες λαού, που ολόγυρα μου επιτίθενται». Διότι εγώ είμαι ασύλληπτος μετά την ανάσταση, απρόσβλητος και αθέατος, και εκτός από τους μαθητές, ο κόσμος δεν με βλέπει πλέον. «Ανάστα, Κύριε, σώσε με, ο Θεός μου».

Αυτός είναι ο μεγάλος αγώνας. Διότι δύο είναι οι μεγάλοι αγώνες για κάθε θεοσεβή ψυχή, ο πρώτος και ο δεύτερος. Ο μεν πρώτος είναι το να επιτύχει τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος· διότι δεν είναι καθόλου δυνατό ούτε να αγγίξει την οδό της σωτηρίας ούτε να πορευθεί σε αυτήν, αν δεν επιτύχει προηγουμένως τη μυστική χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ο δε δεύτερος, ο οποίος είναι και βαρύτερος, είναι το να μην της αφαιρεθεί αυτή μετά από πολλούς ιδρώτες και κόπους. Και η αφαίρεση συμβαίνει για την εξής αιτία: όταν η χάρη του Θεού παραμένει για καιρό στην ψυχή —διότι με αυτήν διανύεται η οδός της σωτηρίας— εγείρεται εναντίον της μεγάλος αγώνας και βαριά δοκιμασία, καθώς λέει ο μακάριος Δαβίδ μιλώντας προς τον Θεό: «Κύριε, γιατί πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου, πολλοί λένε στην ψυχή μου ότι δεν υπάρχει για σένα σωτηρία στον Θεό σου», αλλά στη σύνεση και τη δύναμή σου, αλλά εγώ φωνάζω με δυνατή φωνή: «Συ, Κύριε, είσαι ο βοηθός μου, η δόξα μου, και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Αυτόν λοιπόν τον μεγάλο αγώνα τον έχει μέχρι την τελευταία αναπνοή η ψυχή εκείνη, η οποία διάνυσε τον πρώτο αγώνα, ώστε να λέει μαζί με τον απόστολο Παύλο, που κοπίασε πολύ, και φωνάζει με δυνατή φωνή σε επήκοο αγγέλων και ανθρώπων, ότι: «Όχι εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου».