Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 3:5

«Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου, η δόξα μου». Επειδή λέχθηκε ότι ο ψαλμός απαγγέλλεται εκ προσώπου του Κυρίου, πρέπει να λεχθεί πως και του ιδίου υψώνεται η κεφαλή, η οποία είναι ο Θεός, όταν η θεότητά του καταστεί φανερή στους πιστούς δι' αποδείξεως. [«Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο αντιλήπτοράς μου». Η φωνή αυτή αρμόζει στην πίστη του προφήτη, ο οποίος υπομένει ακλόνητα τέτοιες δύσκολες περιστάσεις, και έχει την πεποίθηση ότι δεν θα εγκαταλειφθεί· αλλά ότι θα βοηθηθεί, θα υψωθεί και θα αναλάβει πάλι τη βασιλεία· διότι αυτό εννοούσαν κάποιοι με το «υψώνει την κεφαλή». Δόξα, λοιπόν, του δικαίου είναι ο Θεός, στον οποίο έχει στηρίξει την πεποίθησή του· και σε όποιον δόξα είναι ο Θεός, αυτού υψώνεται η κεφαλή.] «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Ο λόγος διδάσκει ότι στις δυσχέρειες δεν πρέπει να προσερχόμαστε σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Θεό. [«Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Έθεσε βέβαια πρώτα την προσευχή, και έπειτα, μετά το διάψαλμα, την ευχαριστία για το ότι επέτυχε αυτά που ζήτησε. Τώρα όμως στρέφει το πρόσωπο προς εμάς, και διηγείται πώς εισακούστηκε όταν προσευχήθηκε, λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο». Και ως φωνή πρέπει να εκλάβουμε τη νοερή ικεσία της διανοίας προς τον Θεό των όλων· διότι δεν εννοεί την κραυγή, αλλά την αρθρωμένη προσευχή της διανοίας.]

Το δε «με εισάκουσε από το όρος», έχει λεχθεί σύμφωνα με την επικρατούσα αντίληψη. Διότι εθεωρείτο ότι κατοικούσε στη Σκηνή του Μαρτυρίου, επειδή από εκεί δίνονταν και οι χρησμοί στους ιερείς. Ή το «από το άγιο όρος» τίθεται αντί του «από τον ουρανό»· όπως και το «στο άγιο όρος σου» και το «πλησιάστε στα αιώνια όρη». Είναι δυνατόν άγιο όρος του Θεού, από το οποίο ο Θεός εισακούει όσους προσεύχονται, να είναι ο Μονογενής Του, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου κατά τις έσχατες ημέρες»· καθώς η λέξη αυτή υποδηλώνει τη φανέρωσή Του που πραγματοποιήθηκε κατά την έλευσή Του στη συντέλεια των αιώνων. Ή, «από το άγιο όρος», εννοεί από τον ουρανό. Άγιο όρος του Θεού είναι η υπερφυής γνώση Του.

Υπάρχει όμως και κάποια ευγενής κραυγή, την οποία ανέκραξε ο Κύριος στεκόμενος μέσα στο ιερό· την οποία είχε χρησιμοποιήσει και ο Δαβίδ, λέγοντας: «Με τη φωνή μου προς τον Κύριο έκκραξα». Και δεν είναι καθόλου παράξενο που η ίδια λέξη έχει ταχθεί να περιγράφει αντίθετα πράγματα, και να σημαίνει άλλοτε μεν το ταραχώδες και βίαιο, άλλοτε δε το μεγαλόφωνο και μεγαλειώδες των ουρανίων δογμάτων. —Στην προκείμενη όμως φράση, η κραυγή είναι συγγενής με αυτήν που αναβαίνει από τα Σόδομα και τα Γόμορρα.

Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Αλλά άρρηκτο τείχος για εμένα και ακαταμάχητο πλήθος δορυφόρων είναι η δική σου ευμένεια, ω Δέσποτα, και η δική σου προστασία. Και δεν θα έχω ανάγκη από κανέναν, αφού η δική σου ημερότητα μου χαρίζει δόξα και υψώνει την κεφαλή μου, δηλαδή με τοποθετεί σε περίοπτη θέση και σαν να βρίσκομαι πάνω από τους εχθρούς. Ή ως κεφαλή εννοεί τη δική του εξουσία, την οποία, αφού για λίγο ταπεινώθηκε, την ανέλαβε και πάλι υψωμένη. Θα μπορούσε δε να πει και ο Σωτήρας προς τον Πατέρα ως άνθρωπος, ότι Εσύ είσαι ο προστάτης μου, που δεν εγκαταλείπεις την ψυχή μου στον άδη, και είσαι η δόξα μου, λέγοντας: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω», και τη δική μου κεφαλή, τη θεότητα, ύψωσας, δηλαδή την έκανες φανερή μέσω των θεοσημειών. Διότι τα θαύματα πάνω στον σταυρό αποτελούν όντως σαφή απόδειξη της θεότητας του Μονογενούς. Ο Θεός όμως υψώνει και τη δική μας κεφαλή, δηλαδή τον νου και το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, όταν βλέπουμε προς τα άνω, υπερβαίνοντας καθετί το σωματικό. <Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, κ.λπ.> (A f. 18) Διηγούμενος ο προφήτης τα δικά του πάθη, και πώς υπέμεινε γενναία όσα του συνέβησαν, μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα μας αφήνει μια ολοκάθαρη διδασκαλία περί της υπομονής, και μας διδάσκει ότι στις δύσκολες περιστάσεις σε κανέναν άλλον δεν πρέπει να προσερχόμαστε παρά μόνο στον Θεό, και ότι ο καρπός αυτής της προσέλευσης είναι το να εισακουγόμαστε.

Τώρα, βέβαια, στρέφει το πρόσωπο προς εμάς, και διηγείται πώς εισακούστηκε όταν προσευχήθηκε, και λέει: «Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του.» <Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα.> (A f. 18, B f. 12 b, D f. 40.) Με τον ύπνο εννοεί εδώ αυτόν που αφορά τον νου, μέσω του οποίου και έπεσε στην αμαρτία. [Κώδ. B. D. Ομολογεί το σφάλμα, και θεωρεί ως αίτιο του γεγονότος τον ύπνο που συνέβη στον νου. Διότι ενός νου, κ.λπ.] Διότι έργο και φροντίδα ενός νου που βρίσκεται σε εγρήγορση θα ήταν να αποφεύγει το φαύλο και να σπεύδει να απομακρυνθεί από αυτό που από τη φύση του προξενεί αδικία· ενώ γνώρισμα του νου που κοιμάται βαθιά και πάσχει από ραθυμία, είναι η ήττα από τα πάθη, και μάλιστα τα σαρκικά. Επομένως, ταυτόχρονα κάνει μνεία της αμαρτίας του και αναπέμπει ευχαριστήρια ωδή στον Θεό, λέγοντας: Εγώ μεν αποκοιμήθηκα από ραθυμία πέφτοντας στην αμαρτία, καθώς συνευρέθηκα με τη Βηρσαβεέ και σκότωσα τον Ουρία. Δεν θα είχα όμως αφυπνιστεί με τη μετάνοια, αν ο Κύριος δεν με είχε στηρίξει. Αυτό δείχνει κάποιον που από τη μια ομολογεί ξεκάθαρα την αδυναμία της ανθρώπινης διάνοιας, και από την άλλη στεφανώνει με ύμνους τον Θεό, ο οποίος πάντοτε σώζει και βοηθά, συντρίβει την παγίδα του διαβόλου και απεγκλωβίζει από αυτήν όσους πιάστηκαν. Αλλά και όταν ο Αβεσσαλώμ, λέει, μηχανευόταν εναντίον μου, εγώ ραθυμούσα και τρόπον τινά κοιμόμουν· τώρα όμως σηκώθηκα και γνωρίζω ότι ο Κύριος θα με στηρίξει στην αδικία που υφίσταμαι.

«Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του». Αυτό το όρος το μνημόνευσε και ο προηγούμενος ψαλμός, στον οποίο έλεγε: «Εγώ όμως εγκαταστάθηκα ως βασιλιάς από αυτόν στο όρος Σιών, το άγιό του». Και εκείνος που τα έλεγε αυτά εκεί, ήταν ο Χριστός· και τώρα, επομένως, λέει ο Δαβίδ ότι θα τον εισακούσει από το άγιο όρος του. Ποιος δε θα τον εισακούσει, αν όχι ο Κύριος που εγκαταστάθηκε ως βασιλιάς στο όρος Σιών, το άγιό του; Διότι πίστευε ακράδαντα ότι μόνο μέσω αυτού θα επιτύχει άφεση, και ότι αυτός είναι η δόξα του, και αυτός που υψώνει το κεφάλι του. Αφού λοιπόν προείπε με μεγάλη βεβαιότητα ότι θα δοξαστεί και θα υψωθεί το κεφάλι του, διδάσκει από πού του προήλθε αυτό, λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του. Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα, εξύπνησα, διότι ο Κύριος θα με αντιληφθεί». Με τα λόγια αυτά προφητεύει τα μελλοντικά γεγονότα σαν να έχουν ήδη συμβεί στο παρελθόν· διότι, όπως ακριβώς στον δεύτερο ψαλμό λεγόταν: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη, και οι λαοί μελέτησαν μάταια; Παραστάθηκαν και συνωμότησαν κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του», και αυτά τα νοούσε ως μελλοντικά, έτσι και τώρα το «Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα», έχει ειπωθεί προφητικά, αντί του: «Θα κοιμηθώ και θα αποκοιμηθώ, και θα εξυπνήσω· διότι εσύ, Κύριε, είσαι ο βοηθός μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Διότι με αυτόν τον τρόπο επισημαίνει τον καιρό κατά τον οποίο θα του συμβούν αυτά.

Επομένως, το γεγονός ότι δεν υπήρξε καμία ανάγκη, στο τελευταίο τμήμα του διαψάλματος, να διδαχθεί ο υποφήτης του Πνεύματος κάποιο από τα υψηλότερα νοήματα, αποτελεί σαφές τεκμήριο για να κατανοήσουμε τον λόγο περί τούτου, εφόσον παραθέσουμε εκείνα τα μέρη της ψαλμωδίας που διαχωρίζονται με το διάψαλμα. Στον τρίτο Ψαλμό, αφού εξέθεσε προηγουμένως τη στενοχώρια και την αμηχανία που του προκλήθηκε από την εξέγερση των εχθρών, έπειτα, διαχωρίζοντας το τμήμα με το διάψαλμα, πήρε θάρρος με εκείνη τη σωτήρια φωνή απευθυνόμενος σε Εκείνον που του αντήχησε κατά τρόπο μυστικό: «Σὺ δέ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου». Πάλι, αφού έκανε μια παύση στη μελωδία, μετά την ευχαριστήρια εκείνη φωνή που διατύπωσε λέγοντας «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ», διδάσκεται ποια είναι η λύση του κοινού αδιεξόδου των ανθρώπινων δεινών. Και αφού διδάχθηκε το μυστήριο του πάθους του Κυρίου μέσα από την αθρόα έλλαμψη του Πνεύματος, ενδύεται το ίδιο το Δεσποτικό πρόσωπο και λέει: «Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου». Το να αναπτύξουμε, όμως, με ακρίβεια το νόημα που ενυπάρχει σε καθεμία από αυτές τις λέξεις θα ήταν περιττό, καθώς ο λόγος μας σπεύδει προς άλλα ζητήματα.

Ψαλμός του Δαβίδ, όταν απέδρασε από το πρόσωπο του Αβεσσαλώμ του υιού του. Το όνομα Αβεσσαλώμ ερμηνεύεται πατέρας ειρήνης (ή ερμηνεύεται ειρήνη του πατέρα), όπως λέει για τον Αδάμ: κρύφτηκε από την ειρήνη, δηλαδή από το πρόσωπο του Κυρίου. Διότι εκεί αναφέρει την προφητεία για τον Χριστό, ως αυτόν που πρόκειται να αναστήσει τον Αδάμ. «Κύριε τι»: Ο Χριστός βοά εκ μέρους του Αδάμ, δηλαδή εκ μέρους της ανθρωπότητας, επειδή πολλοί και πολλαχού και πανταχού είναι οι εχθροί που στρατεύονται κατά του ανθρώπου, προφανώς (δηλαδή) οι δαίμονες, όπως τα τέκνα των Ιουδαίων που βουλεύονταν κατά του Χριστού. «Πολλοί λέγουν»: Διότι έλεγαν οι Ιουδαίοι: αν αυτός ήταν από (εκ) τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο. Και πάλι: αν είναι Υιός του Θεού, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Και απλώς αγωνίζονταν κατά του Χριστού, όπως οι δαίμονες κατά του ανθρώπου. «Συ δε, Κύριε»: Ο Αδάμ λέει προς τον Χριστό. «Δόξα μου»: Όταν υψώθηκε επί του σταυρού. «Με τη φωνή μου»: Τότε που από τον Γολγοθά έκραξε: Ελωί, ελωί, λαμά σαβαχθανί. Διότι άγιο όρος για τον Κύριο είναι ο Γολγοθάς, καθώς επ' αυτού συντελέστηκε η σωτηρία του κόσμου.

Διότι ούτε το γεγονός ότι ο προφήτης Μωυσής παρέμεινε μέχρι το βράδυ σε αυτό το σχήμα, όταν ο Ωρ και ο Ααρών υποβάσταζαν τα χέρια του, συνέβη τυχαία. Διότι και ο Κύριος παρέμεινε σχεδόν μέχρι το βράδυ πάνω στο ξύλο, και προς το βράδυ τον έθαψαν· έπειτα αναστήθηκε την τρίτη ημέρα. Αυτό είχε προφητευθεί μέσω του Δαβίδ ως εξής: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, και με εισάκουσε από το άγιο όρος του. Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα· εξυπνήθηκα, διότι ο Κύριος με αντιλήφθηκε». Και μέσω του Ησαΐα ομοίως ειπώθηκε για αυτό, σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο επρόκειτο να πεθάνει, ως εξής: «Άπλωσα τα χέρια μου σε λαό απειθή και αντιλέγοντα, σε αυτούς που πορεύονται σε οδό που δεν είναι καλή». Και για το ότι επρόκειτο να αναστηθεί, ο ίδιος ο Ησαΐας είπε: «Η ταφή του έχει αρθεί από το μέσο, και θα δώσω τους πλουσίους αντί του θανάτου του». Και πάλι με άλλα λόγια ο Δαβίδ για το πάθος και τον σταυρό, με μυστηριώδη παραβολή, είπε τα εξής στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, εξαρίθμησαν όλα τα οστά μου· αυτοί δε με παρατήρησαν και με περιεργάστηκαν. Διαμοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Διότι όταν τον σταύρωσαν, μπήγοντας τα καρφιά, τρύπησαν τα χέρια και τα πόδια του, και αυτοί που τον σταύρωσαν διαμοίρασαν τα ιμάτιά του μεταξύ τους, ρίχνοντας κλήρο ο καθένας, σύμφωνα με την πτώση του κλήρου, για το τι θα επέλεγε να πάρει.

Ψαλμός 3. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν διέφευγε από το πρόσωπο του γιου του, Αβεσσαλώμ. «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: δεν υπάρχει σωτηρία για αυτόν στον Θεό του. Εσύ όμως, Κύριε», ακυρώνοντας την απόφασή τους, «είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Και αυτά μεν τα έλεγε ο Δαβίδ καθώς καταδιωκόταν από τον ίδιο του τον γιο, τον Αβεσσαλώμ, ήταν όμως αυτά τύποι και προτυπώσεις του πάθους του Κυρίου Ιησού, ο οποίος καταδιώχθηκε από τους δικούς του γιους και φονιάδες. «Γιους», λέει, «γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν». Εγώ όμως «με τη φωνή μου προς τον Κύριο έκραξα» λέγοντας: «Πατέρα, δόξασε το όνομά σου», «και με εισάκουσε από το άγιο όρος του», λέγοντας: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». Δόξασα, δίνοντας τη μαρτυρία: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», «και πάλι θα δοξάσω» μετά τον σταυρό και το πάθος. «Εγώ κοιμήθηκα και αποκοιμήθηκα» τριήμερος μέσα στον τάφο· «σηκώθηκα, διότι ο Κύριος», ο Πατέρας μου, «θα με υπερασπιστεί». «Διότι ο θάνατος δεν θα με κυριεύσει πλέον». «Δεν θα φοβηθώ από μυριάδες λαού, που ολόγυρα μου επιτίθενται». Διότι εγώ είμαι ασύλληπτος μετά την ανάσταση, απρόσβλητος και αθέατος, και εκτός από τους μαθητές, ο κόσμος δεν με βλέπει πλέον. «Ανάστα, Κύριε, σώσε με, ο Θεός μου».