Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 31:5

Αναγνώρισα την ανομία μου. Αυτό υποδηλώνει τον τρόπο της εξομολογήσεως. Είπα, θα ομολογήσω εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου. Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του. Και πες εσύ, λέγει, πρώτος τις αμαρτίες σου. Υπέρ αυτής θα προσευχηθεί προς εσένα κάθε όσιος.

Και ο Γέροντας του αποκρίθηκε και είπε: Εκείνος που φανερώνει τις αμαρτίες του, δικαιώνεται από αυτές, σύμφωνα με τη Γραφή που λέει: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς.» Και πάλι: «Είπα εγώ: Θα εξομολογηθώ εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου.» Στο εξής ας προφυλαχθούμε, αδελφέ, και τις προηγούμενες, ιδού, τις συγχώρησε ο Θεός.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣϟΖʹ. Πώς πρέπει να επιστρέφει κανείς από τα αμαρτήματα. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Πρέπει να μιμηθεί τη διάθεση του Δαβίδ, ο οποίος πρώτα μεν λέει: «Την ανομία μου γνώρισα και την αμαρτία μου δεν την έκρυψα. Είπα: Θα εξομολογηθώ στον Κύριο την ανομία μου κατηγορώντας τον εαυτό μου»· έπειτα δε, να διδαχθεί τον τρόπο (αυτής της επιστροφής), όπως ο ίδιος τον διηγείται μέσα από τον έκτο ψαλμό, καθώς και μέσα από άλλους ψαλμούς με πολλούς τρόπους. Επίσης, να μάθει μέσα από τον Απόστολο αυτά που μαρτύρησε στους Κορινθίους σχετικά με το αμάρτημα κάποιου άλλου, όταν είπε ότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει»· και παραθέτοντας τα γνωρίσματα αυτής της λύπης, πρόσθεσε: «Διότι ιδού, αυτό ακριβώς το ότι λυπηθήκατε κατά Θεόν, πόση σπουδή κατειργάστηκε μέσα σας, αλλά και απολογία, αλλά και αγανάκτηση, αλλά και φόβο, αλλά και επιπόθηση, αλλά και ζήλο, αλλά και εκδίκηση».

Ο Κύριος θα κατοικήσει τον κατακλυσμό. Κατακλυσμός ύδατος είναι η επίκλυση που εξαφανίζει καθετί που βρίσκεται κάτω από αυτήν και καθαρίζει καθετί που είχε προηγουμένως μολυνθεί. Ονομάζει λοιπόν κατακλυσμό τη χάρη του βαπτίσματος, ώστε η ψυχή, έχοντας αποπλύνει τα αμαρτήματα και έχοντας αποκαθάρει τον παλαιό άνθρωπο, να είναι πλέον κατάλληλη για να γίνει κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι. Συμφωνούν με αυτό και τα όσα αναφέρονται στον τριακοστό πρώτο ψαλμό. Διότι, αφού πρώτα είπε «Την ανομία μου γνώρισα και την αμαρτία μου δεν απέκρυψα», και το «Υπέρ αυτής θα προσευχηθεί σε Εσένα κάθε όσιος», πρόσθεσε: «Όμως, σε κατακλυσμό πολλών υδάτων, δεν θα τον πλησιάσουν». Διότι οι αμαρτίες δεν πρόκειται να πλησιάσουν αυτόν που έλαβε το βάπτισμα της άφεσης των παραπτωμάτων διά του ύδατος και του Πνεύματος.

Διότι είναι γραμμένο: «Πες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς.» Και κάποιος ψάλλει και λέει: «Είπα: Θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο· και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου.» Αλλά υπήρχε στους Ιουδαίους ένας ισχυρισμός, σαθρός, ανίσχυρος και γεμάτος αμάθεια· διότι ισχυρίζονταν ότι αποστάτησαν από τον ζωντανό Θεό και στράφηκαν σε άλλους θεούς, επειδή ακριβώς τους είχε αναγγελθεί ότι το πλήθος των Βαβυλωνίων επρόκειτο να καταφθάσει από στιγμή σε στιγμή. Αλλά, ω παράφρων, λέει, ποιον φοβήθηκες και τρόμαξες, και έγινες ψεύτρα απέναντί μου; Άνθρωπος είναι ο τύραννος των Βαβυλωνίων, και σε σύγκριση με τη θεία ισχύ, η στρατιά του δεν είναι απολύτως τίποτα.

Είπε δε και ο θεσπέσιος Μελωδός: «Είπα, θα εξομολογηθώ στον Κύριο την ανομία μου εναντίον του εαυτού μου, και εσύ συγχώρεσες την ασέβεια της καρδιάς μου.» <Διότι εξαντλήθηκε η αλήθεια στους δρόμους τους, και δεν μπόρεσαν να βαδίσουν στην ευθεία. Και η αλήθεια αφαιρέθηκε, και μετέβαλαν τη διάνοιά τους, ώστε να μην κατανοούν, και είδε ο Κύριος, και δεν του άρεσε που δεν υπήρχε κρίση. Και είδε ότι δεν υπήρχε άνδρας, και παρατήρησε ότι δεν υπήρχε κανείς για να βοηθήσει. Και τους απέκρουσε με τον βραχίονά του, και με την ελεημοσύνη στην οποία στηρίχθηκε, και ενδύθηκε τη δικαιοσύνη σαν θώρακα, και έθεσε περικεφαλαία σωτηρίου στο κεφάλι του. Και περιβλήθηκε ιμάτιο εκδικήσεως, και πανωφόρι, σαν έτοιμος να ανταποδώσει ανταπόδοση, όνειδος στους εχθρούς. Και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου, και εκείνοι από την ανατολή το ένδοξο όνομα. Διότι θα έρθει σαν βίαιος ποταμός η οργή του Κυρίου, θα έρθει με θυμό.> Αφού υπενθύμισε ο προφήτης αυτά που θα πουν κατά τον καιρό της κλήσης τους οι εκ του Ισραήλ, ζητώντας από τον Θεό και Πατέρα τη χάρη της σωτηρίας δια του Χριστού, μεταφέρει πάλι τον λόγο στο δικό του πρόσωπο, και κατηγορεί τους εκ του Ισραήλ, ή μάλλον συμφωνεί ότι έχουν γίνει πονηροί, και αποστάτες, και εχθροί της αλήθειας. Διαβεβαιώνει δε λέγοντας ότι εξαντλήθηκε η αλήθεια στους δρόμους τους, δηλαδή σχεδόν έχει δαπανηθεί και έχει παντελώς χαθεί.

Και γνωρίζοντας αυτό ο θείος Δαβίδ έλεγε: «Εάν παρατηρήσεις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Ο τράγος λοιπόν ήταν η θυσία για την άφεση των αμαρτιών, σύμφωνα με τον παλαιό νόμο. Τώρα όμως, η μετάνοια και η αίτηση συγχώρεσης είναι η δική μας θυσία, για εμάς που προσερχόμαστε στον Θεό εν πνεύματι και αληθεία. Διότι λέγει: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς». Ψάλλει δε κάπου και ο Δαβίδ: «Είπα, θα εξομολογηθώ εναντίον μου την αμαρτία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Σου είναι λοιπόν σαφής ο λόγος σχετικά με την προσφορά δώρων από τους άρχοντες; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Νομίζω δε ότι πρέπει να προσθέσω και εκείνο: αφού δηλαδή είχε ήδη προσκομιστεί η θυσία από τον καθένα σαν εκπροσώπηση για όλους, έγινε η αρχή των θείων λόγων μέσα στην αγία σκηνή προς τον ιεροφάντη Μωυσή. Έχει γραφτεί δε έτσι πάλι στους Αριθμούς: «Αυτός είναι ο εγκαινιασμός του θυσιαστηρίου, μετά την καθιέρωσή του και μετά τη χρίση του. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή του μαρτυρίου για να μιλήσει μαζί Του, άκουσε τη φωνή του Κυρίου του Θεού να του μιλάει πάνω από το ιλαστήριο, το οποίο βρίσκεται πάνω στην κιβωτό του μαρτυρίου, ανάμεσα στα δύο Χερουβείμ, και του μιλούσε». Διότι, όταν πλέον ολοκληρώθηκε κατά κάποιον τρόπο η αγία σκηνή και αναδείχθηκε στον κόσμο το αληθινό αγιαστήριο, που είναι η Εκκλησία, τότε ακριβώς ακούστηκε προς εμάς η φωνή του Θεού και Πατρός. «

Βεβαιότατα· διότι τα παραπτώματα είναι κατά κάποιον τρόπο ισάξια και στις δύο περιπτώσεις. ΚΥΡ. Θα ακολουθήσει λοιπόν και για αυτά η άφεση μέσω της εξομολογήσεως, αλλά και της σφαγής μιας αμνάδας, δηλαδή ενός προβάτου· «Διότι λέγε εσύ πρώτος τις ανομίες σου», λέει, «για να δικαιωθείς». Επίσης και ο θείος Δαβίδ αναφωνεί: «Είπα· θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Όμως, δεν αρκεί για τον τέλειο καθαρισμό μόνο η εξομολόγηση, αλλά απαλλάσσει εντελώς ο θάνατος του Χριστού, ο οποίος έπαθε για εμάς και προσέφερε τον εαυτό Του για τις αμαρτίες όλων μας υπό το είδος κάθε ήμερου ζώου· αναφέρομαι δηλαδή στον μόσχο, και μάλιστα στο πρόβατο και στην αίγα. Ο νόμος, λοιπόν, καθιστώντας αδικαιολόγητη την αμέλεια ως προς τη θυσία για όσους βρίσκονται σε μολυσμούς και ακαθαρσίες, αν κάποιος δεν έχει μόσχο ή πρόβατο, τον προτρέπει να τιμήσει τον Θεό με ό,τι είναι εύκαιρο και σύμφωνα με τις δυνάμεις του, λέγοντας: «Εάν δε το χέρι του δεν έχει τη δυνατότητα να προσφέρει πρόβατο, θα προσφέρει στον Κύριο για την αμαρτία του που διέπραξε δύο τρυγόνια ή δύο νεοσσούς περιστεριών, ένα για την αμαρτία και ένα για το ολοκαύτωμα, και θα τα φέρει στον ιερέα, και ο ιερέας θα προσφέρει πρώτα εκείνο που προορίζεται για την αμαρτία, και θα αποκόψει ο ιερέας το κεφάλι του από τον σπόνδυλο, χωρίς όμως να το χωρίσει εντελώς, και θα ραντίσει από το αίμα της θυσίας περί αμαρτίας πάνω στον τοίχο του θυσιαστηρίου.»

Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος, και μάλιστα εξαιρετικά φιλάνθρωπος. Διότι μην πεις: Πόρνευσα, μοίχευσα, έχω διαπράξει φοβερά πράγματα, και όχι μία φορά, αλλά πολλές φορές. Άραγε θα συγχωρήσει; Άραγε θα προσφέρει αμνηστία; Άκου τι λέει ο ψαλμωδός: Πόσο μεγάλο είναι το πλήθος της χρηστότητάς σου, Κύριε. Τα συσσωρευμένα αμαρτήματά σου δεν νικούν το πλήθος των οικτιρμών του Θεού. Τα τραύματά σου δεν υπερισχύουν της αρχιατρικής εμπειρίας Του. Παράδωσε μόνο τον εαυτό σου με πίστη, εξομολογήσου στον ιατρό το πάθος σου, πες και εσύ όπως ο Δαβίδ: Είπα, θα εξαγορεύσω εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο. Και θα συμβεί σε εσένα το παρόμοιο, αυτό που αναφέρεται στη συνέχεια: Και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου.

Η φύση επιδέχεται τη σωτηρία, ζητά όμως την προαίρεση. ΣΤ΄. Φιλάνθρωπος είναι ο Θεός, και μάλιστα όχι λίγο. Μην πεις: «Πόρνευσα, μοίχευσα, έχω πράξει φοβερά πράγματα· άραγε θα με συγχωρήσει ο Θεός;» Άκου τι λέει ο Ψαλμωδός: «Πόσο μεγάλο είναι το πλήθος της αγαθότητάς σου, Κύριε!» Τα συσσωρευμένα αμαρτήματά σου δεν νικούν το πλήθος των οικτιρμών του Θεού· τα τραύματά σου δεν νικούν την ιατρική του εμπειρία. Παράδωσε μόνο τον εαυτό σου μέσω της πίστεως· πες στον ιατρό την πάθησή σου, πες και εσύ όπως ο Δαβίδ: «Είπα· θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την αμαρτία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου».

Είναι φιλάνθρωπος και όχι λίγο· μην πεις... έχω πράξει πολλά δεινά... άραγε θα με συγχωρήσει; άραγε θα παράσχει αμνηστία;... τα αμαρτήματα [δεν υπερβαίνουν] την ιατρική εμπειρία του Δεσπότη· γνωρίζοντας αυτά, ω άνθρωπε, παράδωσε τον εαυτό σου με πίστη, λέγε... [θα εξαγορεύσω] εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και θα συμβεί και σε σένα κάτι παρόμοιο με το εξής λεγόμενο (στον κώδικα: με το ειρημένο): «και εσύ συγχώρεσες».

Την αμαρτία μου αναγνώρισα και την ανομία μου δεν έκρυψα. Είπα: «Θα εξαγορεύσω εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο», και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου. Διάψαλμα. Άλλοι όμως δεν κατέγραψαν «την ασέβεια της καρδιάς», αλλά «την ασέβεια της αμαρτίας μου». Αντί αυτού, ο Σύμμαχος ερμήνευσε ακριβέστερα λέγοντας: «Για να αφαιρέσεις εσύ την αμαρτία μου». Διότι, λέει, έπραξα αυτά και αυτά, προκειμένου να γίνουν σε εμένα αυτά. Σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έλεγε αυτά όχι επειδή είχε ήδη επιτύχει την άφεση, αλλά ως κάποιος που πράττει τα πάντα προκειμένου να την επιτύχει.

Και ευσταθεί βεβαίως λογικά μια τέτοια ερμηνεία· διότι, εάν μακάριζε άλλους, των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες, σαν να μην είχε λάβει ο ίδιος ακόμη την άφεση, πώς θα μπορούσε εδώ να λέει: «Και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της αμαρτίας μου»; Επομένως, θεωρώ ότι έχει διατυπωθεί ακριβέστερα σύμφωνα με τον Σύμμαχο το: «Για να αφαιρέσεις εσύ την ασέβεια της αμαρτίας μου».

Έτσι, λοιπόν, ο Τελώνης, στεκόμενος από μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει προς τον ουρανό, αποδεικνύοντας με τον τρόπο και τη στάση του την προσωπική του καταδίκη και αυτομεμψία. Διότι θεωρούσε τον εαυτό του ανάξιο και του ουρανού και του επίγειου ιερού. Γι' αυτόν τον λόγο, στο μεν ιερό στεκόταν στα πρόθυρα, προς δε τον ουρανό δεν τολμούσε ούτε καν να ατενίσει, πόσο μάλλον προς τον Θεό του ουρανού. Αντιθέτως, από τη σφοδρή του κατάνυξη, χτυπώντας το στήθος του και παρουσιάζοντας έτσι τον εαυτό του άξιο τιμωρίας, πενθώντας βαριά και αναπέμποντας στεναγμούς και σκύβοντας το κεφάλι σαν κατάδικος, αποκαλούσε τον εαυτό του αμαρτωλό και επιζητούσε με πίστη τον εξιλασμό, λέγοντας: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Διότι πίστεψε σε Εκείνον που λέει: «Επιστρέψτε σε μένα και θα επιστρέψω σε εσάς», και στον προφήτη που μαρτυρεί: «Είπα, θα εξομολογηθώ στον Κύριο την ανομία μου, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου».

Της μετανοίας προηγείται η επίγνωση των δικών μας σφαλμάτων, η οποία αποτελεί μεγάλη αφορμή για εξιλέωση. Διότι «ελέησέ με», λέει προς τον Θεό ο ψαλμωδός προφήτης, «επειδή εγώ γνωρίζω την ανομία μου», ελκύοντας το έλεος μέσω της επιγνώσεως και λαμβάνοντας την τέλεια άφεση μέσω της εξαγορεύσεως και της αυτομεμψίας. «Διότι είπα», λέει, «θα εξαγορεύσω ο ίδιος εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Διότι την επίγνωση των προσωπικών αμαρτημάτων ακολουθεί η αυτοκατάκριση, και αυτήν την ακολουθεί η λύπη για τα αμαρτήματα, την οποία ο Παύλος ονόμασε κατά Θεόν λύπη. Την κατά Θεόν λύπη αυτή είναι φυσικό να την ακολουθεί η με συντετριμμένη καρδιά εξαγόρευση και δέηση προς τον Θεό, καθώς και η υπόσχεση για αποχή από τις κακίες στο εξής. Και αυτό είναι η μετάνοια.

Αλλά μετά τους Νινευίτες, ο Δαβίδ αναδείχθηκε σε μνημείο της κατά Θεόν λύπης, και μάλιστα σε μνημείο ζωντανό που λαλεί για τη σωτήρια και κατά Θεόν λυπηρή κατάνυξη. Διότι αυτός και την αμαρτία που διέπραξε την κατέγραψε, και φανέρωσε προς τον Θεό το πένθος και τη μετάνοια, και πέτυχε τέτοια ευσπλαχνία από τον Θεό: «Διότι είπα», αναφέρει, «θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρεσες την ασέβεια της καρδιάς μου», ονομάζοντας ασέβεια τη ρίζα της κακίας, το πάθος που κατοικεί στην ψυχή, και ανομία την αμαρτία που τελέστηκε με πράξη. Αυτήν, αφού την ομολόγησε σε όλους και εξαιτίας της κατανύχθηκε και πένθησε, όχι μόνο βρήκε την άφεση, αλλά έλαβε και την εσωτερική θεραπεία.

«Συνέσεως του Δαβίδ»: Ο προφήτης συνετίζει, δηλαδή διδάσκει τα μέλλοντα, καθώς και για το βάπτισμα και για εκείνους που σώζονται μέσω αυτού. «Μακάριοι»: Αναφέρεται σε εκείνους που σώζονται διά του βαπτίσματος, μακαρίζοντάς τους. «Μακάριος ανήρ»: Αναφέρεται στον κυριακό άνθρωπο, τον οποίο προσέλαβε ο Χριστός· διότι σε αυτόν και μόνο δεν βρέθηκε αμαρτία. «Ουδέ έστιν»: Αναφέρεται στον Χριστό και Θεό. Διότι γι' αυτόν έχει γραφτεί: «και δεν βρέθηκε δόλος στο στόμα του». «Ότι εσίγησα»: Αναφέρεται στον Αδάμ· διότι επί πολλά χρόνια κατασάπηκαν μέσα στην αμαρτία, αλλά ο Χριστός πέθανε υπέρ αυτού και τον ανέστησε. «Από του κράζειν»: Διότι όλη την ημέρα ο Χριστός (ο Κύριος) ήταν απλωμένος πάνω στον σταυρό για χάρη του Αδάμ. «Ότι ημέρας και νυκτός»: Διότι μέσα στη νύχτα παραδόθηκε ο Κύριος, και την ημέρα σταυρώθηκε. Διότι αυτά που χρωστούσε ο Αδάμ, ο Χριστός τα ξεπληρώνει. «Εστράφην»: Όταν άκουσε ο Αδάμ από τον Θεό: «αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει η γη». Αυτά όμως τα κατέκαψε ο Χριστός, φορώντας τον ακάνθινο στέφανο. «Την ανομίαν»: Εδώ ο προφήτης οδύρεται· διότι ονομάζει ανομία τον φόνο και αμαρτία τη μοιχεία. Ούτε λοιπόν αυτήν απέκρυψε εξομολογούμενος, ούτε εκείνη. «Είπα: εξαγορεύσω»: Επειδή ο Δαβίδ είπε: «Αμάρτησα στον Κύριο». «Και συ αφήκας»: Επειδή ο Νάθαν είπε: «Και ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου».

Και αυτό το λέω, όχι για να προτρέψω στην αμαρτία, αλλά για να προσκαλέσω όσους αμαρτάνουν σε εξομολόγηση· επειδή ο Θεός, όντας φιλάνθρωπος, εξαλείφει και τα μεγάλα αμαρτήματα. Διότι τι είναι βαρύτερο από τον φόνο και τη μοιχεία; Και όμως, άκουσε τον Προφήτη, τον ίδιο που αμάρτησε, να λέει: «Είπα: θα ομολογήσω εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Γι' αυτό και τα μεγάλα αμαρτήματα ο Χριστός με την έλευσή Του στον κόσμο τα συγχώρησε· τον ληστή εισήγαγε στον παράδεισο, τον τελώνη ανέδειξε ευαγγελιστή, τον υβριστή και βλάσφημο Παύλο κατέστησε απόστολο της οικουμένης, ώστε και εσύ να μην απελπίζεσαι όταν αμαρτάνεις, αλλά μέσω της εξομολόγησης να δεχθείς τη θεραπεία. Εξομολογείσθε στον Κύριο, διότι είναι αγαθός, διότι το έλεός Του παραμένει στον αιώνα.

Πάλι εκπέσαμε, και ούτε έτσι μας τιμωρεί, αλλά μας έδωσε το φάρμακο της μετάνοιας, το οποίο είναι ικανό να εξαφανίσει και να εξαλείψει όλα μας τα αμαρτήματα, αρκεί μόνο να γνωρίζουμε ποιο είναι αυτό το φάρμακο και πώς πρέπει να το εφαρμόζουμε. Ποιο είναι, λοιπόν, το φάρμακο της μετάνοιας, και πώς παρασκευάζεται; Πρώτον, από την επίγνωση και καταδίκη των δικών μας αμαρτημάτων και από την εξομολόγηση. Διότι λέει η Γραφή: «Γνώρισα την ανομία μου και δεν έκρυψα την αμαρτία μου· είπα: θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου»· και πάλι: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς»· και επίσης: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του». Δεύτερον, από πολλή ταπεινοφροσύνη· διότι είναι σαν μια χρυσή αλυσίδα, όπου, αν πιάσεις την αρχή της, όλα τα άλλα ακολουθούν. Εάν, δηλαδή, ομολογήσεις την αμαρτία σου όπως πρέπει να την ομολογήσεις, η ψυχή ταπεινώνεται· διότι η συνείδηση, ελέγχοντάς την πιεστικά, την κάνει να καταστέλλεται. Πρέπει όμως να προστεθούν και άλλα στοιχεία στην ταπεινοφροσύνη, ώστε να είναι τέτοια, σαν και αυτήν για την οποία προσευχόταν ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Καρδιά καθαρή δημιούργησε μέσα μου, ω Θεέ»· και πάλι: «Καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Διότι αυτό που έχει συντριβεί δεν εξανίσταται, δεν επιτίθεται, αλλά είναι έτοιμο να υπομείνει την κακοπάθεια, ενώ το ίδιο δεν ορθώνεται με έπαρση.

Αλλά είσαι φλύαρος, και έχεις αυτό το ελάττωμα; Λέγε τα δικά σου στον Θεό· έτσι δεν θα είναι πλέον ελάττωμα, αλλά πλεονέκτημα. Λέγε τα δικά σου στους φίλους, τους πολύ στενούς και δίκαιους φίλους, και σε εκείνους που εμπιστεύεσαι, ώστε να προσευχηθούν για τα δικά σου αμαρτήματα. Αν πεις τα σφάλματα των άλλων, σε τίποτα δεν ωφελήθηκες, τίποτα δεν κέρδισες, αλλά αντίθετα καταστράφηκες· αν όμως εξομολογηθείς τα δικά σου στον Δεσπότη, έχεις μεγάλο μισθό. Διότι λέει: «Είπα, θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Θέλεις να κρίνεις; Κρίνε τα δικά σου· κανείς δεν σε κατηγορεί, εάν καταδικάσεις τον εαυτό σου· σε κατηγορεί όμως, εάν δεν καταδικάσεις τον εαυτό σου· σε κατηγορεί, εάν δεν ελέγξεις τον εαυτό σου· σε κατηγορεί, αν δεν νιώσεις πόνο. Είδες τον τάδε να οργίζεται, να εξάπτεται ή να κάνει κάτι άλλο άτοπο; Σκέψου αμέσως και εσύ τα δικά σου, και έτσι ούτε εκείνον θα καταδικάσεις σφοδρά, και τον εαυτό σου θα ελευθερώσεις από το φορτίο των αμαρτημάτων.

Θέλετε να σας αναφέρω και τις οδούς της μετανοίας; Είναι πολλές, ποικίλες και διάφορες, και όλες οδηγούν στον ουρανό. Η πρώτη οδός της μετανοίας είναι η καταδίκη των αμαρτημάτων. Διότι, πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς. Γι' αυτό και ο προφήτης είπε: «Είπα· θα εξομολογηθώ εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Καταδίκασε, λοιπόν, και εσύ τα αμαρτήματά σου· αυτό αρκεί στον Δεσπότη ως απολογία. Διότι αυτός που έχει καταδικάσει τα αμαρτήματά του, γίνεται πιο διστακτικός στο να περιπέσει ξανά στα ίδια. Διέγειρε ως κατήγορο μέσα σου τη συνείδησή σου, για να μην την έχεις κατήγορο εκεί, ενώπιον του βήματος του Κυρίου. Αυτή, λοιπόν, είναι μία οδός της μετανοίας, και μάλιστα αρίστη. Υπάρχει όμως και άλλη, καθόλου κατώτερη από αυτήν: το να μην μνησικακούμε απέναντι στους εχθρούς, το να συγκρατούμε την οργή μας, το να συγχωρούμε τα αμαρτήματα των συνδούλων μας. Διότι έτσι θα συγχωρεθούν και σε εμάς τα αμαρτήματα που έχουμε διαπράξει απέναντι στον Δεσπότη. Ιδού, λοιπόν, και το δεύτερο μέσο καθαρμού των αμαρτιών: «Διότι, εάν συγχωρήσετε», λέγει, «στους οφειλέτες σας, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος». Θέλεις να μάθεις και τρίτη οδό μετανοίας; Είναι η θερμή και προσεκτική προσευχή, και το να την αναπέμπει κανείς από τα βάθη της καρδιάς του. Δεν είδες εκείνη τη χήρα, πώς έκαμψε τον αναίσχυντο δικαστή; Εσύ, όμως, έχεις Δεσπότη ήμερο, προσηνή και φιλάνθρωπο. Εκείνη παρακαλούσε εναντίον των εχθρών της, εσύ όμως δεν παρακαλείς εναντίον εχθρών, αλλά υπέρ της δικής σου σωτηρίας.

«Ζήσον με κατά τον λόγον σου». Δεν ζητά ζωή αόριστα, αλλά τη ζωή σύμφωνα με τον νόμο. «Τις οδούς μου εξήγγειλα, και με εισάκουσες· δίδαξέ με τα δικαιώματά σου». Ε΄. Όλες μου τις πράξεις, Δέσποτα, σου τις έχω φανερώσει, και δεν ανέχθηκα να σου μείνει κρυφό τίποτα από τα δικά μου. Γι' αυτόν τον λόγο, είθε να συγκατανεύσεις στις ικεσίες μου. Παρακαλώ θερμά να διδαχθώ με ακρίβεια τα δικαιώματά σου. Λέει δε ο ίδιος προφήτης και σε άλλον ψαλμό: «Είπα, θα εξαγορεύσω εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο· και εσύ συγχώρεσες την ασέβεια της καρδιάς μου». Και σε άλλον προφήτη έχει αναφερθεί: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς». Όταν, λοιπόν, αμαρτάνουμε, πρέπει να εξαγγέλλουμε ενώπιον του Θεού τις αμαρτίες μας και να τις αποκόπτουμε· διότι η αποκοπή της αμαρτίας και η εξαγόρευση επιφέρουν την άφεσή της. Και μάλιστα, οφείλουμε να τις εξαγγέλλουμε σε κάποιον διδάσκαλο και να λαμβάνουμε από αυτόν διδαχή για το τι πρέπει να πράξουμε για τις αμαρτίες μας. Χωρίς, όμως, κόπο η μετάνοια μένει αδρανής. Διότι, όπως είπε σε άλλον ψαλμό ο ίδιος προφήτης: «Δες την ταπείνωσή μου και τον κόπο μου, και άφησε (συγχώρεσε) όλες τις αμαρτίες μου». Και για την αμαρτία του θρηνούσε λέγοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου». «Συνέτισέ με ως προς την οδό των δικαιωμάτων σου, και θα μελετώ τα θαυμάσιά σου».

Εξομολογούμαι σε εσένα, Κύριε ο Θεός μου, με όλη μου την καρδιά, κλίνω το γόνυ του σώματος και της ψυχής, ομολογώντας σε εσένα τον Θεό μου όλες μου τις αμαρτίες. Κλίνε και εσύ το αυτί σου στη δέησή μου και συγχώρησε την ασέβεια της καρδιάς μου. Αμάρτησα, ανόμησα, πλημμέλησα, παρόξυνα, πίκρανα τον αγαθό μου Δεσπότη, τον τροφό και κηδεμόνα μου· δεν υπάρχει είδος κακίας, ρητό ή άρρητο, που να μην έπραξα και με έργο και με λόγο, και με επίγνωση και με άγνοια, και με διαλογισμούς και με σκέψεις, αμαρτάνοντας περνώντας από υπερβολή σε υπερβολή· και ενώ πολλές φορές υποσχέθηκα να μετανοήσω, άλλες τόσες φορές έπεσα στα ίδια. Ευκολότερα θα μετρηθούν οι σταγόνες της βροχής παρά το πλήθος των αμαρτημάτων μου· διότι υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι μου και βάρυναν πάνω μου σαν βαρύ φορτίο. Διότι από τη νεότητά μου μέχρι και τώρα, έχοντας ανοίξει την πόρτα σε άτοπες επιθυμίες, αφέθηκα σε αχαλίνωτες και άτακτες ορμές, μολύνοντας τον άνωθεν υφασμένο χιτώνα του αγίου μου βαπτίσματος, κηλιδώνοντας τον ναό του σώματός μου, μιαίνοντας την ταλαίπωρη ψυχή μου με τα πάθη της ατιμίας και διαπράττοντας κάθε άλλη παρανομία και αδικία. Αν θελήσω να τα αναφέρω αυτά ένα προς ένα, δεν θα μου φτάσει ο χρόνος για να τα διηγηθώ. Επειδή όμως εσύ τα γνωρίζεις όλα (αφού κανένα δημιούργημα δεν είναι κρυφό ενώπιόν σου, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια σου), τι ανάγκη υπάρχει να λέω σε εκείνον που γνωρίζει, όσα δεν είναι άγνωστα σε εσένα;

Διότι, όπως ακριβώς ο Κύριος, γνωρίζοντας την ασθένεια του σώματός σου, παραχώρησε την ιατρική επιστήμη στους ανθρώπους και έκανε τη γη να βλαστάνει βότανα κατάλληλα για τη θεραπεία, έτσι, επειδή γνώριζε το ευόλισθο της ψυχής και τα τραύματα της αμαρτίας, έδωσε τη μετάνοια ως φάρμακο των ψυχών. Και μέσα στις θείες και πνευματικές βίβλους εναπέθεσε τις αφορμές της μετάνοιας σαν άλλα βότανα, ώστε καθένας από εμάς, έχοντας από εκεί το έμπλαστρο της θεραπείας, να αποφύγει το πάθος, επιθέτοντάς το στον εαυτό του μέσω της πίστεως. Αλλά ας μην περιοριστεί η μετάνοιά μας μόνο στα λόγια· διότι είναι άτοπο να υφαίνεται η μετάνοια με τα λόγια, αλλά με τα έργα να μην οικοδομείται η Εκκλησία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Ομολόγησε τα πλημμελήματά σου, άνθρωπε, εξαγόρευσε την αμαρτία σου, για να λάβεις την άφεση της αμαρτίας σου. Εξαγορεύοντας, δέχεσαι τη δωρεά της αφέσεως των πλημμελημάτων. Ας προσέλθει ως μάρτυρας ο Δαβίδ που λέει: «Είπα, θα εξαγορεύσω ο ίδιος εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Τώρα, εάν πεις το πλημμέλημά σου, βρίσκεις τη συγχώρησή σου· διότι ο παρών καιρός είναι καιρός φιλανθρωπίας· στον μέλλοντα αιώνα όμως, ακόμη και αν θρηνείς, ανώφελα θα θρηνείς, και μεταμελόμενος δεν θα απολαύσεις τη συγχώρηση. Διότι στον Άδη ποιος θα εξομολογηθεί σε Σένα; Και αν ακόμη εξομολογηθείς το πλημμέλημα τότε, σε τίποτα δεν θα ωφελήσεις τον εαυτό σου.

Αφού λοιπόν εξομολογήθηκε, του επιτρέπει αμέσως να καρεί μοναχός και να συγκαταλεχθεί με τους αδελφούς. Εγώ δε, θαυμάζοντας τη σοφία εκείνου του οσίου, τον ρώτησα ιδιαιτέρως, για ποιο λόγο ενήργησε αυτό το τόσο παράδοξο σχήμα. Και εκείνος, ως αληθινός ιατρός είπε: «Για δύο λόγους», λέει, «πρώτον, ώστε μέσω της παρούσας ντροπής κατά την εξομολόγηση να τον απαλλάξω από τη μελλοντική, πράγμα που και έγινε. Διότι δεν σηκώθηκε από το έδαφος, ω αδελφέ Ιωάννη, μέχρις ότου έλαβε την άφεση των πάντων· και μην αμφιβάλλεις· διότι κάποιος από τους αδελφούς που παρευρίσκονταν εκεί με διαβεβαίωσε λέγοντας: ότι, λέει, έβλεπα κάποιον φοβερό να κρατά έναν γραμμένο χάρτη και έναν κάλαμο· και ταυτόχρονα, λέει, μόλις ο πεσμένος έλεγε την αμαρτία του, εκείνος τη διέγραφε με τον κάλαμο, και δικαιολογημένα· διότι [η Γραφή] λέει: ''Είπα, θα εξομολογηθώ την ανομία μου εναντίον μου στον Κύριο· και εσύ συγχώρεσες την ασέβεια της καρδιάς μου''. Δεύτερον δε, επειδή έχω κάποιους που έχουν ανεξομολόγητα σφάλματα, και επομένως με αυτόν τον τρόπο προτρέπω και εκείνους σε εξομολόγηση, χωρίς την οποία κανείς δεν θα λάβει άφεση». Και άλλα πολλά αξιοθαύμαστα και αξιομνημόνευτα είδα στον αείμνηστο εκείνο ποιμένα και στο ποίμνιό του, τα περισσότερα από τα οποία θα προσπαθήσω να σας τα καταστήσω φανερά· διότι έμεινα κοντά του αρκετό χρόνο, ερευνώντας τον τρόπο της ζωής τους, και εκπλησσόμενος μεγάλως με το πώς εκείνοι, αν και επίγειοι, μιμούνταν τους επουράνιους.

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί γνωσιμαχούντων (εκείνων που αναγνωρίζουν και ομολογούν τις αμαρτίες τους). «Την ανομία μου την έκανα γνωστή, και την αμαρτία μου δεν την έκρυψα.» «Την ανομία μου εγώ θα την αναγγείλω, και θα μεριμνήσω για την αμαρτία μου.» «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή της απολογίας του.» «Πριν από την κρίση εξέταζε τον εαυτό σου, και στον καιρό της επίσκεψης του Θεού θα βρεις εξιλέωση.» «Να μην ντραπείς να ομολογήσεις τις αμαρτίες σου.» ΤΙΤΛΟΣ Ηʹ. — Περί των γυναικών: ότι πρέπει αυτές να υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες και να μην κάνουν τίποτα χωρίς αυτούς. «Είπε ο Θεός στη γυναίκα: Προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει.» «Εάν μια γυναίκα υπανδρευτεί, και έχει πάνω της τάματα σύμφωνα με τη ρητή υπόσχεση των χειλιών της, όσα έθεσε ως δέσμευση για την ψυχή της, και τα ακούσει ο άνδρας της, και σιωπήσει απέναντί της την ημέρα που θα τα ακούσει, τότε θα ισχύσουν όλα τα τάματά της, και οι δεσμεύσεις της, τις οποίες έθεσε για την ψυχή της, θα ισχύσουν. Εάν όμως ο άνδρας της εκφράσει την άρνησή του την ημέρα που θα τα ακούσει, όλα τα τάματά της και οι δεσμεύσεις της, που έθεσε για την ψυχή της, δεν θα παραμείνουν σε ισχύ, διότι ο άνδρας της αρνήθηκε· και ο Κύριος θα την καθαρίσει.» «Η γυναίκα που τιμά τον δικό της άνδρα, θα φανεί σοφή σε όλους.» «Οι γυναίκες ας υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες όπως στον Κύριο· διότι ο άνδρας είναι κεφαλή της γυναίκας, όπως και ο Χριστός είναι κεφαλή της Εκκλησίας· και αυτός είναι κεφαλή του σώματος.»

Έκτον. Ακόμη, η δικαιοσύνη της αιώνιας κόλασης αποδεικνύεται μάλιστα από το εξής: από το αμετάβλητο της άτακτης θέλησης αυτών που αμάρτησαν. Διότι, στην αιώνια πονηρή θέληση οφείλεται και αιώνια τιμωρία. Όπως και αντίθετα, ως λογικό επακόλουθο, εάν εκείνος που παραμένει αιώνια αμετακίνητος στο κακό τιμωρείται με αιώνια τιμωρία, όποιος δεν τιμωρείται αιώνια, δεν θα έχει και αμετάβλητη θέληση. Διότι, εάν έχει τη θέλησή του αμετάβλητη, εάν μεν αυτή παραμένει στο πονηρό, τηρείται για αιώνια τιμωρία· εάν δε στο αγαθό, ποια ανάγκη τιμωρίας υπάρχει για εκείνον που του αξίζουν στεφάνια; Αλλά εσείς λέτε ότι αυτοί που καθαρίζονται με αυτό το πυρ έχουν αμετάβλητη θέληση. Άρα δεν καθαρίζονται με πυρ. Έβδομον. Ακόμη, το αμετάβλητο της αγαθής βούλησης συνεπάγεται αναμαρτησία στον άνθρωπο· διότι, εάν η αιτία του να μη θέλει κανείς τα κακά είναι η αγάπη των αγαθών και ο σφοδρός έρωτας γι' αυτά, και ό,τι αγαπά κάποιος, είναι φυσικό να αποστρέφεται το αντίθετό του· και αφού το κακό είναι αντίθετο στο αγαθό, και η αμαρτία στην αρετή· άρα, ο έρωτας για την αρετή διώχνει την αμαρτία. «Είπα γαρ», λέει, «θα εξομολογηθώ στον Κύριο την αμαρτία μου εναντίον μου, και εσύ συγχώρεσες την ασέβεια της καρδιάς μου», και «Λέγε εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς». Αλλά εσείς λέτε ότι η βούληση όσων βρίσκονται στο καθαρτήριο δεν μπορεί να μεταβληθεί, όντας βεβαίως αγαθή, και έτσι θα τιμωρούνταν οι αναμάρτητοι, οι οποίοι δεν φέρουν πάνω τους τίποτα άξιο τιμωρίας. Όγδοον.

Η δε Τρίτη των Βασιλειών, φανερώνοντας την υπερβολή της χρηστότητας του Θεού, λέγει τα εξής. Όταν ο Αχαάβ άκουσε τα λόγια του Ηλία – ευρισκόμενος στον αμπελώνα του Ναβουθαί, τον οποίο είχε κληρονομήσει αφού τον σκότωσε μέσω της Ιεζάβελ – που έλεγε: «Αυτά λέγει ο Κύριος: "Φόνευσες και κληρονόμησες· και στον τόπο όπου οι σκύλοι έγλειψαν το αίμα του Ναβουθαί, εκεί οι σκύλοι θα γλείψουν και το δικό σου αίμα· και την Ιεζάβελ θα την καταφάγουν οι σκύλοι στο προτείχισμα του Ισραήλ"». Και όταν άκουσε ο Αχαάβ τα λόγια αυτά, έσκισε τα ιμάτιά του, έβαλε σάκο πάνω στη σάρκα του, νήστεψε και κοιμόταν με τον σάκο. Και έγινε λόγος Κυρίου προς τον Ηλία, λέγοντας: «Είδες πώς ταπεινώθηκε ο Αχαάβ ενώπιόν μου; Δεν θα επιφέρω τη συμφορά στις ημέρες του». Ο δε Δαβίδ λέγει: «Την ανομία μου εγνώρισα, και την αμαρτία μου δεν απέκρυψα. Είπα: "Θα ομολογήσω στον Κύριο την ανομία μου εναντίον του εαυτού μου", και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου. Για τον λόγο αυτόν θα προσεύχεται σε εσένα κάθε όσιος στον κατάλληλο καιρό· και σε κατακλυσμό πολλών υδάτων, αυτά δεν πρόκειται να τον πλησιάσουν». Στο δε Ευαγγέλιο ο Κύριος λέγει: «Μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Και όταν ο Πέτρος τον ρώτησε: «Πόσες φορές την ημέρα, εάν αμαρτήσει σε εμένα ο αδελφός μου, να τον συγχωρήσω; Έως επτά φορές;»

Ψαλμός 31ος. (Του Δαβίδ, συνέσεως). «Μακάριοι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες και των οποίων σκεπάστηκαν», δηλαδή εξαφανίστηκαν, «οι αμαρτίες». «Μακάριος ο άνθρωπος στον οποίο ο Κύριος δεν θα λογαριάσει αμαρτία, και στο στόμα του οποίου δεν υπάρχει δόλος». Και πολύ δικαιολογημένα, τέτοιος είναι και ονομάζεται μακάριος, διότι το «μακάριος» υποδηλώνει το να ζει κανείς πάντοτε εξαιρετικά με αγαθά έργα και να γίνει κάτοχος της μακάριας γης των πραέων όταν έρθει ο καιρός. «Επειδή σιώπησα, πάλιωσαν τα οστά μου από το να κράζω όλη την ημέρα». Τι σημαίνει λοιπόν ταυτόχρονα σιωπή και κραυγή; Οπωσδήποτε, ή είναι σιωπή ή κραυγή, πρέπει λοιπόν να το πούμε ως εξής: «επειδή σιώπησα» από το να σε υμνώ, Κύριε. «Πάλιωσαν τα οστά μου» από τα πάθη, «και από το να κράζω όλη την ημέρα», και «το χέρι σου βάρυνε», δηλαδή στηρίχθηκε, πάνω μου «ημέρα και νύχτα, στράφηκα στην ταλαιπωρία όταν μπήχτηκε μέσα μου αγκάθι». Διότι όπου μπηχτεί το αγκάθι της αμαρτίας, εκεί προστίθεται και ατροφία που οδηγεί σε ταλαιπωρία, το οποίο έπαθε και ο προπάτορας, και όλοι εμείς πάσχουμε καθημερινά. Αλλά ποιο είναι το φάρμακο για αυτήν; Η μετάνοια μαζί με την εξομολόγηση. «Την ανομία μου», λέει, «γνώρισα», δηλαδή φανέρωσα, «και τα αμαρτήματά μου δεν τα έκρυψα», αλλά «είπα: θα εξαγορεύσω την ανομία μου στον Κύριο» και κάνοντας αυτό δεν απέτυχα του σκοπού μου, αλλά «εσύ» γρήγορα «συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου».

Εάν λοιπόν θελήσεις και εσύ να μετανοήσεις γνησίως, εγώ πιστεύω ότι μέσα σε τρεις και μόνο ημέρες αναδεικνύεσαι άξιος της θείας κοινωνίας με τη χάρη του Χριστού. Τον τρόπο δε της προαναφερθείσας γνήσιας μετάνοιας πρόσεξε και άκουσε: εξομολογήσου σε καλό πνευματικό πατέρα τις αμαρτίες σου με πολλή ταπείνωση, ως υπόλογος και κατάδικος· εξομολογήσου, επίσης, κατ' ιδίαν στο κελί σου στον Θεό που γνωρίζει τα πάντα, για να σου συγχωρήσει, όπως λέει ο Δαβίδ, την ασέβεια της καρδιάς σου· αναστέναξε από τα βάθη της καρδιάς και χτύπα το στήθος σου, μιμούμενος τον τελώνη που εξαιτίας αυτού δικαιώθηκε, και εάν δεν μπορείς να δακρύσεις, τουλάχιστον ακουμπώντας το μέτωπό σου στη γη, χτύπα το και λέγε: «Αμάρτησα απέναντί σου, Κύριε», συγχώρεσέ με και ανάδειξέ με άξιο της μετοχής των θείων σου μυστηρίων· διότι πολλές είναι οι αμαρτίες μου, αλλά αυτές τις καταθέτω στο αμέτρητο έλεός σου. Ελέησέ με σύντομα, όπως τους όμοιούς μου, την πόρνη και τον άσωτο, μαζί με τον τελώνη και τον ληστή.

Τι λέει λοιπόν; Επειδή αμαρτήσαμε μετά το βάπτισμα και μολυνθήκαμε με τα παραπτώματα, δεν υπάρχει πλέον για εμάς ελπίδα σωτηρίας; Δεν υπάρχει φάρμακο επιστροφής; Έχουν χαθεί όλα, έχουν εξαφανιστεί όλα, η μακροθυμία, η φιλανθρωπία, η ανεξικακία, η πολυευσπλαχνία; Δεν υπάρχει ανάκληση; Δεν υπάρχει επάνοδος; Δεν υπάρχει άλλος δρόμος θεραπείας; Δεν υπάρχει άλλος τρόπος αποκατάστασης; Όσον αφορά, λοιπόν, τις δικές μας άτοπες πράξεις, δεν υπάρχει· όσον αφορά όμως τη χρηστότητα και την άφατη φιλανθρωπία του Θεού, υπάρχει. Τι είναι λοιπόν αυτό; Η εξαγόρευση μέσω ειλικρινούς μετάνοιας. Διότι λέει: «Είπα, θα εξαγορεύσω εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου»· και «εξομολογείστε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας», παραγγέλλει ο μαθητής και αδελφός του Κυρίου, «και προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον για να θεραπευτούμε»· και «εάν ομολογούμε τις αμαρτίες μας», διαβεβαιώνει πάλι ο αγαπημένος των μαθητών, «εκείνος είναι πιστός και δίκαιος, ώστε να μας συγχωρήσει τις αμαρτίες μας και να μας καθαρίσει από κάθε αδικία».