Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:8

Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη. Ας μην προσφέρει πλέον, λέγει, η γη τον σεβασμό της στα δαιμόνια. Και εξαιτίας Του ας συγκλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη. Ακούγοντάς Τον, λέγει, οι άνθρωποι που κατοικούν την οικουμένη, ας μετακινηθούν από την προηγούμενη στάση που τηρούσαν ως ειδωλολάτρες, δηλαδή ας απομακρυνθούν από αυτήν υπακούοντας στον ίδιο τους τον Δημιουργό.

Ας φοβηθεί τον Κύριο ολόκληρη η γη· και από το δέος Του ας συγκλονιστούν όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης. Επειδή ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της συνέσεως, όσοι έχουν το φρόνημά τους στα γήινα ας διαπαιδαγωγηθούν μέσω του φόβου. Διότι, ενώ ο φόβος χρησιμοποιείται αναγκαστικά ως εισαγωγικό μέσο στην ευσέβεια, έπειτα η αγάπη, αναλαμβάνοντας όσους έχουν ρυθμίσει τον βίο τους μέσω του έλλογου φόβου, τους οδηγεί στην τελειότητα. Σε όλη τη γη, επομένως, παραγγέλλει τον φόβο ο θείος λόγος. «Και ας συγκλονιστούν», λέγει, «από το δέος Του όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη».

Δηλαδή κάθε κίνηση, είτε επιτελείται στον νου είτε ως σωματική ενέργεια, ας ενεργείται από αυτούς σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Διότι έτσι κατανοώ το «Σαλευθήτωσαν ἀπ᾽ αὐτοῦ». Δηλαδή, μήτε οφθαλμός να σαλεύει χωρίς τον Θεό· μήτε χέρι να κινείται χωρίς τον Θεό· μήτε η καρδιά να διανοείται τα μη ευάρεστα στον Θεό.

Και γενικά από τίποτα άλλο ας μην κλονιστούν, ούτε να τους ταράσσει κάτι, παρά μόνο ο φόβος του Θεού. Διότι Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν. Προς τα δύο προηγούμενα πρόσθεσε δύο: στα «Ας φοβηθεί όλη η γη» και «Ας κλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη», το «Αυτός είπε, και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν».

Επομένως, μολονότι η άβυσσος έχει τη δύναμη να καταχώσει ολόκληρη τη γη, η θεία δύναμη που την περιβάλλει τη συγκρατεί σαν σε ασκό· και, συγκρατώντας την σαν με χαλινάρι, δεν της επιτρέπει να υπερβεί τους τόπους που της έχουν οριστεί. <Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη.> (B f. 100, A f. 180, C f. 68) Το νόημα των προκειμένων θα καταστήσει σαφές ότι όχι μάταια, αλλά μάλλον προς ωφέλεια και για ό,τι είναι σε όλους χρήσιμο και αναγκαίο προς σωτηρίαν, διατύπωσε προς εμάς τους λόγους περί της θείας δόξας και της καθ' όλα υπεροχής. Διότι συμβουλεύει ολόκληρη την οικουμένη να μην προσφέρει πλέον τον σεβασμό στα δαιμόνια, αλλά να λαμπρύνεται με τον θείο φόβο, και να εγκολπωθεί στον νου την έννοια Εκείνου που κυριαρχεί στα πάντα, ο Οποίος με τον λόγο Του έφερε τα πάντα στην ύπαρξη, στερέωσε τους ουρανούς, και συγκρατεί τα δημιουργήματα ώστε να υπάρχουν καλώς και να υφίστανται, διά της ενέργειας του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ο Δαβίδ διατύπωσε τους λόγους περί της θείας δόξας, ώστε, μαθαίνοντας το μέγεθος της υπεροχής που ενυπάρχει στη θεία και άρρητη φύση, να αποδιώξουμε από τη μία ως ολέθριο πράγμα τη ραθυμία προς τα αγαθά έργα, και από την άλλη, ενσταλάζοντας στις καρδιές μας τον φόβο του Θεού, να κρατηθούμε στερεά από κάθε αγαθό και έτσι να ανυψωθούμε σε οικειότητα μαζί Του.

Διότι το ότι ο θείος φόβος είναι σωτήριος για όσους τον αγαπούν, θα μας το διδάξει η Ιερή Γραφή: «Διότι ο φόβος του Κυρίου», λέει, «θα τέρψει την καρδιά και θα δώσει ευφροσύνη και χαρά και μακροημέρευση. <Εξαιτίας του ας σαλευτούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη.> (A f. 180 b, B f. 100 b, C f. 68) Ακούγοντάς τον, λέει, οι άνθρωποι που κατοικούν την οικουμένη, εγκαταλείποντας την προηγούμενη στάση που είχαν, όντας δηλαδή ειδωλολάτρες, ας σαλευτούν, υπακούοντας στον δικό τους Δημιουργό. Διότι το να σαλευτούν εδώ δεν υποδηλώνει κάποια σωματική κίνηση ή κάποιον τέτοιο κλονισμό· αντίθετα, είναι μάλλον συνήθεια και για τη θεόπνευστη Γραφή και για εμάς τους ίδιους να λέμε για τα σημαντικά γεγονότα που συμβαίνουν, ότι σαλεύθηκαν».

Όπως, για παράδειγμα, όταν επιβαίνοντας στο πουλάρι, ενώ τα παιδιά τον υμνούσαν, ανέβηκε στα Ιεροσόλυμα, τότε, ερμηνεύοντας ο ευαγγελιστής την επισημότητα αυτής της εισόδου, έγραψε ότι, όταν αυτός εισήλθε στα Ιεροσόλυμα, συγκλονίστηκε ολόκληρη η πόλη· αντί του να πει ότι το πληροφορήθηκε, και δεν έμεινε κρυφό από κανέναν, και θαυμάστηκε από όλους. Έτσι και εδώ θα εννοήσεις ότι το να σαλευτούν όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, σημαίνει ότι καταπλήσσονται και θαυμάζουν, ώστε κανένας απολύτως να μην αγνοήσει τη δόξα του Θεού, και το ασύγκριτο μεγαλείο της δύναμης και της υπεροχής που υπάρχει σε Αυτόν. <Επειδή αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και δημιουργήθηκαν.> (A f. 180 b, C f. 68) Εκείνος μεν υπήρχε και υπάρχει, ενώ εμείς δημιουργηθήκαμε δια του ζώντος και ενυποστάτου Λόγου Του, ο οποίος είναι η σοφία και η δύναμή Του.

Αλλά στους ανθρώπους, η σοφία και η δύναμή τους είναι ανυπόστατες καθ' εαυτές· στον Θεό όμως όχι πλέον. Διότι έχει υπόσταση ο Λόγος μέσω του οποίου εργάζεται τα πάντα, μέσω, εννοώ, της ενυπάρχουσας σε Αυτόν δύναμης και σοφίας. (A f. 181) Πρόσεξε δε ότι στα δύο αυτά που προηγούνται, το «Ας φοβηθεί όλη η γη» και το «Ας σαλευθούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη», πρόσθεσε άλλα δύο: το «Αυτός είπε και έγιναν» και το «Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Επειδή ακριβώς ο άνθρωπος είναι σύνθετος από το γήινο πλάσμα και από την ψυχή που ενοικεί στο σώμα, «γη» ονομάζεται το πλασμένο από τη γη· ενώ «αυτός που κατοικεί την οικουμένη» είναι η ψυχή στην οποία έλαχε η διαβίωση μέσα στο σώμα. Αναλόγως, λοιπόν, στη μεν γη, δηλαδή στο πλάσμα μας που προέρχεται από τη γη, αποδίδεται το ρήμα «έγιναν»· ενώ για την ψυχή που κτίστηκε κατ' εικόνα Θεού, χρησιμοποιείται το ρήμα «κτίστηκαν». Επειδή όμως η λέξη «κτίσις» λαμβάνεται πολλές φορές με τη σημασία της μεταμόρφωσης και της βελτίωσης, όπως στο χωρίο «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση» και στο «Για να κτίσει τους δύο σε έναν καινούργιο άνθρωπο», ίσως το μεν «έγιναν» λέγεται για την πρώτη δημιουργία της ουσίας του ανθρώπου, ενώ το «κτίστηκαν» για τη δεύτερη αναγέννησή του διά της χάριτος του Χριστού.

Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη· και εξαιτίας του ας συγκλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη. Με μεγάλη συνέπεια, λοιπόν, αφού παρουσίασε τα μεγαλουργήματα του Θεού και έδειξε σχεδόν ολοφάνερα πόσο μέγας είναι ο Κύριος που τα δημιούργησε, προτρέπει να τον φοβούνται. Αναγγέλλει δε το χαρμόσυνο μήνυμα να μην προσηλώνουν πλέον τον νου τους στα είδωλα, ούτε να λατρεύουν τους δαίμονες, αλλά τον Ποιητή τόσων έργων. Αντί δε του ρήματος «σαλευθήτωσαν» (ας συγκλονιστούν), ο Σύμμαχος απέδωσε «ευλαβείσθωσαν» (ας επιδείξουν ευλάβεια). Θα κατανοήσεις το πώς επρόκειτο να συγκλονιστούν εξαιτίας του όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, αν προσηλώσεις τη διάνοιά σου στο ότι, χάρη στο ευαγγελικό κήρυγμα και τη σωτήρια διδασκαλία, σε ολόκληρη την οικουμένη συγκροτήθηκαν Εκκλησίες αφιερωμένες στον Θεό. Και κάθε ακοή γέμισε από τον λόγο, και όλοι οι άνθρωποι κινήθηκαν από μια τέτοια δύναμη, μεταστρεφόμενοι από την προηγούμενη πλάνη των ειδώλων και ερχόμενοι σε ενθύμηση της αληθινής ευσέβειας: Διότι αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.

Τα προκείμενα βρίσκονται σε συνάφεια με το νόημα των προλεχθέντων. Διότι, αφού ο λόγος κάλεσε όλους τους ανθρώπους της γης στον φόβο του Θεού με το να πει πρωτύτερα: «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη»· έπειτα, ενθαρρύνοντάς τους να μην αγωνιούν ούτε να φοβούνται τους διωγμούς που πρόκειται να εγερθούν εναντίον τους, συνέδεσε μέσω των προηγουμένων το: «Ο Κύριος ματαιώνει τις βουλές των εθνών», και τα εξής. Διατηρώντας, λοιπόν, το ίδιο νόημα, λέει και μέσα από τα προκείμενα: Λάβετε θάρρος, όλοι εσείς προς τους οποίους απευθύνεται ο λόγος. Εάν πράγματι προσέλθετε στον δικό Του φόβο, θα έχετε τους οφθαλμούς Του και τη διορατική Του δύναμη να σας επιβλέπει, και να σας διασώζει από όλους τους εχθρούς και τους επιβούλους. Διότι «ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι σε αυτούς που τον φοβούνται, σε αυτούς που ελπίζουν στο έλεός του, για να λυτρώσει από τον θάνατο τις ψυχές τους». Επειδή δίχως αυτούς τους οφθαλμούς του Θεού δεν υπάρχει άλλη ελπίδα σωτηρίας, ούτε για βασιλιά που θαρρεύει στη στρατιωτική του δύναμη, ούτε για γίγαντα που καυχάται για το πλήθος της δύναμης και της ισχύος του, ούτε για άλογο που ελπίζει στην ταχύτητα των ποδιών του. Διότι όλα αυτά διαψεύδουν, αποτυγχάνουν και πλανούν όσους έχουν στηρίξει την ελπίδα τους σε αυτά. Αλλά εσείς να έχετε θάρρος, εσείς που επικαλείστε τον Κύριο και έχετε ενστερνιστεί τον φόβο Του.

Και το ότι, όντας διαφορετικός από τον Πατέρα, ήταν υπουργός του, έτσι ώστε να δημιουργεί με την προσταγή του ανωτέρου, το προσθέτει στη συνέχεια του παρόντος ψαλμού: «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και εξαιτίας του ας συγκλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη. Διότι αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Διότι είναι προφανές πως αυτός που ομιλεί, ομιλεί σε κάποιον άλλον, και αυτός που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε κάποιον άλλον πέραν του εαυτού του. Είναι δε σαφές ότι κατά την ενανθρώπηση του Σωτήρος μας, αναρίθμητα πλήθη από όλη τη γη, δηλαδή από όλα τα έθνη που βρίσκονται πάνω στη γη, δεν φοβήθηκαν πλέον τους δαίμονες όπως στο παρελθόν, αλλά τον ίδιο τον Κύριο Ιησού, και όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη συγκλονίστηκαν στο όνομα του Χριστού, σύμφωνα με το λόγιο που αναφέρεται τώρα: «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και εξαιτίας του ας συγκλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη».

«Τῳ λόγῳ» (Με τον Λόγο): Διότι μέσω του Χριστού δημιουργήθηκαν τα σύμπαντα και οι δυνάμεις των ουρανών, καθώς Εκείνος είναι μέσα στον Πατέρα και μαζί με τον Πατέρα. «Καὶ τῳ πνεύματι» (Και με το Πνεύμα): Διότι είπε με τον λόγο και δημιουργήθηκαν. «Συνάγων» (Αυτός που συγκεντρώνει): Διότι Αυτός κάνει τα σύννεφα να γεμίζουν με τα ύδατα από τη θάλασσα σαν ασκούς· και έχε κατά νου το βάπτισμα, πώς συνίσταται σε όλη την οικουμένη, καθώς τα ύδατα συγκρατούνται με το πρόσταγμα του Θεού. «Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς» (Τοποθετώντας σε θησαυρούς): Θησαυροί είναι το βάπτισμα, καθώς σε αυτό είναι αποταμιευμένα τα ακατάληπτα μυστήρια (το ακατάληπτο μυστήριο)· και άβυσσος επειδή είναι αμέτρητα (αμέτρητο). «Φοβηθήτω» (Ας φοβηθεί): Κάθε γήινο φρόνημα ας φοβηθεί τον Κύριο, καθώς μέσω Αυτού καταργείται. «Ἀπ' αὐτοῦ δὲ» (Και από αυτόν): Οι δαίμονες που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη εκδιώκονται από το βάπτισμα. Γι' αυτό λέει: ας σαλευθούν. «Ὅτι αὐτὸς εἶπεν» (Διότι αυτός είπε): Τα ύδατα σε όλη την οικουμένη (κτίση). «Αὐτὸς ἐνετείλατο» (Αυτός έδωσε εντολή): Τα βαπτίσματα σε όλη την οικουμένη. «Κύριος διασκεδάζει» (Ο Κύριος διασκορπίζει): Τις ενέργειες των δαιμόνων. «Ἀθετεῖ» (Ακυρώνει): Τις βουλές των ιουδαϊκών λαών και αρχόντων, επειδή σκέφτηκαν πονηρά. «Ἡ δὲ βουλή» (Η δε βουλή): Διότι όσα αποφάσισε ο Χριστός, τα έπραξε για τη σωτηρία του ανθρώπου και παραμένει στον αιώνα. «Λογισμοί» (Λογισμοί): Διότι από πολύ παλιά και προαιώνια αποφάσισε να εκπληρώσει αυτό το μυστήριο. «Μακάριον τὸ ἔθνος» (Μακάριο το έθνος): Ο πιστός λαός, αυτός που προέρχεται από τα έθνη, ο οποίος πίστεψε.

Αυτό δε το έπραττε με δύο τρόπους, για να δώσει στο πρόβατο αφορμή να μιλήσει στον ποιμένα, αλλά επιπλέον για να καταργήσει μια ιουδαϊκή αντίληψη και να εδραιώσει μια πνευματική. Διότι είδε, λέγει, ο Φαρισαίος και εξεπλάγη που δεν νίφθηκε προηγουμένως. Εξεπλάγη, όχι επαινώντας τον Διδάσκαλο, αλλά απορώντας για αυτό που γινόταν· όχι επαινώντας, αλλά κρίνοντας. Και μπορούσε κανείς να δει, αγαπητοί, τον Ζωοπλάστη να κρίνεται από το πλάσμα, και τον Κεραμέα να διορθώνεται από τον πηλό. Αυτό δε το έλεγε ο Φαρισαίος, επειδή δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς του Εκείνον που βρισκόταν έσωθεν, τον Ταξίαρχο των αγγέλων και των Σεραφίμ και των Χερουβίμ. Διότι, εάν Τον είχε δει, θα προσέπιπτε στα γόνατά Του, και με τα δάκρυά του θα έπλενε τα πόδια Του και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· διότι θα έλεγε: «Εσύ είσαι Εκείνος που έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Σου όλη η δύναμή τους· Εσύ που συγκεντρώνεις σαν σε ασκό τα ύδατα της θάλασσας· Εσύ που τοποθετείς τις αβύσσους σε ταμιευτήρες· Εσένα φοβάται όλη η γη· από Εσένα σείεται σύμπασα η οικουμένη». Όμως, μη έχοντας σκεφθεί ούτε έχοντας πει τίποτε από αυτά, κατέκρινε τον Διδάσκαλο.

Αυτό πάθαινε ο Φαρισαίος, καθώς δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς τον Ταξίαρχο των αγγέλων που βρισκόταν μέσα στο σπίτι του. Αν Τον είχε δει, θα έπεφτε στα γόνατα και θα έπλενε με τα δάκρυά του τα πόδια Του, και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Διότι θα έλεγε: «Εσύ έφερες τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα Σου δημιουργήθηκαν όλες οι δυνάμεις τους. Εσύ συγκεντρώνεις τα ύδατα της θάλασσας σαν μέσα σε ασκό, αποταμιεύοντας τις αβύσσους σε θησαυροφυλάκια. Από Εσένα φοβάται ολόκληρη η οικουμένη». Αλλά χωρίς ούτε να συλλογιστεί ούτε να πει τίποτα από αυτά, έκρινε τον Δεσπότη. Ο δε Κύριος, δίνοντας αφορμή, όπως ακριβώς σε εκείνη τη Σαμαρείτιδα με το να της ζητήσει νερό, έδωσε την ευκαιρία να ζητηθεί από Αυτόν το ουράνιο ύδωρ. Αρχίζει λοιπόν ο Κύριος ήρεμα να επαναφέρει το πρόβατο, και από την πλάνη να το καθοδηγεί προς την αλήθεια. «Εσείς οι Φαρισαίοι καθαρίζετε το εξωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, ενώ το εσωτερικό είναι γεμάτο από αρπαγή και δόλο». Δηλαδή: Εσείς τώρα το μεν σώμα το καλλωπίζετε, τις δε ψυχές σας τις φθείρετε. Πώς είναι δυνατόν να σε τέρψει το ποτήρι, ακόμη κι αν είναι χρυσό, όταν μέσα του περιέχει θανατηφόρο ποτό; Δεν είναι τέτοιες και οι πόρνες, οι οποίες στολίζοντας με χρώματα την όψη τους, αφανίζουν τις ψυχές τους; Ή μήπως, κοκκινίζοντας τα πρόσωπά τους, δεν κατασκευάζουν με τα ίδια τους τα δάχτυλα ένα είδωλο της φλόγας που πρόκειται να τις υποδεχθεί;

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Αν αναζητάς τον Θεό, ω διάνοια, βγες έξω από τον εαυτό σου και αναζήτησέ τον. Τίτλος Δ'. — Περί αγάπης και φόβου Θεού· και ότι υπερέχουν από κάθε αγαθό. «Κάλεσε άγγελος Κυρίου τον Αβραάμ από τον ουρανό, και του είπε: Αβραάμ. Και εκείνος είπε: Ιδού εγώ. Και του είπε: Μην απλώσεις το χέρι σου επάνω στο παιδί σου, και μην του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπημένο σου γιο για χάρη μου.» «Και τώρα, Ισραήλ, τι απαιτεί από εσένα Κύριος ο Θεός, παρά μόνο να τον φοβάσαι, και να πορεύεσαι σε όλες τις οδούς του;» «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη.» «Στήριγμα είναι ο Κύριος για εκείνους που τον φοβούνται.» «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη. Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς εκείνους που τον φοβούνται.» «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους γλιτώσει. Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του.» «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.» «Δεν βρίσκεις ευχαρίστηση στη δύναμη του αλόγου, ούτε ευαρεστείσαι στις κνήμες του ανδρός,» και τα λοιπά. «Ο Κύριος θα δώσει σοφία, και θα διαφυλάξει την οδό εκείνων που τον ευλαβούνται.» «Ο φόβος του Κυρίου είναι πηγή ζωής· και σε κάνει να ξεφεύγεις από την παγίδα του θανάτου.» «Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία.» «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες. Οχύρωμα των οσίων είναι ο φόβος του Κυρίου.» «

«Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη» και ας σταματήσει την ανομία, «και από αυτόν ας σαλευτούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», δεν έγιναν από μόνα τους. «Ο Κύριος ματαιώνει τις βουλές των εθνών» που σκέπτονται πονηρά, όχι πάντοτε βέβαια, αλλά όποτε αυτός ευδοκεί, «ακυρώνει δε τους συλλογισμούς των λαών» που σκέπτονται παράνομα, «και ακυρώνει τις βουλές των αρχόντων» πολλές φορές από άνομα πράγματα. «Η βουλή όμως του Κυρίου», ως άμωμη και δίκαιη, «μένει στον αιώνα, οι λογισμοί της καρδιάς του» της άρρητης, ως καθαροί και αμόλυντοι, «από γενεά σε γενεά. Μακάριο το έθνος, του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του», που δοξάζεται για την ευσέβειά του, «λαός, τον οποίο εξέλεξε ως κληρονομία του» με βάση τα αγαθά του έργα. «Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος σε όλους όσους κατοικούν τη γη, είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων από το ετοιμασμένο κατοικητήριό του. Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων και κατανοεί όλα τα έργα τους», τους είδε σε δεινές ασθένειες και τους έστειλε ως ιατρό τον Λόγο και Υιό του για να τους θεραπεύσει. «Δεν σώζεται ο βασιλιάς από την πολλή δύναμη» των στρατοπέδων, εάν ο Θεός δεν καταστήσει αδύναμους τους αντιδίκους, «και ο γίγαντας» δεν θα διαφύγει τους κινδύνους λόγω του μεγέθους της δύναμής του, χωρίς τον Θεό. «Απατηλό είναι το άλογο για σωτηρία» για εκείνον που βασίζεται σε αυτό χωρίς τη θεία συνδρομή.