Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:9

Ερώτ. δ'. Από πού είναι φανερό ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί; Διότι δεν αναφέρεται τίποτε τέτοιο στο βιβλίο της Γενέσεως. Απόκ. Γνωρίζοντας ο Θεός την τάση των ανθρώπων προς την ειδωλολατρία και την πολυθεΐα, και μάλιστα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απέκρυψε στη Γένεση τον λόγο περί των αγγέλων· ώστε να μην θεοποιήσουν και αυτούς εκείνοι που θεοποίησαν τον μόσχο και κάποια άλλα πράγματα ως θεούς. Και για το ότι οι άγγελοι είναι κτιστοί, άκουσε το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του Προφήτη: «Αινείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του· αινείτε τον, όλες οι δυνάμεις του, διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός πρόσταξε και κτίσθηκαν». Ερώτ. ε'. Είναι από την ουσία αυτού του φωτός, ή κάποιας άλλης φύσεως;

Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι ο Λόγος, ο οποίος ανήκει εκ φύσεως στην ουσία του Θεού, προέρχεται από αυτόν και υπάρχει μέσα σε αυτόν, όπως είπε ο ίδιος· δεν ήταν δυνατόν να μη γίνουν μέσω αυτού τα δημιουργήματα. Διότι, όπως ακριβώς το φως τα φωτίζει όλα με το απαύγασμά του, και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν πράττει τίποτα. Είπε λοιπόν ο Θεός, όπως ανέφερε και ο Μωυσής: «Γενηθήτω φως», και, «Ας συναχθεί το ύδωρ», και, «Ας βλαστήσει η γη», και: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο»· όπως άλλωστε ψάλλει και ο άγιος Δαβίδ: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε τον λόγο του, όχι για να τον ακούσει κάποιος υπηρέτης, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους, και αφού μάθει το θέλημα εκείνου που μιλά, να αναχωρήσει για να το εκτελέσει.

Αλλά το Πνεύμα του στόματος δεν είναι το άγιο Πνεύμα. Ορθ.: Επομένως, ούτε ο Λόγος είναι Υιός. Μακεδ.: Εδώ δεν αναφέρεται στον ενυπόστατο Λόγο, ούτε στο ενυπόστατο Πνεύμα. Ορθ.: Έστω κι αν σου παραχωρηθεί η άποψη ότι ο Θεός έχει προφορικό λόγο, πες μας: ο ενυπόστατος Λόγος είναι αυτός που στερέωσε τον ουρανό ή ο προφορικός; Μακεδ.: Τον προφορικό εννοώ, δηλαδή την εντολή Του· «Διότι Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε και έδωσε εντολή στον Υιό, τον ενυπόστατο Λόγο· και ο Υιός, λαμβάνοντας την εντολή, τα έκτισε.

Και γενικά από τίποτα άλλο ας μην κλονιστούν, ούτε να τους ταράσσει κάτι, παρά μόνο ο φόβος του Θεού. Διότι Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν. Προς τα δύο προηγούμενα πρόσθεσε δύο: στα «Ας φοβηθεί όλη η γη» και «Ας κλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη», το «Αυτός είπε, και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν».

Επειδή ο άνθρωπος είναι σύνθετος από το γήινο πλάσμα και από την ψυχή που ενοικεί στο σώμα, γη μεν ονομάζεται αυτό που έχει πλαστεί από τη γη, κάτοικος δε της οικουμένης ονομάζεται η ψυχή, στην οποία έλαχε η ενσώματη διαβίωση. Αναλόγως, λοιπόν, έχει αποδοθεί στη γη το, «Αυτός είπε, και εγενήθησαν»· ώστε για το μεν πλάσμα μας που προέρχεται από τη γη να αρμόζει το «Εγενήθη», για δε εκείνη που κτίσθηκε κατ' εικόνα του Θεού το «Εκτίσθη».

Διότι τον αποκαλούν τελειότατο υπηρέτη. Πώς λοιπόν, σύμφωνα με την άποψή σας, δεν δημιουργήθηκε η κτίση από Εκείνον και μόνο, εφόσον θεωρείτε τον Θεό Λόγο σαν κάποιο άψυχο όργανο που προστίθεται στον Πατέρα; Εκτός εάν κάποιος αμφισβητήσει και για τον ναυπηγό ότι κατασκεύασε μόνος του το πλοίο, για τον λόγο ότι χρησιμοποίησε εργαλεία για την κατασκευή του. Επομένως, μονογενής προκύπτει ότι είναι και η κτίση, καθώς και τα μέρη της· όχι μόνο οι αόρατες δυνάμεις, αλλά και τα αισθητά σώματα, και μάλιστα τα πλέον ευτελή από αυτά, οι σκνίπες, οι ακρίδες και οι βάτραχοι. Διότι Αυτός είπε, και έγιναν.

Όπως, για παράδειγμα, όταν επιβαίνοντας στο πουλάρι, ενώ τα παιδιά τον υμνούσαν, ανέβηκε στα Ιεροσόλυμα, τότε, ερμηνεύοντας ο ευαγγελιστής την επισημότητα αυτής της εισόδου, έγραψε ότι, όταν αυτός εισήλθε στα Ιεροσόλυμα, συγκλονίστηκε ολόκληρη η πόλη· αντί του να πει ότι το πληροφορήθηκε, και δεν έμεινε κρυφό από κανέναν, και θαυμάστηκε από όλους. Έτσι και εδώ θα εννοήσεις ότι το να σαλευτούν όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, σημαίνει ότι καταπλήσσονται και θαυμάζουν, ώστε κανένας απολύτως να μην αγνοήσει τη δόξα του Θεού, και το ασύγκριτο μεγαλείο της δύναμης και της υπεροχής που υπάρχει σε Αυτόν. <Επειδή αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και δημιουργήθηκαν.> (A f. 180 b, C f. 68) Εκείνος μεν υπήρχε και υπάρχει, ενώ εμείς δημιουργηθήκαμε δια του ζώντος και ενυποστάτου Λόγου Του, ο οποίος είναι η σοφία και η δύναμή Του.

Αλλά στους ανθρώπους, η σοφία και η δύναμή τους είναι ανυπόστατες καθ' εαυτές· στον Θεό όμως όχι πλέον. Διότι έχει υπόσταση ο Λόγος μέσω του οποίου εργάζεται τα πάντα, μέσω, εννοώ, της ενυπάρχουσας σε Αυτόν δύναμης και σοφίας. (A f. 181) Πρόσεξε δε ότι στα δύο αυτά που προηγούνται, το «Ας φοβηθεί όλη η γη» και το «Ας σαλευθούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη», πρόσθεσε άλλα δύο: το «Αυτός είπε και έγιναν» και το «Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Επειδή ακριβώς ο άνθρωπος είναι σύνθετος από το γήινο πλάσμα και από την ψυχή που ενοικεί στο σώμα, «γη» ονομάζεται το πλασμένο από τη γη· ενώ «αυτός που κατοικεί την οικουμένη» είναι η ψυχή στην οποία έλαχε η διαβίωση μέσα στο σώμα. Αναλόγως, λοιπόν, στη μεν γη, δηλαδή στο πλάσμα μας που προέρχεται από τη γη, αποδίδεται το ρήμα «έγιναν»· ενώ για την ψυχή που κτίστηκε κατ' εικόνα Θεού, χρησιμοποιείται το ρήμα «κτίστηκαν». Επειδή όμως η λέξη «κτίσις» λαμβάνεται πολλές φορές με τη σημασία της μεταμόρφωσης και της βελτίωσης, όπως στο χωρίο «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση» και στο «Για να κτίσει τους δύο σε έναν καινούργιο άνθρωπο», ίσως το μεν «έγιναν» λέγεται για την πρώτη δημιουργία της ουσίας του ανθρώπου, ενώ το «κτίστηκαν» για τη δεύτερη αναγέννησή του διά της χάριτος του Χριστού.

Ένα, λόγω του αξιώματος της θεότητας· επειδή ο Θεός γέννησε Θεό. Ένα, λόγω της βασιλείας· διότι δεν βασιλεύει σε άλλους ο Πατέρας και σε άλλους ο Υιός, επαναστατώντας ενάντια στον Πατέρα κατά το παράδειγμα του Αβεσσαλώμ· αλλά σε όσους βασιλεύει ο Πατέρας, σε αυτούς βασιλεύει και ο Υιός. Ένα, λόγω του ότι δεν υπάρχει καμία διαφωνία ή διάσταση· διότι δεν είναι άλλα τα θελήματα του Πατέρα και άλλα του Υιού. Ένα, λόγω του ότι δεν υπάρχουν άλλα δημιουργήματα του Χριστού και άλλα του Πατέρα· διότι μία είναι η δημιουργία των πάντων, αφού ο Πατέρας εποίησε τα πάντα δια του Υιού· διότι «αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», λέει ο ψαλμωδός. Διότι αυτός που μιλάει, μιλάει σε αυτόν που ακούει· και αυτός που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε αυτόν που συμπαρίσταται.

Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη· και εξαιτίας του ας συγκλονιστούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη. Με μεγάλη συνέπεια, λοιπόν, αφού παρουσίασε τα μεγαλουργήματα του Θεού και έδειξε σχεδόν ολοφάνερα πόσο μέγας είναι ο Κύριος που τα δημιούργησε, προτρέπει να τον φοβούνται. Αναγγέλλει δε το χαρμόσυνο μήνυμα να μην προσηλώνουν πλέον τον νου τους στα είδωλα, ούτε να λατρεύουν τους δαίμονες, αλλά τον Ποιητή τόσων έργων. Αντί δε του ρήματος «σαλευθήτωσαν» (ας συγκλονιστούν), ο Σύμμαχος απέδωσε «ευλαβείσθωσαν» (ας επιδείξουν ευλάβεια). Θα κατανοήσεις το πώς επρόκειτο να συγκλονιστούν εξαιτίας του όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, αν προσηλώσεις τη διάνοιά σου στο ότι, χάρη στο ευαγγελικό κήρυγμα και τη σωτήρια διδασκαλία, σε ολόκληρη την οικουμένη συγκροτήθηκαν Εκκλησίες αφιερωμένες στον Θεό. Και κάθε ακοή γέμισε από τον λόγο, και όλοι οι άνθρωποι κινήθηκαν από μια τέτοια δύναμη, μεταστρεφόμενοι από την προηγούμενη πλάνη των ειδώλων και ερχόμενοι σε ενθύμηση της αληθινής ευσέβειας: Διότι αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.

Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο μέγας Μωυσής, ως ο αρχαιότερος όλων των προφητών, περιγράφοντας διά του θείου Πνεύματος τη σύσταση της ουσίας και τη διαρρύθμιση του σύμπαντος, ότι δηλαδή ο κοσμοποιός και δημιουργός των όλων παραχωρεί την κατασκευή των κατώτερων δημιουργημάτων στον ίδιο τον Χριστό, και σε κανέναν άλλον παρά στον θείο και πρωτότοκο Λόγο Του, και ότι συνομιλεί μαζί Του κατά τη δημιουργία του ανθρώπου: «διότι», λέει, «είπε ο Θεός, ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Αυτόν τον λόγο επιβεβαιώνει και άλλος προφήτης, θεολογώντας στους ψαλμούς περίπου ως εξής: «Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», εισάγοντας από τη μια πλευρά τον Πατέρα και Ποιητή ως κυρίαρχο των πάντων να προστάζει με βασιλικό νεύμα, και από την άλλη πλευρά τον θείο Λόγο, ο οποίος έπεται Αυτού και δεν είναι άλλος από εκείνον που εμείς κηρύττουμε, να υπηρετεί τις πατρικές προσταγές. Αυτόν, ήδη από την πρώτη δημιουργία του ανθρώπου, όλοι όσοι λέγεται ότι διέπρεψαν στη δικαιοσύνη και στην αρετή της θεοσέβειας, τόσο γύρω από τον μέγα θεράποντα Μωυσή όσο και πριν από αυτόν, πρώτος ο Αβραάμ και οι απόγονοί του και όσοι μετέπειτα αναδείχθηκαν δίκαιοι και προφήτες, αφού Τον αντίκρυσαν με τα καθαρά μάτια της διάνοιας, Τον γνώρισαν και Του απέδωσαν τον προσήκοντα σεβασμό ως Υιό του Θεού, ενώ και ο Ίδιος, χωρίς να παραμελεί καθόλου την ευσέβεια προς τον Πατέρα, κατέστη για όλους διδάσκαλος της γνώσης του Πατέρα.

Τα οποία και αυτά είναι πράγματι σεπτά και μεγάλα, άξια έκπληξης και θαυμασμού, και τέτοια που αποτελούν εναργή δείγματα της βασιλείας του Σωτήρα μας, διότι και τώρα «αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν» (διότι τι θα μπορούσε να αντισταθεί στο πρόσταγμα του παμβασιλέα και πανηγεμόνα και του ίδιου του Θεού Λόγου;), και έχουν ανάγκη από την κατάλληλη ευχέρεια λόγου για την ακριβή θεωρία και ερμηνεία τους. Όμως δεν είναι τόσα και τέτοια όσα η προθυμία εκείνων που έχουν κοπιάσει, όπως έχει κριθεί από τον Ίδιο που υμνείται ως Θεός, ο Οποίος βλέπει τον έμψυχο ναό όλων σας και επιβλέπει τον οίκο από ζωντανούς και σταθερούς λίθους, ο οποίος είναι καλά και ασφαλώς θεμελιωμένος πάνω στο «θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, έχοντας ως ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, τον οποίο αποδοκίμασαν» όχι μόνο οι οικοδόμοι της παλαιάς εκείνης και μη υπάρχουσας πλέον οικοδομής, αλλά και οι μέχρι σήμερα κακοί αρχιτέκτονες της οικοδομής των πολλών ανθρώπων, τον Οποίο, όμως, ο Πατέρας, αφού Τον δοκίμασε, και τότε και τώρα Τον εγκαθίδρυσε «εις κεφαλήν γωνίας» αυτής εδώ της κοινής μας Εκκλησίας. Αυτόν, λοιπόν, τον ζωντανό ναό του ζωντανού Θεού, ο οποίος έχει κατασκευαστεί από εσάς τους ίδιους, εννοώ το μέγιστο και, σύμφωνα με τον αληθινό λόγο, θεοπρεπές ιερό, του οποίου τα εσώτατα άδυτα είναι αθέατα στους πολλούς και όντως άγια και άγια των αγίων, ποιος, αφού τα αντικρίσει, θα τολμούσε να τα περιγράψει;

Εκείνος, λοιπόν, που προστάζει και δίνει εντολές είναι ο Θεός και Πατέρας των όλων, ενώ εκείνος που υπουργεί είναι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος εξυπηρετεί το πατρικό θέλημα για τη δημιουργία των κτιστών. Πρέπει δε να παρατηρήσουμε ότι και στον λβ΄ ψαλμό αναφέρεται κατά λέξη το: «αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν»· αλλά εκεί μεν έχει ειπωθεί για τη γη και για όσους κατοικούν την οικουμένη, ενώ εδώ για όσους βρίσκονται στους ουρανούς και για τους λεγόμενους εν τοις υψίστοις αγγέλους και δυνάμεις, καθώς ακόμη για τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και για όλα όσα συγκαταλέγονται στη συνέχεια. Με αυτά η θεία Γραφή μάς διδάσκει ότι πράγματι μέσω του Λόγου, σύμφωνα με τον ιερό απόστολο, κτίστηκαν τα πάντα, τόσο αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς όσο και αυτά πάνω στη γη· είτε ορατά είτε αόρατα, είτε θρόνοι, είτε κυριότητες, είτε αρχές, είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εν αυτώ· και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα.

Θα ήταν αρμόζον, λοιπόν, ως προς τους Ιουδαίους το ρητό, το οποίο διδάσκει ότι άλλος είναι ο Κύριος που δημιούργησε τα πάντα έναντι του Θεού των όλων, από τον οποίο ομολογεί ότι έχει αποσταλεί, λέγοντας: «και τώρα ο Κύριος με απέστειλε». Αυτός θα είναι εκείνος στον οποίο ο Πατέρας, προστάζοντας κατά την κοσμογονία, λέει: «Γενηθήτω φως», και «γενηθήτω το τάδε και το τάδε»· καθώς και το: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Διότι με αυτή την έννοια έχει αναγραφεί και στους Ψαλμούς το: «Ότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός ενετείλατο και κτίσθηκαν». Καθόσον είναι ολοφάνερο πως εκείνος που δίνει κάποια εντολή και ομιλεί, σε άλλον εκτός από τον εαυτό του εντέλλεται και προστάζει. Εντούτοις, το να εξετάσουμε κάθε λέξη της περικοπής δεν είναι έργο της παρούσας πραγματείας.

Δες, λοιπόν, και τώρα με ποιον τρόπο αυτός που είπε «εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ υπάρχω εις τον αιώνα», αυτός που δημιούργησε τη γη και τον ουρανό, ομολογεί τόσο ξεκάθαρα ότι έχει σταλεί από τον Κύριο Κύριο, ονομάζοντας έτσι τον Πατέρα, κατά τη συνήθειά του, δύο φορές Κύριο, ώστε να έχεις και αυτή την αναμφισβήτητη μαρτυρία για το ζητούμενο. Πρώτον, αποκαλεί με ευσέβεια τον εαυτό του «πρώτο» ανάμεσα στα γενητά όντα, αποδίδοντας στον Πατέρα την άναρχη και αγένητη ουσία, η οποία βρίσκεται πάνω από το «πρώτο». Διότι το «πρώτο» ηγείται ενός ευρύτερου αριθμού, προηγούμενο κατά την τιμή και την τάξη, κάτι που δεν θα μπορούσε να αρμόζει στον Πατέρα. Διότι ο Θεός, που είναι πάνω από όλα, δεν είναι βέβαια ο πρώτος των γενητών, εφόσον δεν νοείται καμία αρχή για αυτόν. Αντιθέτως, βρίσκεται επέκεινα και ανώτατα από το «πρώτο», καθώς ο ίδιος γέννησε και έδωσε υπόσταση στο «πρώτο», αφού μόνον ο θείος Λόγος ονομάζεται πρώτος από όλα τα γενητά. Εφόσον, λοιπόν, αναζητείται, σύμφωνα με το χωρίο «αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», σε ποιον έδωσε την εντολή για τη δημιουργία των γενητών, τώρα αποδεικνύεται σαφώς ότι την έδωσε σε αυτόν που είπε: «Το χέρι μου θεμελίωσε τη γη, η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό», ο οποίος ομολογεί επίσης ότι έχει σταλεί από τον ανώτερό του, λέγοντας: «Τώρα ο Κύριος Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα του». Και αυτός που λέει αυτά τα λόγια δεν θα μπορούσε παρά να είναι ο Θεός Λόγος, επειδή «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», σύμφωνα με την παράθεση από τον ψαλμό.

Διότι, εάν η ειμαρμένη ήταν κάποια ανεμπόδιστη ανάγκη, ενώ πολλά από τα φυσικά γνωρίσματα που ανήκουν στο σώμα και την ψυχή παρεμποδίζονται και αναρίθμητα άλλα εξωτερικά γεγονότα παρεμβαίνουν παρά φύσιν, ως συμπτωματικά περιστατικά που ακολουθούν την ψυχή και το σώμα, πώς θα ήταν δυνατόν να ταυτίζονται η ειμαρμένη και η φύση; Διότι, εάν ισχυρίζονται ότι η ειμαρμένη είναι αμετάβλητη και ότι τίποτα δεν μπορεί να συμβεί αντίθετα προς αυτήν (αφού αποτελεί δήθεν αναπότρεπτη ανάγκη), αλλά παρόλα αυτά πολλά, όπως ανέφερα, συμβαίνουν παρά φύσιν και στην ψυχή και στο σώμα, δεν θα ήταν ορθό να υποστηρίξει κανείς ότι η ειμαρμένη και η φύση ταυτίζονται. Επομένως, από τα όσα υπάρχουν μέσα μας, άλλα μεν γίνονται σύμφωνα με τη λογική και την ελεύθερη προαίρεσή μας, όπως αυτά που αφορούν τη φύση της ψυχής, άλλα σύμφωνα με τη φύση του σώματος, και άλλα συμβαίνουν συμπτωματικά σε αυτά, δηλαδή στην ψυχή και το σώμα, ενώ για άλλα (όντα) επιτελούνται σύμφωνα με τη φύση τους. Όμως, ούτε από την ελεύθερη προαίρεση της ψυχής, ούτε από το φυσικό ιδίωμα του σώματος, ούτε βεβαίως από το συμπτωματικό των εξωτερικών γεγονότων, θα μπορούσε δικαίως κάποιος να αφαιρέσει τον Αίτιό τους. Διότι ο ίδιος ο Θεός έχει φανερωθεί ως ο Δημιουργός των πάντων, και αυτών που εξαρτώνται από την προαίρεσή μας, και των κατά φύσιν, και των συμπτωματικών. Διότι γενικά για τα πάντα πρέπει να ακούμε τη θεόπνευστη Γραφή, η οποία διακηρύσσει: «Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός πρόσταξε, και κτίστηκαν».

Εύλογα, λοιπόν, με το ίδιο Πνεύμα και ο πάνσοφος Μωυσής, ξεκινώντας τη δική του αφήγηση περί της κοσμογονίας, λέει ότι στην αρχή που προαναφέρθηκε, ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και εισάγει τον Θεό να συνομιλεί με αυτόν, ως τον οικείο και πρωτότοκο Λόγο Του, κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, στα όσα γράφει: «Και είπε ο Θεός· ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αυτό ακριβώς υπαινισσόταν και ο ψαλμωδός, όταν, αναφερόμενος εκτενώς στο πρώτο Αίτιο, λέει: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», παρουσιάζοντας ξεκάθαρα τη διαταγή και την προσταγή του πρώτου προς το δεύτερο Αίτιο, όπως δηλαδή ενός Πατέρα προς τον Υιό. Διότι είναι βεβαίως απολύτως προφανές ότι καθένας που λέει κάτι, το λέει σε κάποιον άλλον, και εκείνος που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό του. Απερίφραστα, εξάλλου, ο Μωυσής πάλι, μνημονεύοντας δύο Κυρίους, δηλαδή τον Πατέρα και τον Υιό, αφηγείται κάπως έτσι σχετικά με την τιμωρία των ασεβών, λέγοντας: «Και έβρεξε ο Κύριος εκ μέρους του Κυρίου πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και πυρ». Σε συμφωνία με αυτά και ο Δαβίδ ψάλλοντας είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Και προχωρώντας, υπαινίχθηκε την κρυφή και απολύτως απόρρητη γέννησή Του, λέγοντας: «Εκ γαστρός, προ του εωσφόρου, σε γέννησα».

Θ΄. Αλλά εάν έχει γεννηθεί, πώς γεννήθηκε, λέει; Απάντησέ μου, εσύ ο διαλεκτικός και ακαταμάχητος. Εάν έχει κτιστεί, πώς κτίστηκε; Και έπειτα απαίτησε από εμένα να σου πω το πώς γεννήθηκε. Υπάρχει πάθος στη γέννηση; Πάθος υπάρχει και στην κτίση· διότι μήπως δεν είναι πάθος η αναδιαμόρφωση, και η φροντίδα, και η σταδιακή έκταση εκείνου που έχει συλληφθεί ακαριαία από τον νου; Υπάρχει χρόνος στη γέννηση; Μέσα στον χρόνο βρίσκονται και τα κτίσματα. Υπάρχει τόπος εδώ; Τόπος υπάρχει και εκεί. Υπάρχει αποτυχία στη γέννηση; Αποτυχία υπάρχει και στην κτίση. Αυτά τα άκουσα από εσάς να τα φιλοσοφείτε· διότι όσα ο νους σχεδίασε, πολλές φορές το χέρι δεν τα ολοκλήρωσε. «Αλλά», λέει, «με τον λόγο και με τη βούληση έφερε τα πάντα στην ύπαρξη. Διότι Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Όταν λες ότι με τον λόγο του Θεού κτίστηκαν τα πάντα, δεν εισάγεις την ανθρώπινη δημιουργία· διότι κανένας από εμάς δεν πράττει τα έργα μόνο με τον λόγο. Διότι τίποτα δεν θα ήταν ανώτερο από εμάς, ούτε πιο άκοπο, εάν το να λέμε απλώς κάτι αποτελούσε και την ολοκλήρωση του έργου· επομένως, εάν ο Θεός κτίζει τα κτιστά με τον λόγο Του, ο τρόπος που κτίζει δεν είναι ανθρώπινος. Είτε, λοιπόν, δείξε και κάποιον άνθρωπο που να πράττει κάτι με τον λόγο, είτε αποδέξου ότι ο Θεός δεν κτίζει όπως ο άνθρωπος. Διαφορετικά, σχεδίασε με τη βούλησή σου μια πόλη, και ας εμφανιστεί η πόλη· θέλησε να αποκτήσεις υιό, και ας παρουσιαστεί το παιδί· θέλησε κάτι άλλο από αυτά που πράττονται, και ας μετατραπεί η βούληση σε έργο.

Διότι έχει μέσα του ολόκληρο τον Πατέρα και όχι ένα μέρος του· και εκείνος που τον έχει ολόκληρο, κατέχει οπωσδήποτε και την εξουσία του. Τι εννοεί, λοιπόν, ο Ευνόμιος όταν αποφαίνεται ότι ο Πατέρας δεν έχει «συγκληρονόμο της εξουσίας», ίσως θα αναρωτιούνταν οι μαθητές της ματαιότητάς του· διότι όποιος γνωρίζει να κατανοεί τα λόγια, ομολογεί ότι δεν είναι δυνατόν να συλλάβει τα όσα λέγονται χωρίς λογική. Δεν έχει, λέγει, «συγκληρονόμο της εξουσίας ο Πατέρας». Διότι ποιος είναι αυτός που ισχυρίζεται ότι ο Πατέρας και ο Υιός διαμάχονται μεταξύ τους για την εξουσία μέσω κλήρωσης; Αναλαμβάνοντας χρέη μεσολαβητή μεταξύ τους, ο ιερός Ευνόμιος, μέσω φιλικού συμβιβασμού, απονέμει χωρίς κλήρωση μόνο στον Πατέρα τα πρεσβεία της εξουσίας. Βλέπετε το καταγέλαστο και παιδαριώδες αυτής της χαμερπούς εκθέσεως των δογμάτων. Άραγε, Εκείνος που βαστάζει τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, Εκείνος που λέγει όσα θέλει να γίνουν και πράττει όσα επιθυμεί με τη δύναμη της προσταγής Του, στου οποίου τη βούληση συμπορεύεται η δύναμη και το θέλημά Του γίνεται μέτρο της δυνάμεώς Του (διότι «Αυτός», λέγει η Γραφή, «είπε και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν»), Εκείνος που τα πάντα εποίησε δι' εαυτού και τα συγκρότησε εν εαυτώ, χωρίς τον οποίο κανένα από τα όντα ούτε δημιουργήθηκε ούτε διατηρείται στην ύπαρξη, Εκείνος περιμένει να λάβει την εξουσία από κάποια κλήρωση; Κρίνετε εσείς που ακούτε, εάν αυτός που τα λέγει αυτά έχει σώα τη διάνοιά του. «Διότι ένας είναι», λέγει, «και μόνος Θεός Παντοκράτωρ».

Ή ίσως είναι μάταιο να ενδιατρίβουμε περισσότερο σε ανόητα πράγματα, αλλά ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του λόγου. Διότι προσθέτει σε αυτά τα εξής: 〈χωρίς να έχει ανάγκη κατά τη δημιουργία από ύλη ή μέρη ή φυσικά όργανα· διότι δεν έχει ανάγκη από απολύτως τίποτα〉. Αυτό το νόημα, αν και διατυπώνεται λεκτικά κάπως αδύναμα από τον Ευνόμιο, ωστόσο δεν το απορρίπτουμε από την ευσέβεια. Διότι, έχοντας διδαχθεί ότι «Αυτός είπε, και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή, και δημιουργήθηκαν», γνωρίζουμε ότι δημιουργός της ύλης είναι ο Λόγος, συνδημιουργώντας αμέσως μαζί με την ύλη και τις ιδιότητές της, ώστε η ορμή του παντοδύναμου θελήματος να είναι για αυτόν τα πάντα και να αναπληρώνει τα πάντα: ύλη, όργανο, τόπος, χρόνος, ουσία, ποιότητα, και καθετί που νοείται μέσα στην κτίση. Διότι ταυτόχρονα θέλησε να γίνει το πρέπον και η δημιουργική δύναμη των όντων συνέτρεξε με τη θεία σκέψη, μετατρέποντας το θέλημα σε έργο. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο θεολογεί περί της θείας δυνάμεως ο μέγας Μωυσής στην κοσμογονία, αποδίδοντας σε προστακτικές φωνές τη δημιουργία του καθενός από τα φαινόμενα στην κτίση.

Αφού, λοιπόν, έχουμε διακρίνει με αυτόν τον τρόπο τους τρόπους της γεννήσεως, θα ήταν καιρός να εξετάσουμε πώς η φιλάνθρωπη οικονομία του Αγίου Πνεύματος, παραδίδοντας τα θεία μυστήρια, διατυπώνει τη διδασκαλία των υπέρλογων αληθειών μέσω εννοιών που είναι προσιτές σε εμάς. Διότι όλα τα είδη της γεννήσεως, όσα γνωρίζει η ανθρώπινη διάνοια, η θεόπνευστη διδασκαλία τα παραλαμβάνει για να παραστήσει την άρρητη δύναμη, χωρίς να αποδέχεται ταυτόχρονα τις σωματικές διαστάσεις των ονομάτων. Όταν, δηλαδή, κάνει λόγο για την κατασκευαστική δύναμη, ονομάζει μεν «γέννηση» μια τέτοια ενέργεια, επειδή πρέπει ο λόγος να συγκαταβεί στην ταπεινότητα της δικής μας αντιληπτικής ικανότητας, ωστόσο δεν υποδηλώνει παράλληλα και όλα όσα εμείς συνδέουμε με την κατασκευαστική γένεση: ούτε τόπο, ούτε χρόνο, ούτε προετοιμασία ύλης, ούτε σύμπραξη οργάνων, ούτε τον κόπο που απαιτείται για τα δημιουργήματα, αλλά, αφήνοντας αυτά σε εμάς, με μεγαλοπρέπεια και ύψος αποδίδει στον Θεό τη γένεση των όντων, αναφέροντας πως «Αυτός είπε και εγεννήθησαν, Αυτός ενετείλατο και εκτίσθησαν». Και πάλι, όταν ερμηνεύει την απόρρητη και υπέρλογη ύπαρξη του Μονογενούς από τον Πατέρα, επειδή η ανθρώπινη πτωχεία αδυνατεί να χωρέσει τα διδάγματα που υπερβαίνουν τον λόγο και την κατάληψη, χρησιμοποιεί και σε αυτή την περίπτωση τις δικές μας εκφράσεις και Τον ονομάζει «Υιό», όνομα το οποίο η δική μας συνήθεια αποδίδει σε εκείνους που γεννιούνται από την ύλη και τη φύση.

Διότι, όταν ήλθε για να εκπληρώσει το μυστήριο δια του σταυρού Εκείνος που κένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου και ταπείνωσε τον εαυτό Του με το ομοίωμα και το σχήμα του ανθρώπου, ευρισκόμενος ως άνθρωπος μέσα στην ταπεινή φύση των ανθρώπων, τότε γίνεται υπήκοος Εκείνος που ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας, θεραπεύοντας την παρακοή των ανθρώπων δια της δικής Του υπακοής, ώστε με τον μώλωπά Του να ιαθεί το δικό μας τραύμα και δια του δικού Του θανάτου να εξαφανίσει τον κοινό θάνατο των ανθρώπων. Τότε γίνεται υπήκοος για χάρη μας, όπως ακριβώς έγινε και αμαρτία και κατάρα χάριν της θείας οικονομίας για εμάς, χωρίς να είναι αυτό εκ φύσεως, αλλά επειδή έγινε έτσι από φιλανθρωπία. Από ποια φωνή, όμως, διδάχθηκε τον κατάλογο τόσων υπακοών; Αντιθέτως, κάθε θεόπνευστη Γραφή μαρτυρεί την αυθεντική και κυριαρχική Του εξουσία, λέγοντας: «Αυτός είπε και έγιναν, Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν»· διότι είναι φανερό ότι αυτά τα λέει ο προφήτης για Εκείνον που βαστάζει τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, του Οποίου η εξουσία συγκρότησε κάθε ουσία και φύση και όλα τα νοητά και ορατά μέσα στην κτίση, με μόνη την ορμή του θελήματός Του. Από πού, λοιπόν, παρακινείται ο Ευνόμιος και με μύριους τρόπους αποδίδει στον Βασιλέα της κτίσεως την ιδιότητα του υπηκόου, λέγοντας ότι είναι «υπήκοος σε κάθε δημιουργία και υπήκοος σε κάθε διοίκηση, υπήκοος σε έργα, σε λόγια»;

Επειδή ο ψαλμός προστάζει να αγαλλιούμε για Εκείνον που ήλθε από τους ουρανούς στη γη, λέγοντας «Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, εν Κυρίω», αναγνωρίζοντάς τον ως Αυτόν που επιστατεί στο σύμπαν, που έφερε τα πάντα από το μη ον στο είναι και που συντηρεί τα πάντα στην ύπαρξη, και του οποίου το πρόσταγμα γίνεται ουσία. Διότι αυτή είναι η έννοια των θείων ρημάτων, ότι «Αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Αυτός καθιστά μακάριο το έθνος που στηρίζεται στο όνομά του, εννοώντας εμάς ως το έθνος, για τους οποίους η ελπίδα της σωτηρίας είναι το όνομα του Χριστού, με το οποίο λαμβάνουμε την ονομασία μας όλοι εμείς που έχουμε πιστέψει. Διότι «Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος, για να δει όλους τους υιούς των ανθρώπων από το έτοιμο κατοικητήριό του». Και ως έτοιμο κατοικητήριό του ονόμασε το αεί ον, τον Πατέρα, του οποίου η ύπαρξη υφίσταται πάντοτε, χωρίς να έχει προέλθει από κάτι, αλλά είναι πάντοτε έτοιμη. Και δεν παραξενευόμαστε που από εκείνο το έτοιμο κατοικητήριο έρχεται σε κοινωνία με τους υιούς των ανθρώπων γινόμενος Υιός ανθρώπου, επειδή είμαστε πεπεισμένοι ότι Αυτός είναι «Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας». Διότι, εάν η ανθρώπινη φύση είναι δικό του πλάσμα, τι το καινούργιο μαθαίνουμε από το μυστήριο; Ότι ο Δεσπότης της φύσεως ήλθε εις τα ίδια, αλλά οι Εβραίοι δεν τον δέχθηκαν. Γι' αυτό για αυτούς δεν ισχύει η επιγραφή, όπως ακριβώς δεν υπάρχει ο ήλιος για εκείνον που δεν βλέπει.

Αυτό νομίζω ότι σημαίνει [ο λόγος], την προς το καλύτερο πρόοδο και επαύξηση μέσω της μεταβατικής κινήσεως. «Σήκω, λοιπόν», λέει, «και έλα». Ώ, τι δύναμη προστάγματος! Όντως, η φωνή του Θεού είναι φωνή δυνάμεως, όπως λέει ο ψαλμός: «Ιδού, θα δώσει τη φωνή του, φωνή δυνάμεως»· και «Αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Ιδού και τώρα είπε προς αυτήν που ήταν πεσμένη: «Σήκω» και «Έλα», και αμέσως το πρόσταγμα γίνεται έργο. Διότι, ταυτόχρονα με την αποδοχή της δυνάμεως του λόγου, και στέκεται και παρίσταται και έρχεται πλησίον του φωτός, όπως έχει μαρτυρηθεί από τον ίδιο που την κάλεσε, καθώς ο λόγος λέει τα εξής: «Σήκω, έλα, η πλησίον μου, η καλή μου, η περιστερά μου». Ποια είναι αυτή η τάξη του λόγου; Πώς συνδέεται το ένα με το άλλο; Πώς διασώζεται ο ειρμός της ακολουθίας των νοημάτων, σαν σε κάποια αλυσίδα; Ακούει το πρόσταγμα, ενδυναμώνεται από τον λόγο, εγείρεται, προχωρά, πλησιάζει, γίνεται καλή, ονομάζεται περιστερά. Διότι πώς είναι δυνατόν να εμφανιστεί ωραία όψη σε έναν καθρέφτη, εάν αυτός δεν δεχθεί την αντανάκλαση κάποιας ωραίας μορφής; Επομένως, και ο καθρέφτης της ανθρώπινης φύσεως δεν έγινε ωραίος προηγουμένως, παρά μόνο όταν πλησίασε στο Ωραίο και μορφοποιήθηκε σύμφωνα με την εικόνα του θείου κάλλους.

Νομίζω πως κανείς δεν θα το έλεγε αυτό· διότι ούτε ο Θεός, επεκτεινόμενος, παρήγαγε τη γη, ούτε, ρέοντας ή τέμνοντας τον εαυτό του από τη δική του φυσική ενότητα, έδωσε υπόσταση στην ουσία της, ούτε από κάτι μικρό προς μέγεθος την τελειοποίησε μέσω της σταδιακής αύξησης, ούτε, υφιστάμενος κάποια τροπή ή αλλοίωση, διαμορφώθηκε στο είδος της γης, αλλά του αρκούσε η βούληση για την υπόσταση της ουσίας των δημιουργημάτων. Διότι «Αυτός είπε, και έγιναν», ώστε και η ονομασία της γεννήσεως να μην απᾴδει προς την υπόσταση της γης. Εάν λοιπόν είναι αληθές να λέγονται αυτά για τα μέρη του κόσμου, ποια αμφιβολία απομένει πλέον για το δόγμα των αντιπάλων, ότι δηλαδή, ενώ τον ονομάζουν Υιό μόνο στα λόγια, μεθοδεύουν να τον παρουσιάσουν ως ένα από τα δημιουργήματα της κτίσεως, το οποίο προτάσσεται των υπολοίπων μόνο κατά τα πρεσβεία της τάξεως;

Διότι, όπως ακριβώς η αναφορά σε δάκτυλα, χέρι και βραχίονα σε σχέση με τον Θεό δεν περιγράφει στον λόγο την κατασκευή του μέλους από οστά, νεύρα, σάρκες και συνδέσμους, αλλά με το όνομα αυτό υποδηλώνει την πρακτική και ενεργητική του δύναμη, και μέσω καθενός από τα άλλα ονόματα υποδεικνύει τα κατάλληλα από όσα νοούνται περί του Θεού, χωρίς να συναποδέχεται τις σωματικές προεκτάσεις των ονομάτων, έτσι και τα είδη αυτών των γεννήσεων τα αναφέρει μεν για τη θεία φύση, δεν τα αναφέρει όμως με τον τρόπο που γνωρίζει να τα εννοεί η δική μας συνήθεια. Διότι, όταν κάνει λόγο για την κατασκευαστική δύναμη, ονομάζει μεν γέννηση μια τέτοια ενέργεια, επειδή ο λόγος πρέπει να συγκαταβεί στην ταπεινότητα της δικής μας αντιληπτικής ικανότητας, δεν υποδεικνύει όμως όλα όσα σε εμάς συνθεωρούνται με την κατασκευαστική γένεση: ούτε τόπο, ούτε χρόνο, ούτε προετοιμασία της ύλης, ούτε σύμπραξη οργάνων, ούτε τον κόπο για τα όσα δημιουργούνται, αλλά, αφού αφήνει όλα αυτά σε εμάς, με τρόπο μεγαλειώδη και υψηλό αποδίδει στον Θεό τη γένεση των όντων, εκεί όπου αναφέρει ότι «Αυτός είπε και εγενήθησαν, αυτός ενετείλατο και εκτίσθησαν».

Αντιτίθεται και ο λόγος και το θαύμα τούτο στους διαλογισμούς των Γραμματέων, υπάρχει όμως ένας τρόπος κατά τον οποίο και συμφωνεί. Διότι, από τη μία πλευρά, αποδεικνύει ότι είναι αληθές πως κανένας άνθρωπος από μόνος του δεν μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες· από την άλλη πλευρά, εκείνο που πιστεύουν οι Φαρισαίοι, ότι δηλαδή ο Χριστός είναι ένας απλός άνθρωπος και όχι παντοδύναμος Θεός, αποδεικνύεται ψευδές και ασύνετο. Διότι αυτό που ποτέ κανείς δεν είδε ούτε άκουσε, τώρα φανερώθηκε: είναι ο Ίδιος Θεός και άνθρωπος, έχοντας διπλή και τη φύση και την ενέργεια, και μιλώντας σαν εμάς ως άνθρωπος, αλλά κάνοντας όσα θέλει μόνο με τον λόγο και το πρόσταγμά Του ως Θεός, επιβεβαιώνοντας μέσα από τα έργα Του ότι και στην αρχή Αυτός εποίησε τα πάντα, σύμφωνα με τον ψαλμικό στίχο: «είπε και εγενήθησαν, αυτός ενετείλατο και εκτίσθησαν». Γι' αυτό και τώρα, τον λόγο Του ακολούθησε αμέσως η πράξη· διότι σηκώθηκε αμέσως ο παραλυτικός «και αφού σήκωσε το κρεβάτι του βγήκε έξω μπροστά σε όλους, ώστε να εκπλήσσονται όλοι». Διότι η άφεση των σφαλμάτων παρέχεται πολλές φορές μέσω του λόγου και από ανθρώπους απέναντι στους οποίους έσφαλε κάποιος, το να εκδιωχθεί όμως μια ασθένεια, και μάλιστα τέτοιου είδους, μόνο με πρόσταγμα και λόγο, είναι ίδιον μόνο του Θεού. Γι' αυτό και ο ευαγγελιστής το επισημαίνει λέγοντας ότι όλοι όσοι το είδαν εξεπλάγησαν και δόξαζαν τον Θεό, δηλαδή εξάπαντος τον Δημιουργό αυτού του παράδοξου θαύματος, ή μάλλον Εκείνον που επιτελεί ένδοξα και εξαίσια έργα τα οποία είναι αναρίθμητα, λέγοντας: «ποτέ δεν είδαμε τέτοια πράγματα».

«Τῳ λόγῳ» (Με τον Λόγο): Διότι μέσω του Χριστού δημιουργήθηκαν τα σύμπαντα και οι δυνάμεις των ουρανών, καθώς Εκείνος είναι μέσα στον Πατέρα και μαζί με τον Πατέρα. «Καὶ τῳ πνεύματι» (Και με το Πνεύμα): Διότι είπε με τον λόγο και δημιουργήθηκαν. «Συνάγων» (Αυτός που συγκεντρώνει): Διότι Αυτός κάνει τα σύννεφα να γεμίζουν με τα ύδατα από τη θάλασσα σαν ασκούς· και έχε κατά νου το βάπτισμα, πώς συνίσταται σε όλη την οικουμένη, καθώς τα ύδατα συγκρατούνται με το πρόσταγμα του Θεού. «Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς» (Τοποθετώντας σε θησαυρούς): Θησαυροί είναι το βάπτισμα, καθώς σε αυτό είναι αποταμιευμένα τα ακατάληπτα μυστήρια (το ακατάληπτο μυστήριο)· και άβυσσος επειδή είναι αμέτρητα (αμέτρητο). «Φοβηθήτω» (Ας φοβηθεί): Κάθε γήινο φρόνημα ας φοβηθεί τον Κύριο, καθώς μέσω Αυτού καταργείται. «Ἀπ' αὐτοῦ δὲ» (Και από αυτόν): Οι δαίμονες που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη εκδιώκονται από το βάπτισμα. Γι' αυτό λέει: ας σαλευθούν. «Ὅτι αὐτὸς εἶπεν» (Διότι αυτός είπε): Τα ύδατα σε όλη την οικουμένη (κτίση). «Αὐτὸς ἐνετείλατο» (Αυτός έδωσε εντολή): Τα βαπτίσματα σε όλη την οικουμένη. «Κύριος διασκεδάζει» (Ο Κύριος διασκορπίζει): Τις ενέργειες των δαιμόνων. «Ἀθετεῖ» (Ακυρώνει): Τις βουλές των ιουδαϊκών λαών και αρχόντων, επειδή σκέφτηκαν πονηρά. «Ἡ δὲ βουλή» (Η δε βουλή): Διότι όσα αποφάσισε ο Χριστός, τα έπραξε για τη σωτηρία του ανθρώπου και παραμένει στον αιώνα. «Λογισμοί» (Λογισμοί): Διότι από πολύ παλιά και προαιώνια αποφάσισε να εκπληρώσει αυτό το μυστήριο. «Μακάριον τὸ ἔθνος» (Μακάριο το έθνος): Ο πιστός λαός, αυτός που προέρχεται από τα έθνη, ο οποίος πίστεψε.

Ότι, λοιπόν, είναι καλά και θαυμαστά, το φανερώνει και η ίδια η όψη τους· ότι, βεβαίως, έχουν και δημιουργό, και ότι δεν έγιναν από μόνα τους ούτε είναι αγένητα, είναι αρκετό να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια την ερμηνεία. Εάν όμως κάποιος αμφιβάλλει, ας μάθει από εμένα ότι έχουν δημιουργό και ποιητή, και προνοητή και κηδεμόνα. Διότι δύο πράγματα παραθέτει εδώ, ή μάλλον τρία· και εάν κάποιος τα εξετάσει με ακρίβεια, και τέσσερα: ότι τα δημιούργησε, και ότι τα δημιούργησε εξ ουκ όντων, και ότι τα δημιούργησε με ευκολία, και ότι, αφού δημιουργήθηκαν, τα συγκρατεί. Διότι το να πει, «Αυτός είπε», φανερώνει την ευκολία· όπως ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος λέγοντας: «Εκείνου που ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα», υποδηλώνοντάς μας την ευκολία με τη λέξη της κλήσης.

«Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη» και ας σταματήσει την ανομία, «και από αυτόν ας σαλευτούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», δεν έγιναν από μόνα τους. «Ο Κύριος ματαιώνει τις βουλές των εθνών» που σκέπτονται πονηρά, όχι πάντοτε βέβαια, αλλά όποτε αυτός ευδοκεί, «ακυρώνει δε τους συλλογισμούς των λαών» που σκέπτονται παράνομα, «και ακυρώνει τις βουλές των αρχόντων» πολλές φορές από άνομα πράγματα. «Η βουλή όμως του Κυρίου», ως άμωμη και δίκαιη, «μένει στον αιώνα, οι λογισμοί της καρδιάς του» της άρρητης, ως καθαροί και αμόλυντοι, «από γενεά σε γενεά. Μακάριο το έθνος, του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του», που δοξάζεται για την ευσέβειά του, «λαός, τον οποίο εξέλεξε ως κληρονομία του» με βάση τα αγαθά του έργα. «Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος σε όλους όσους κατοικούν τη γη, είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων από το ετοιμασμένο κατοικητήριό του. Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων και κατανοεί όλα τα έργα τους», τους είδε σε δεινές ασθένειες και τους έστειλε ως ιατρό τον Λόγο και Υιό του για να τους θεραπεύσει. «Δεν σώζεται ο βασιλιάς από την πολλή δύναμη» των στρατοπέδων, εάν ο Θεός δεν καταστήσει αδύναμους τους αντιδίκους, «και ο γίγαντας» δεν θα διαφύγει τους κινδύνους λόγω του μεγέθους της δύναμής του, χωρίς τον Θεό. «Απατηλό είναι το άλογο για σωτηρία» για εκείνον που βασίζεται σε αυτό χωρίς τη θεία συνδρομή.

Ρώτησε τον ίδιο τον εαυτό σου με ακρίβεια πώς ζήτησες και για ποιο πράγμα και σε ποιον χρόνο και για τι είδους ζητήματα, και από τον ίδιο σου τον εαυτό θα βρεις την αιτία για την οποία δεν έλαβες. Ο Χριστός όμως είναι η αλήθεια, και η αλήθεια παραμένει πάντοτε στον αιώνα, επειδή αυτός είναι η οδός, όπως λέει ο ίδιος, και η αλήθεια και η ζωή. Εσύ όμως είσαι ψεύστης, όπως είπε ο Δαβίδ, ότι «κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης», και αμαρτάνεις διπλά, διότι, αφού ζήτησες όσα δεν σε συνέφεραν και δεν τα έλαβες, επιχειρείς να συκοφαντήσεις τον αληθινό ως ψεύτη. Και ότι είναι αληθινός, άκουσε εκείνη την πανάχραντη και σωτήρια γλώσσα που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Και δες την άφατη δύναμη αυτού του συνοπτικού λόγου. Πώς τόσο εύκολα ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, μαζί με όλα όσα υπάρχουν σε αυτά, και τίποτα από την ομορφιά, το πλάτος και το μέγεθός τους δεν θα διαφύγει την παρέλευση, τα λόγια του όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν; «Και πολύ εύλογα», όπως συνηθίζει να λέει η χρυσορρόας γλώσσα: «διότι αυτός είπε και δημιουργήθηκαν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Γι' αυτό και θα παρέλθουν πάλι πολύ εύκολα, τα λόγια του όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν. «

Αυτό θαυμάζοντας και ο Δαβίδ, λέει: «Θεμελίωσες τη γη πάνω στα ύδατα, και διατηρείται με τη διαταγή σου, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου»· και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία»· και: «Διότι αυτός», λέει, «είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Αλλά βέβαια και το να λέγεται ότι μίλησε δεν εκλαμβάνεται θεοπρεπώς, αλλά ανθρωπίνως εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας· διότι ο Θεός προφορικά ούτε μιλά ούτε διατάζει, αλλά μόνο θέλει και εννοεί· και το εννόημα της θελήσεώς Του γίνεται αμέσως έργο. Και αυτό, αποσαφηνίζοντάς το μια άλλη Γραφή, έλεγε προς τον Θεό ότι μόνο εννόησας και τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου· δεν είπες, δεν διέταξες, λέει, αλλά μόνο εννόησας, και αμέσως τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου, και ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά.