Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:10

Γι' αυτό, λέει, «Γευθείτε», ώστε να γίνετε μακάριοι, πεινώντας και διψώντας πάντοτε τη δικαιοσύνη. Μακάριος είναι ο άνθρωπος που ελπίζει σε Αυτόν. Εκείνος που επιθυμεί διαρκώς τον Λόγο, σε τίποτε άλλο δεν θα εναποθέσει την ελπίδα του παρά μόνο στον Κύριο. Να φοβάστε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί Του· διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που Τον φοβούνται. Εάν ο φόβος Θεού δεν παιδαγωγεί τη ζωή μας, είναι αδύνατον να κατορθωθεί ο αγιασμός μέσα στο σώμα.

Ελάτε λοιπόν, τέκνα, ακούστε με. Τι άραγε πρόκειται να μας διδάξει ο πνευματικός μας πατέρας; Φόβο Κυρίου, λέει, θα σας διδάξω. Επειδή προηγουμένως πρόσταξε να φοβόμαστε τον Κύριο και υπέδειξε το κέρδος που προέρχεται από αυτόν τον φόβο, λέγοντας: «Ότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», τώρα μας παραδίδει και κάποια διδασκαλία περί του θείου φόβου. Διότι το να πει κανείς ότι πρέπει να είμαστε υγιείς, είναι κάτι που μπορεί να το πει ο καθένας, ακόμη και ο απλός άνθρωπος· το πώς όμως πρέπει να αποκτήσουμε την υγεία, αυτό είναι πλέον ίδιον εκείνου που γνωρίζει την ιατρική τέχνη. Δεν είναι κάθε φόβος αγαθός και σωτήριος, αλλά υπάρχει και κάποιος εχθρικός φόβος, τον οποίο απεύχεται ο Προφήτης να γεννηθεί στην ψυχή του, λέγοντας: «Από τον φόβο του εχθρού λύτρωσε την ψυχή μου». Διότι εχθρικός φόβος είναι εκείνος που μας προκαλεί δειλία απέναντι στον θάνατο, εκείνος που μας πείθει να τρέμουμε μπροστά στην υπεροχή των ισχυρών προσώπων. Διότι πώς, εκείνος που φοβάται αυτά, θα μπορέσει σε καιρό μαρτυρίου να αντισταθεί μέχρι θανάτου ενάντια στην αμαρτία, και να αποδώσει την οφειλή στον Κύριο, ο οποίος πέθανε και αναστήθηκε για εμάς; Και εκείνος που τρομάζει εύκολα από τους δαίμονες, έχει μέσα του τον εχθρικό φόβο. Και γενικά, ο τέτοιου είδους φόβος φαίνεται πως είναι πάθος που γεννιέται από την απιστία. Διότι κανένας που πιστεύει ότι παρευρίσκεται δίπλα του ο ισχυρός Βοηθός, δεν φοβάται κανέναν από εκείνους που επιχειρούν να τον ταράξουν. Θέλεις λοιπόν να σου διηγηθώ ποιος είναι ο σωτήριος φόβος, ο φόβος που προξενεί τον αγιασμό, ο φόβος που γεννιέται στην ψυχή ως συνειδητή επιδίωξη και όχι ως πάθος;

Επομένως, σε αυτούς που είναι ακόμη άγευστοι της γαληνότητας του Θεού, πρέπει πολύ σωστά να προσφωνήσουμε: «Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός.» <Μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε Αυτόν.> (B f. 108) Τι υπάρχει, λοιπόν, πέρα από την ημερότητα και τη φιλανθρωπία Εκείνου που τα προσφέρει όλα σε όσους Τον αγαπούν; Διότι αυτός που έχει εναποθέσει την ελπίδα του σε Αυτόν, θα είναι από κάθε άποψη και με κάθε τρόπο τρισμακάριος. «Διότι είναι καλό να ελπίζει κανείς στον Κύριο», λέει, «παρά να ελπίζει σε άρχοντες, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία.» Η ελπίδα στον άνθρωπο είναι σαθρή και ευάλωτη, ενώ η ελπίδα στον Θεό των όλων είναι ασφαλής και μόνιμη από κάθε άποψη και με κάθε τρόπο. <Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί Του.> (B f. 108 b, C f. 70 b) Σε αυτούς που είναι ήδη άγιοι και αγαθοί στο φρόνημα, και γνωρίζουν τον Θεό των όλων, εύλογα απευθύνει το, «Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί Του.» Αλλά ίσως κάποιος πει το εξής: Έπειτα πώς, πες μου, απευθύνει σε αυτούς που έχουν ήδη αγιαστεί το, «Φοβηθείτε τον Κύριο»; Διότι είναι καθόλου εφικτό να είναι κάποιοι άγιοι, χωρίς να έχουν αποκτήσει μέσα τους τον θείο φόβο;

Δεν θα μπορούσε κανείς να φτάσει καθόλου στον φόβο του Θεού με τον προαναφερθέντα τρόπο, αν δεν απαλλαγεί από όλες τις βιοτικές μέριμνες. Διότι όταν ο νους βρεθεί σε πολλή ησυχία και αμεριμνησία, τότε ενεργεί μέσα του ο φόβος του Θεού, καθαρίζοντάς τον με βαθιά συναίσθηση από κάθε γήινη παχύτητα, ώστε με αυτόν τον τρόπο να τον οδηγήσει στην πολλή αγάπη της αγαθότητας του Θεού. Ώστε ο μεν φόβος ανήκει σε εκείνους που ακόμη καθαρίζονται, συνοδευόμενος από έναν μέσο βαθμό αγάπης, ενώ η τέλεια αγάπη ανήκει σε εκείνους που έχουν ήδη καθαριστεί, στους οποίους δεν υπάρχει πλέον φόβος. Διότι, όπως λέει, η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Και τα δύο όμως ανήκουν μόνο στους δικαίους, οι οποίοι με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος κατεργάζονται τις αρετές. Και για τον λόγο αυτό κάπου λέει η θεία Γραφή: Να φοβάστε τον Κύριο όλοι οι άγιοί Του, και κάπου αλλού:

Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του· και χιλιάδες άλλα τέτοια βρίσκουμε στις άγιες Γραφές. Αν λοιπόν και οι άγιοι, παρόλο που αγαπούν τόσο πολύ τον Κύριο, τον φοβούνται, πώς λέει: «Η αγάπη διώχνει έξω τον φόβο»; Θέλει να μας δείξει ο άγιος ότι υπάρχουν δύο φόβοι, ένας εισαγωγικός και ένας τέλειος, και ότι ο μεν ένας ανήκει σε εκείνους που αρχίζουν, όπως θα έλεγε κανείς, να σέβονται τον Θεό, ενώ ο άλλος ανήκει στους αγίους που έχουν τελειωθεί, σε αυτούς που έχουν φτάσει στο μέτρο της άγιας αγάπης.

Αφού ο προφητικός λόγος διεξήλθε τις ασέβειες του ιουδαϊκού λαού εναντίον του Σωτήρα, και μετά από όλες τις εναντίον τους κατηγορίες, έχοντας προαναγγείλει μέσα από τα προηγούμενα ότι ο ίδιος ο Θεός θα γίνει εχθρός τους, μεταβαίνει πάλι στην κλήση των εθνών, με την οποία συνδέει την παρουσία του Χριστού· διότι ήταν φυσικό επακόλουθο, μαζί με την προφητεία για τον Χριστό, να συμπεριληφθεί και η χάρη που παρασχέθηκε στα έθνη μέσω αυτού. Λέει λοιπόν ξεκινώντας: «και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου»· «αρχή δε σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Προφητεύει, λοιπόν, ότι δεν θα μεταλάβει ο Ισραήλ από αυτή τη σοφία, αλλά εκείνοι «από τη δύση», δηλαδή όσοι έλαχε να κατοικούν στα δυτικά μέρη, «και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου». Ομοίως και αυτοί «θα φοβηθούν το ένδοξο όνομα». Και πιο πάνω, εξάλλου, ελέγετο: «Ιδού, αυτοί θα έρθουν από μακριά, αυτοί από τη δύση και αυτοί από τον βορρά, και άλλοι από τη γη των Περσών. Ευφραίνεσθε, ουρανοί». Σχετικά δε με αυτούς που «φοβούνται τον Κύριο» έχουν ειπωθεί πολλά, όπως: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», και: «Δεν υπάρχει υστέρημα σε εκείνους που τον φοβούνται», και: «Ο φόβος του Κυρίου είναι παιδεία και σοφία», και: «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες». Όλα αυτά, λοιπόν, τα ευαγγελίζεται ο προφήτης στα έθνη λέγοντας: «Και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου το ένδοξο όνομα».

Να φοβάστε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί Του, διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που Τον φοβούνται. Όλα αυτά τα διατυπώνει ο Δαβίδ με γνωμικό τρόπο για την ωφέλεια των άλλων, αφού πρώτα ο ίδιος τα απόλαυσε, όταν, έχοντας αναζητήσει τον Κύριο, εισακούστηκε από Αυτόν.

Διότι όσοι λάβουν το βάπτισμα, την ημέρα εκείνη δεν θα ντροπιαστούν. «Αυτός ο φτωχός»: ο Χριστός πάνω στον σταυρό· διότι με τη θέλησή του έγινε φτωχός, αν και ήταν πλούσιος. «Και ο Κύριος εισάκουσε»: ο Πατέρας [εισάκουσε] τον Υιό που είπε: «Πατέρα, δόξασέ με». Διότι λέει: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». «Και από όλες»: από όσες του προκάλεσαν οι Ιουδαίοι, όπως νόμιζαν· αλλά από όλες ήταν ελεύθερος ως (ο) Θεός. «Θα στρατοπεδεύσει»: Τότε μεν για τον Ισραήλ στους πολέμους· τώρα δε για τους πιστούς (μαζί με τους πιστούς) ο Χριστός, ως Άγγελος της Μεγάλης Βουλής. «Γευθείτε»: [Προτροπή (προτρέπει) σε θεοσέβεια]· και αναφέρεται στη μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Χριστού. «Μακάριος ο άνθρωπος»: Όσοι γεύτηκαν τα θεία μυστήρια και παραμένουν σε αυτά αταλάντευτοι. «Φοβηθείτε»: Οι δίκαιοι· διότι αυτοί αληθινά φοβούνται τον Κύριο. «Διότι δεν υπάρχει»: Διότι σε αυτούς που ζητούν τον Κύριο (Θεό), δεν θα τους στερήσει ο Θεός τα αγαθά (τα αγαθά τους ο Θεός). «Οι πλούσιοι»: Οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εξέπεσαν από όλα τα νομικά προστάγματα· των απαρχών, των θυσιών, των προσφορών [και των λοιπών φτώχυναν και πείνασαν]. «Αυτοί όμως που εκζητούν»: Αυτοί που προέρχονται από τα έθνη και επέστρεψαν (πίστεψαν)· διότι σε αυτούς δόθηκε [όλος] ο πλούτος της χάριτος.

Στον δε δεύτερο το: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, διαμένει στον αιώνα του αιώνα», και το: «Δεν υπάρχει υστέρημα σε εκείνους που Τον φοβούνται».

ΕΡΩΤΗΣΗ Ιʹ Εάν αυτός που φοβάται δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη, πώς δεν υπάρχει υστέρημα σε αυτούς που τον φοβούνται; Αν δεν υπάρχει υστέρημα, είναι φανερό ότι έχει τελειωθεί. Πώς λοιπόν αυτός που φοβάται δεν έχει τελειωθεί; Απόκριση. Η καλή ευταξία των θείων Γραφών, καθορίζοντας τους βαθμούς, σύμφωνα με τον σωστικό θεσμό του Πνεύματος, εκείνων που κινούνται από το εξωτερικό πλήθος των παθών προς τη θεία ενότητα, αυτούς μεν που εισάγονται και βρίσκονται κάπου στα προπύλαια της θείας αυλής των αρετών τους ονόμασε «φοβουμένους», αυτούς δε που έχουν αποκτήσει σύμμετρη έξη των λόγων και των τρόπων της αρετής γνωρίζει να τους ονομάζει «προκόπτοντες», ενώ αυτούς που έχουν ήδη φτάσει γνωστικώς, μέσω αυτής, στην κορυφή της εκφαντικής αλήθειας των αρετών τους προσαγορεύει «τελείους». Ούτε λοιπόν αυτός που φοβάται τον Κύριο, ο οποίος έχει αποστραφεί εντελώς την παλαιά αναστροφή της φθοράς των παθών και έχει παραδώσει εξαιτίας του φόβου όλη του τη διάθεση στα θεία προστάγματα, στερείται κάποιο από τα αγαθά που ταιριάζουν στους εισαγομένους, έστω κι αν δεν έχει αποκτήσει ακόμη την έξη των αρετών ούτε έχει γίνει μέτοχος της σοφίας που λαλείται στους τελείους· ούτε βέβαια ο προκόπτων στερείται κάτι από τα αγαθά που αντιστοιχούν στον βαθμό του, έστω κι αν δεν έχει ακόμη αποκτήσει την ίδια με τους τελείους υπερέχουσα γνώση των θείων.

Και πάλι, εκείνοι μεν που ακολουθούν με ανδρεία την πρακτική φιλοσοφία και δεν έχουν ακόμη απαλλάξει την ψυχή τους από τον φόβο και τη μνήμη των μελλοντικών θείων κριτηρίων, ας νοούνται από εμάς ως οι «φοβούμενοι», οι οποίοι, σύμφωνα με τον μακάριο Δαβίδ, σε τίποτα απολύτως δεν υστερούν από εκείνους που αγωνίζονται υπέρ της αλήθειας εναντίον της αντίπαλης δύναμης, όμως υπολείπονται ακόμη της καθαρής νοερής μετάδοσης των μυστικών θεαμάτων των τελείων. Εκείνοι δε που έχουν ήδη αξιωθεί μυστικά τη θεωρητική θεολογία και έχουν καταστήσει τον νου τους καθαρό από κάθε υλική φαντασία, ως εικόνα της θείας ωραιότητας η οποία φέρει ανελλιπώς ολόκληρη τη μίμηση, ας θεωρούνται από εμάς ως οι «αγαπώντες».

Δεν υπάρχει, λοιπόν, υστέρημα σε εκείνους που φοβούνται, σύμφωνα με τον μακάριο Δαβίδ, με την ιδιότητά τους ως φοβουμένων, έστω και αν αυτός που φοβάται δεν κατέχει το πλήρες και τέλειο της άμεσης ένωσης με τον Λόγο στον ίδιο βαθμό με εκείνους που αγαπούν τον Κύριο. Διότι ο καθένας, στο δικό του τάγμα και στην καθορισμένη για αυτόν μονή, κατέχει το τέλειο, έστω και αν ο ένας είναι υψηλότερος από τον άλλον ως προς την ποιότητα ή την ποσότητα της πνευματικής ηλικίας.

Συμφωνούν, λοιπόν, μεταξύ τους και ο προφήτης και ο ευαγγελιστής, ο μεν λέγοντας ότι δεν υπάρχει στέρηση σε όσους φοβούνται τον Κύριο με τον αγνό φόβο, ο δε ότι εκείνος που Τον φοβάται ως κριτή εξαιτίας της μολυσμένης συνείδησής του δεν είναι τέλειος στην αγάπη. Σύμφωνα με αυτήν την εκδοχή, ίσως ο Θεός είναι φοβερός και σε όλους όσους βρίσκονται γύρω Του, καθώς καθιστά την αγάπη εκείνων που Τον αγαπούν και που πρόκειται να βρεθούν γύρω Του αναμεμειγμένη με φόβο. Διότι η αγάπη, όταν είναι καθ' εαυτήν χωρισμένη από τον φόβο, έχει τη φυσική τάση να μεταπίπτει τις περισσότερες φορές σε περιφρόνηση, εάν η παρρησία που γεννιέται φυσικά από αυτήν δεν συγκρατείται τρόπον τινά από τον φόβο.

Και ότι αυτό είναι αληθές, «γευθείτε και δείτε ότι είναι αγαθός ο Κύριος», ότι είναι ελεήμων και ότι είναι ταχύς στο να βοηθήσει και να λυτρώσει όσους τον φοβούνται. Γι' αυτό, «μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε αυτόν. Φοβηθείτε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», πόσο μάλλον εσείς οι αμαρτωλοί οφείλετε να τον φοβάστε και να τον τρέμετε, «διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», ούτε στον τωρινό ούτε στον μελλοντικό αιώνα. «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν» αισθητώς μεν εκείνοι που πλουτίζουν με κακό τρόπο, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, νοητώς δε οι Ιουδαίοι που ήταν πλούσιοι σε νόμο και προφήτες, και στερήθηκαν όλα αυτά ως Χριστοκτόνοι, και πείνασαν αδέκαστα· «όσοι όμως εκζητούν τον Κύριο», προσερχόμενοι από τα έθνη, «δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό». Και με άλλον τρόπο: οι πλούσιοι άγγελοι, αφού μεταβλήθηκαν σε δαίμονες, «φτώχυναν και πείνασαν», ενώ η πήλινη φύση των ανθρώπων, που ανυψώνεται στη χορεία των αγγέλων, θα γεμίσει από κάθε αγαθό. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με», για να «σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου». «Ο άνθρωπος που θέλει ζωή και αγαπά να δει αγαθές ημέρες, ας παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να μιλούν δόλο· ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό· ας ζητήσει την ειρήνη» με κάθε άνθρωπο, ακολουθώντας την με ένταση. Διότι «τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους και τα αυτιά του προς τη δέησή τους».

ε΄ Περί του «εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία». στ΄ Περί του «διότι γι' αυτόν τον λόγο κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς». ζ΄ Περί του «ο Θεός είναι φως». η΄ Περί του πώς είμαστε τέκνα του Θεού, και πώς μετά από αυτά θα είμαστε. θ΄ Περί του πώς «εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί μέσα στην αγάπη» και «δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που τον φοβούνται». ι΄ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν τη διατήρησαν, και όσα τους επιφυλάσσονται. ια΄ Ποιος είναι ο χιτώνας που έχει σπιλωθεί από τη σάρκα. ιβ΄ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». ιγ΄ Τι σημαίνει το «και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη». ιδ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα».

Και επιπλέον, άλλο πράγμα είναι το να φοβάται κανείς τον Θεό και άλλο το να εφαρμόζει τις εντολές του, όπως έχει γραφτεί: «Να φοβάστε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», και πάλι: «Απομακρύνσου από το κακό και κάνε το καλό.» Άλλο είναι η αργία, άλλο η ησυχία και άλλο η σιωπή. Ακόμη, άλλο είναι η αναχώρηση και η μετάβαση από τόπο σε τόπο, και άλλο η ξενιτεία. Άλλο είναι η αναμαρτησία και άλλο η εκπλήρωση των εντολών. Και πέρα από όλα αυτά, άλλο είναι το να αντιστέκεται και να πολεμά κανείς τους εχθρούς και άλλο το να τους νικήσει ολοκληρωτικά, να τους υποτάξει και να τους θανατώσει. Το πρώτο είναι χαρακτηριστικό των αγωνιστών και των αγίων, εάν φθάσουν να τελειωθούν σε αυτό, ενώ το δεύτερο των απαθών και των τελείων, οι οποίοι, προφανώς με πολλούς κόπους και ιδρώτες, κατατρόπωσαν τους εχθρούς τους, πέτυχαν την τέλεια νίκη εναντίον τους και στολίστηκαν λαμπρά με τη ζωηφόρο νέκρωση του Κυρίου.

Όλα αυτά συνολικά ο νεότερος τα κατασπατάλησε. Και ποια είναι η αιτία; Το ότι αποδήμησε σε χώρα μακρινή. Διότι, όταν ο άνθρωπος αποστατήσει από τον Θεό και απομακρύνει τον εαυτό του από τον θείο φόβο, κατασπαταλά όλα τα θεία δώρα. Όσο βρισκόμαστε κοντά στον Θεό, δεν πράττουμε τίποτα τέτοιο που να είναι άξιο απώλειας, σύμφωνα με το χωρίο: «Έβλεπα τον Κύριο ενώπιόν μου πάντοτε, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Όταν όμως βρεθούμε μακριά Του και γίνουμε αποστάτες, και πράττουμε και παθαίνουμε τα χειρότερα, σύμφωνα με το: «Ιδού, όσοι απομακρύνουν τους εαυτούς τους από Εσένα, θα καταστραφούν». Διασκόρπισε, λοιπόν, την περιουσία εύλογα. Διότι η μεν αρετή έχει έναν όρο και είναι κάτι ενιαίο. Η δε κακία είναι πολυσχιδής και προκαλεί πολλές πλάνες, όπως, για παράδειγμα, της ανδρείας είναι ένας ο όρος: το να χρησιμοποιεί κανείς το θυμικό όταν πρέπει, όπως πρέπει και προς εκείνους που πρέπει. Της κακίας, όμως, τα είδη είναι δύο: η δειλία και η θρασύτητα. Βλέπεις πώς διασκορπίζεται ο λόγος και χάνεται η ενότητα της αρετής; Και αφού δαπανήθηκε αυτή η περιουσία, και εφόσον ο άνθρωπος δεν πορεύεται πλέον σύμφωνα με τον λόγο, εννοώ τον φυσικό νόμο, ούτε ακολουθεί τον γραπτό νόμο, ούτε ακούει τους προφήτες, επέρχεται ισχυρός λιμός, όχι λιμός άρτου, αλλά λιμός του να ακούσει τον λόγο του Κυρίου. Και αρχίζει να στερείται, επειδή δεν φοβάται τον Κύριο, αλλά βρίσκεται μακριά από Αυτόν. Διότι για εκείνους που φοβούνται τον Κύριο δεν υπάρχει καμία στέρηση.

Πώς όμως δεν υπάρχει υστέρημα σε όσους Τον φοβούνται; Διότι εκείνος που φοβάται τον Κύριο, θα δείξει μεγάλη επιθυμία για τις εντολές Του. Για τον λόγο αυτόν υπάρχει δόξα και πλούτος στον οίκο του, και μάλιστα ο ίδιος σκόρπισε και έδωσε στους φτωχούς· τόσο πολύ απέχει από το να στερηθεί ο ίδιος. Εκείνος, λοιπόν, που έχει απομακρυνθεί πολύ από τον Θεό και δεν έχει προ οφθαλμών το φοβερό Του πρόσωπο, εύλογα έχει υστέρημα, εφόσον κανένας θείος λόγος δεν ενεργεί μέσα του.