Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:12

Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω... και τα χείλη σου να μη μιλήσουν με δόλο. Παραθέτει διδασκαλία προς τα έθνη, της οποίας, όπως αναφέρει, το πρώτο στοιχείο είναι ο φόβος του Θεού· δεύτερο, το να μην καταλαλεί κανείς τον αδελφό του· τρίτο, να απέχουν τα χείλη από κάθε δόλο· τέταρτο, η αποχή από κάθε κακό και η άσκηση του αγαθού σε όλα. Πάνω δε από όλα αυτά, να επιδιώκει κανείς την ειρήνη και να παραμένει προσηλωμένος σε αυτήν. Ειρήνη δε είναι ο Χριστός. Αναφέρει τέλος ότι η εφαρμογή αυτών είναι η ζωή και οι αγαθές ημέρες.

Διαφέρει δε αυτό που γίνεται σύμφωνα με την επιστήμη από εκείνο που γίνεται τυχαία. Διότι αυτός που ενεργεί σύμφωνα με την τέχνη θα πράττει πάντοτε τα ίδια, εφόσον κατέχει τον λογικό κανόνα· εκείνος όμως που ενεργεί τυχαία δεν θα έχει πάντοτε να συντρέχουν υπέρ αυτού τα ωφέλιμα, αλλά αν σήμερα έσωσε κάτι, με τα ίδια μέσα κάποτε προκάλεσε και την καταστροφή. Έτσι και η άσκηση του καλού, όταν επιτελείται με γνώση, αποδίδει σταθερά, εφόσον ο λόγος αυτός κατοικεί μέσα στον άνθρωπο και κατευθύνει καθένα από όσα πράττονται. — Δείχνει δε και σε άλλα σημεία την αναγκαιότητα της εκμάθησης αυτών που πρέπει να πράττονται, λέγοντας: «Καθένας που δεν θα μάθει δικαιοσύνη επί της γης, αλήθεια δεν πρόκειται να πράξει». Ο δε Δαβίδ συγκαταλέγει και τον θείο φόβο μεταξύ των όσων διδάσκονται, λέγοντας: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω».

Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· φόβο Κυρίου θα σας διδάξω. Είναι φωνή διδασκάλου που μιλά από τα βάθη της καρδιάς του, ο οποίος προσκαλεί στη μάθηση με πατρική ευσπλαχνία. Διότι ο μαθητής είναι πνευματικό τέκνο του διδασκάλου. Επειδή εκείνος που δέχεται από κάποιον τη μόρφωση της ευσέβειας, διαπλάθεται τρόπον τινά από αυτόν και οδηγείται στη συγκρότησή του, όπως ακριβώς διαμορφώνονται τα βρέφη από τη γυναίκα που τα κυοφορεί μέσα της.

Ελάτε λοιπόν, τέκνα, ακούστε με. Τι άραγε πρόκειται να μας διδάξει ο πνευματικός μας πατέρας; Φόβο Κυρίου, λέει, θα σας διδάξω. Επειδή προηγουμένως πρόσταξε να φοβόμαστε τον Κύριο και υπέδειξε το κέρδος που προέρχεται από αυτόν τον φόβο, λέγοντας: «Ότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», τώρα μας παραδίδει και κάποια διδασκαλία περί του θείου φόβου. Διότι το να πει κανείς ότι πρέπει να είμαστε υγιείς, είναι κάτι που μπορεί να το πει ο καθένας, ακόμη και ο απλός άνθρωπος· το πώς όμως πρέπει να αποκτήσουμε την υγεία, αυτό είναι πλέον ίδιον εκείνου που γνωρίζει την ιατρική τέχνη. Δεν είναι κάθε φόβος αγαθός και σωτήριος, αλλά υπάρχει και κάποιος εχθρικός φόβος, τον οποίο απεύχεται ο Προφήτης να γεννηθεί στην ψυχή του, λέγοντας: «Από τον φόβο του εχθρού λύτρωσε την ψυχή μου». Διότι εχθρικός φόβος είναι εκείνος που μας προκαλεί δειλία απέναντι στον θάνατο, εκείνος που μας πείθει να τρέμουμε μπροστά στην υπεροχή των ισχυρών προσώπων. Διότι πώς, εκείνος που φοβάται αυτά, θα μπορέσει σε καιρό μαρτυρίου να αντισταθεί μέχρι θανάτου ενάντια στην αμαρτία, και να αποδώσει την οφειλή στον Κύριο, ο οποίος πέθανε και αναστήθηκε για εμάς; Και εκείνος που τρομάζει εύκολα από τους δαίμονες, έχει μέσα του τον εχθρικό φόβο. Και γενικά, ο τέτοιου είδους φόβος φαίνεται πως είναι πάθος που γεννιέται από την απιστία. Διότι κανένας που πιστεύει ότι παρευρίσκεται δίπλα του ο ισχυρός Βοηθός, δεν φοβάται κανέναν από εκείνους που επιχειρούν να τον ταράξουν. Θέλεις λοιπόν να σου διηγηθώ ποιος είναι ο σωτήριος φόβος, ο φόβος που προξενεί τον αγιασμό, ο φόβος που γεννιέται στην ψυχή ως συνειδητή επιδίωξη και όχι ως πάθος;

Αυτά να φοβάσαι· και, παιδαγωγούμενος από αυτόν τον φόβο, σαν με κάποιο χαλινάρι να συγκρατείς την ψυχή από την επιθυμία προς τα φαύλα. Αυτόν τον φόβο του Κυρίου επαγγέλθηκε να μας διδάξει ο πατέρας· όχι απλώς να τον διδάξει γενικά, αλλά σε εκείνους που έχουν την προαίρεση να τον ακούσουν· όχι σε όσους έχουν εκπέσει μακριά, αλλά σε αυτούς που προστρέχουν από επιθυμία να σωθούν· όχι στους ξένους προς τις Διαθήκες, αλλά σε αυτούς που μέσω του βαπτίσματος της υιοθεσίας γίνονται οικείοι με τον Λόγο. Γι' αυτό, λέει, «ελάτε»· δηλαδή, πλησιάστε με διά των αγαθών έργων, τέκνα, εσείς που καταξιωθήκατε διά της παλιγγενεσίας να γίνετε υιοί φωτός. «Ακούστε», εσείς που έχετε ανοιχτά τα αυτιά της καρδιάς· «φόβο Κυρίου θα σας διδάξω»· αυτόν τον φόβο, που λίγο πριν σας σκιαγράφησε ο λόγος.

Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· και, Ελάτε όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι. Πατρική είναι η φωνή εκείνου που, με ανοιχτές αγκαλιές, καλεί κοντά του όσους μέχρι πρότινος αποστατούσαν. Εκείνος, λοιπόν, που θα ακούσει την κλήση, και θα πλησιάσει, και θα προσκολληθεί σε αυτόν που έδωσε το πρόσταγμα, θα αντικρίσει εκείνον που ειρηνοποίησε τα πάντα δια του σταυρού, είτε τα επί της γης είτε τα εν τοις ουρανοίς.

Διότι αυτός είναι ερευνητής των σκέψεων και των διαλογισμών· η πνοή του υπάρχει μέσα μας, και όταν το θελήσει, την αφαιρεί. Όλα αυτά τα βεβαιώνει η πίστη στον Χριστό· διότι και ο ίδιος διά του Αγίου Πνεύματος μάς προσκαλεί ως εξής: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου.

Διότι σε αυτούς, εφόσον επέλεξαν να αγαθοεργούν, θα τους ακολουθήσουν οι δωρεές του Θεού, και η πλούσια διανομή των άνωθεν χαρισμάτων, και η μετοχή στα επίγεια· η οποία δεν οδηγεί σε κοσμικές απολαύσεις, αλλά μάλλον χορηγεί για τις ανάγκες του σώματος τα απαραίτητα για τη ζωή.] <Ελάτε, τέκνα, ακούστε με.> (C f. 71) Αναλαμβάνει τη διδασκαλία των εθνών, της οποίας πρώτο σημείο λέει πως είναι ο φόβος του Θεού· δεύτερο, το να μην κατακρίνουν τους αδελφούς· τρίτο, να σταματούν τα χείλη από κάθε δόλο· τέταρτο, η αποχή από κάθε κακό και η άσκηση του αγαθού· και πάνω σε όλα αυτά, να προσκολλώνται στην ειρήνη· διότι ειρήνη είναι ο Χριστός. Την εφαρμογή δε αυτών λέει πως αποτελεί ζωή και αγαθές ημέρες. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;> (B f. 109 b) «Ποιος άραγε, λέει, είναι ο άνθρωπος», δηλαδή ο λογικός και συνετός, ο οποίος βέβαια επιθυμεί να κερδίσει τη ζωή στους απέραντους αιώνες και να επιτύχει ευημερία ατελεύτητη και μακρά;

ΛΟΓΟΣ Ζ'. α'. «Χαίρετε εν Κυρίω πάντοτε, πάλι θα πω, χαίρετε.» Ιδού λοιπόν, μέσα από τις ίδιες χρονικές ανακυκλώσεις, ανατέλλει πάλι για εμάς ο τριπόθητος καιρός της άγιας γιορτής μας, και μοιάζει με εκείνους που από την ξενιτιά επιστρέφουν στην πατρίδα· φαίνεται πλέον μέσα στα λιμάνια, και δένει πια τα σχοινιά του στην ξηρά. Επειδή λοιπόν είναι ήδη παρών, και σχεδόν έγινε μόνιμος κάτοικος ανάμεσά μας, θεωρώ ότι είναι φυσικό και πρέπον, ιδιαίτερα για εμάς, οι οποίοι έχοντας αναλάβει τη θεία ιεροσύνη φέρουμε στα χείλη μας την ιερή σάλπιγγα, να δώσουμε τα λαμπρά συνθήματα της πανηγύρεως, και σαν σε μια ιερή σύναξη να συγκεντρώσουμε τους πιστούς από παντού, λέγοντας σύμφωνα με τον άγιο Ψαλμωδό: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου.» Διότι το να αποδίδει κανείς σε κάθε καιρό τα όσα του πρέπουν, το θεωρώ πάρα πολύ καλό και σοφό. Το να προσπαθεί όμως κανείς να μην αποτυγχάνει στην αναζήτηση του πνευματικού συμφέροντος, ισχυρίζομαι ότι ταιριάζει απόλυτα μόνο σε εκείνους που είναι αγαθοί κατά την εσωτερική τους διάθεση. Επομένως, επειδή φανερώθηκε σε εμάς ο καιρός των ένδοξων πνευματικών αγώνων, ας τον αδράξουμε πρόθυμα τώρα που είναι παρών. Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό, και μέσω της καλής νηστείας ας νεκρώσουμε τα μέλη μας τα επί της γης: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία. Διότι έτσι, κατ' αυτόν τον τρόπο θα ενωθούμε με τον πάναγνο Θεό, ο οποίος λέει: «Να είστε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος.»

Γι' αυτό και ο Προφήτης, διδάσκοντάς μας τη διαφορά αυτών των φόβων, έλεγε: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Εστιάστε τον νου σας σε κάθε λόγο του Προφήτη, πώς η κάθε λέξη του έχει δύναμη. Πρώτα λέει: Ελάτε προς εμένα, προσκαλώντας μας στην αρετή. Προσθέτει και το τέκνα· διότι τέκνα αποκαλούν οι άγιοι εκείνους που μέσω του λόγου τους μεταμορφώνονται από την κακία στην αρετή, όπως λέει ο Απόστολος: Τεκνία μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. Έπειτα, αφού μας προσκάλεσε και μας προέτρεψε σε μια τέτοια μεταμόρφωση, λέει:

Τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Βλέπετε την παρρησία του αγίου. Εμείς, όταν θέλουμε να πούμε κάτι καλό, πάντοτε λέμε: Θέλετε να συζητήσουμε λίγο και να εξετάσουμε τον φόβο του Θεού ή κάποια άλλη αρετή; Ο άγιος όμως δεν έκανε έτσι, αλλά με παρρησία έλεγε: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Έπειτα, σαν να του απαντά κάποιος ότι: Εγώ θέλω, δίδαξέ με πώς να ζήσω και να δω αγαθές ημέρες, διδάσκει και λέει: Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο.

ΨΑΛΜΟΣ ϞΔ΄. «Ελάτε να αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό τον Σωτήρα μας». Στο εβραϊκό κείμενο δεν παραδίδεται επιγραφή· και δικαιολογημένα· διότι δεν θα ήταν εύλογο να επιγραφεί ούτε ως ψαλμός, ούτε ως ύμνος, ούτε ως ωδή, εκείνο το κείμενο που από τη μια καλεί τον ιουδαϊκό λαό σε αγαλλίαση, αλλά από την άλλη τους απειλεί με οργή και καταλήγει τις παραγγελίες του σε θλιβερά γεγονότα. Θα σημειώσεις δε αν κάπου και αλλού στη Γραφή έχει ειπωθεί το «ελάτε» (δεύτε), και με ποιον τρόπο καλεί να τον πλησιάσουν εκείνοι που έχουν αποστατήσει και έχουν βρεθεί μακριά· θα παρατηρήσεις επίσης ότι πάντοτε απευθύνει την κλήση για καλό σκοπό, όπως στο «Ελάτε τέκνα, ακούστε με», και «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου», και «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες», και «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου». Στον προκείμενο ψαλμό σαφώς παρακινεί να προσέλθουν σε αγαλλίαση. Γι' αυτό να σημειώσεις ότι δεν σκέφτονται σωστά όσοι νομίζουν πως ο ζυγός της θεοσέβειας είναι σκυθρωπός και λυπηρός· διότι κάνει την κλήση για πράγματα αγαθά και χαρμόσυνα. Σε αυτά παράβαλε το «Πορευθείτε στο αιώνιο πυρ», και τα παρόμοια, τα οποία λέγονται προς τους αμαρτάνοντες σε αντίθεση με το «ελάτε». Επειδή σε καιρούς πολέμων εκείνοι που νικούν συνηθίζουν να βγάζουν ιαχές (να αλαλάζουν) και να φωνάζουν δυνατά εναντίον των εχθρών, εύλογα προστάζει όχι μόνο να χαίρονται και να αγαλλιούν, αλλά και να αλαλάζουν για τη σωτήρια νίκη.

Και στο δεύτερο βιβλίο των Νόμων προσθέτει: «Παιδεία, λοιπόν, ονομάζω την αρετή που εμφανίζεται πρώτα στα παιδιά· δηλαδή, εάν η ηδονή και η αγάπη και η λύπη και το μίσος αναπτύσσονται ορθά στις ψυχές όσων δεν είναι ακόμη ικανοί να κατανοήσουν τη λογική, και, όταν αποκτήσουν τη λογική, συμφωνήσουν μαζί της ότι έχουν εθιστεί ορθά από τις κατάλληλες συνήθειες, αυτή ακριβώς η συμφωνία στο σύνολό της αποτελεί την αρετή. Όσο για εκείνο το μέρος της που έχει διαπαιδαγωγηθεί ορθά σχετικά με τις ηδονές και τις λύπες, ώστε να μισούν όσα πρέπει να μισούν, ευθύς εξαρχής μέχρι τέλους, και να αγαπούν όσα πρέπει να αγαπούν, αν αυτό ακριβώς το αποχωρίσεις με τη λογική και το ονομάσεις παιδεία, κατά τη γνώμη μου θα το έχεις ονομάσει ορθά». Αυτά λέει ο Πλάτων. Προλαβαίνοντάς τον όμως ο Δαβίδ στους ψαλμούς, διδάσκοντας να μισούμε όσα πρέπει να μισούμε και να αγαπάμε όσα πρέπει να αγαπάμε, λέει τα εξής: «Ελάτε, παιδιά, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει τη ζωή, που επιθυμεί να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Και ο Σολομών παρομοίως: «Ακούστε», λέει, «παιδιά, την παιδεία του πατέρα. Διότι σας προσφέρω αγαθό δώρο· μην ξεχνάτε τους νόμους μου»· και πάλι: «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση, μην ξεχνάς»· και: «Πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου, και κάνε τη φρόνηση οικεία σου»· και: «Σε οδούς ασεβών μην εισέλθεις και μην ποθήσεις τις οδούς των παρανόμων».

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΓ'. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με.» Ελάτε, λέει σε αυτούς που βρίσκονται κοντά και σε αυτούς που βρίσκονται μακριά, ώστε εκείνοι μεν που είναι μακριά να πλησιάσουν, εκείνοι δε που βρίσκονται κοντά να έρθουν εγγύτερα, προσφέροντας υπακοή στον Θεό όπως σε πατέρα, και να διδαχθούν τον θείο φόβο, ο οποίος προσφέρει απαλλαγή από τον φόβο των δαιμόνων, γι' αυτό και προσθέτει: Τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω.

Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου και την αγαλλίαση, τη θυσία της δικαιοσύνης και την αναφορά. Ελάτε να δείτε πάνω στο θυσιαστήριο τον σιτευτό μόσχο και τον αμνό του Θεού να θυσιάζεται και να μη θανατώνεται. Μεγαλύνετε τον Κύριο και ας υψώσουμε το όνομά Του όλοι μαζί. Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός.

Γι' αυτό και ο Παύλος, γράφοντας προς τον Τιμόθεο, έλεγε: «Σε αυτά να μένεις, αυτά να μελετάς». Και αναρίθμητα θα μπορούσε να πει κανείς γι' αυτά. Όμως, παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που ούτε καν γνωρίζουν ότι υπάρχουν Γραφές. Γι' αυτό ακριβώς τίποτα υγιές, τίποτα χρήσιμο δεν κατορθώνεται από εμάς. Αν βέβαια κάποιος ήθελε να μάθει τα της στρατιωτικής ζωής, έχει ανάγκη να μάθει τους στρατιωτικούς νόμους· και αν κάποιος ήθελε να γνωρίσει τη ναυτική ή την οικοδομική επιστήμη, ή οτιδήποτε άλλο, έχει ανάγκη να μάθει τα σχετικά με την τέχνη αυτή. Εδώ όμως δεν βλέπει κανείς να κάνουν τίποτα τέτοιο· και μάλιστα ενώ η επιστήμη αυτή απαιτεί πολλή αγρυπνία. Διότι, για να αντιληφθείς ότι και τούτο είναι τέχνη που έχει ανάγκη διδασκαλίας, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω». Άρα, πραγματικά, ο φόβος του Θεού έχει ανάγκη από διδασκαλία. Έπειτα λέει: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή;»· και εννοεί την εκεί ζωή. Και πάλι: «Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο· απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Άραγε, γνωρίζετε ποιος τα είπε αυτά; Προφήτης, ιστοριογράφος, απόστολος ή ευαγγελιστής;

Διότι, για να κατανοήσεις ότι το ζήτημα αυτό είναι μαθητεία που απαιτεί πολλή προσοχή, άκουσε τι λέει: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και πάλι ο προφήτης λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου»· και πάλι: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Επομένως, έχει ανάγκη από πολλή απερίσπαστη ησυχία εκείνος που πρόκειται να απολαύσει αυτήν τη φιλοσοφία.

Αυτά είναι ανάγκη να τα πούμε και εμείς. Θα πει όμως και ο Θεός σε εμάς: Σας έδωσα χρόνο, λέει, για να μάθετε αυτήν την τέχνη της ευλάβειας· για ποιον λόγο δαπανήσατε αυτόν τον χρόνο άσκοπα και μάταια; Και γιατί δεν πηγαίνατε συνεχώς στον διδάσκαλο, ούτε δίνατε προσοχή στα λεγόμενα; Διότι, ως προς το ότι η ευλάβεια είναι τέχνη, άκουσε τι λέει ο προφήτης: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω»· και πάλι: «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα διαπαιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις μέσα από τον νόμο σου».

Μάθετε να πράττετε το καλό. Τόσο πολύ, εξαιτίας της πολλής πονηρίας, είχαν αποβάλει ακόμη και την επιστήμη της αρετής. Έτσι και ο προφήτης Δαβίδ λέει: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Διότι από όλες τις επιστήμες αυτή είναι η ανώτερη και απαιτεί περισσότερη σπουδή, καθόσον περισσότερα είναι και εκείνα που την εμποδίζουν, δηλαδή η τυραννία της φύσεως και η ραθυμία της προαιρέσεως και οι επιβουλές των δαιμόνων και το πλήθος των βιοτικών μεριμνών. Έτσι ακριβώς λέει και ο Βαρούχ: Αυτός είναι ο Θεός μας· δεν πρόκειται να συγκριθεί κανένας άλλος μαζί Του· ανακάλυψε κάθε οδό επιστήμης.

Να με θυμάστε πάντοτε, αδελφοί, και να κρατάτε τις παραδόσεις τις οποίες παραλάβατε από τους μακάριους άνδρες, τους προφήτες και τους αποστόλους, και από τον Δεσπότη των όλων. Ως υπόδειγμα κακοπάθειας και μακροθυμίας έχετε τους προφήτες, της υπομονής τον Ιώβ, της σωφροσύνης τον Ιωσήφ, της διακρίσεως τον Δανιήλ, της αγάπης τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος προσέφερε τον εαυτό Του για εμάς, και της μετανοίας έχετε τον θεοπάτορα Δαβίδ. Διότι αυτός έχει γίνει για εμάς πρότυπο μετανοίας, συμβουλεύοντάς μας, παρακαλώντας μας και λέγοντας: «Ελάτε τέκνα, ακούστε με· και εγώ θα σας υποδείξω τον τρόπο της μετανοίας· επειδή και εγώ κάποτε σκανδαλίστηκα, αλλά διά της μετανοίας ανορθώθηκα· και γνωρίζω τη φιλανθρωπία του Δεσπότη· ξέρω πώς γνήσια υποδέχεται με ανοιχτά χέρια αυτούς που μετανοούν· διότι είναι αδύνατον ο Δεσπότης μου να ψευσθεί. Επειδή τον άκουσα να λέει: Όσα εκπορεύονται από τα χείλη μου, δεν πρόκειται να τα αθετήσω».

Διότι ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου όμως λόγοι δεν πρόκειται να παρέλθουν. Μία φορά ορκίστηκα στην αγιότητά μου. Ζω εγώ, ο οποίος δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού. Ακούσατε ότι ο Φιλάνθρωπος ορκίστηκε στον εαυτό του. Γι' αυτό προτρέπω τους πάντες: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· και όσο έχουμε καιρό, ας σπεύσουμε, πριν έλθει η μεγάλη ημέρα του Κυρίου. Ας προσέλθουμε έγκαιρα ενώπιόν του με εξομολόγηση. Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε. Διότι αυτός μας δημιούργησε, αυτός ας μας σπλαχνιστεί και ας μας ευλογήσει, ας κάνει να λάμψει το πρόσωπό του επάνω μας και ας μας ελεήσει· διότι αυτός είναι ο Θεός όσων μετανοούν, αυτός μας δέχεται όταν μετανοούμε, αυτός και θα μας ποιμάνει· σε αυτόν ανήκει η δόξα και η ισχύς και κάθε ευχαριστία, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΖ΄. — Περί σεμνής αναστροφής, και καταστάσεως, και χρηστών τρόπων, και υπακοής· και ότι, όταν ζούμε με ευσχημοσύνη, ο Θεός δοξάζεται και λατρεύεται. «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου. Να ζεις με τρόπο ευάρεστο ενώπιόν μου, και να γίνεις άμεμπτος.» «Θα πράττεις το καλό και το ευάρεστο ενώπιον του Κυρίου, για να ευτυχήσεις.» «Είπε ο Σαμουήλ: Μήπως ο Κύριος επιθυμεί το ολοκαύτωμα και τη θυσία, όσο το να υπακούει κανείς στη φωνή του Κυρίου; Ιδού, η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία, και η προσεκτική ακρόαση ανώτερη από το λίπος των κριών.» «Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου;» «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον τόπο,» κ.τ.λ. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω.» «Μακάριοι είναι οι άμεμπτοι στην οδό τους, εκείνοι που πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου.» «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ευθεία, και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια.» «Να προνοείς για το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Όποιος ζει άμεμπτα με δικαιοσύνη, μακάρια τα παιδιά που θα αφήσει.» «Θα αφήσω εντός σου λαό πράο και ταπεινό, και θα ευλαβούνται το πρόσωπο του Κυρίου, και δεν θα πράξουν αδικία, ούτε θα πουν μάταια λόγια, και δεν θα βρεθεί στο στόμα τους δόλια γλώσσα.» «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά; ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;»

Και ότι αυτό είναι αληθές, «γευθείτε και δείτε ότι είναι αγαθός ο Κύριος», ότι είναι ελεήμων και ότι είναι ταχύς στο να βοηθήσει και να λυτρώσει όσους τον φοβούνται. Γι' αυτό, «μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε αυτόν. Φοβηθείτε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», πόσο μάλλον εσείς οι αμαρτωλοί οφείλετε να τον φοβάστε και να τον τρέμετε, «διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», ούτε στον τωρινό ούτε στον μελλοντικό αιώνα. «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν» αισθητώς μεν εκείνοι που πλουτίζουν με κακό τρόπο, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, νοητώς δε οι Ιουδαίοι που ήταν πλούσιοι σε νόμο και προφήτες, και στερήθηκαν όλα αυτά ως Χριστοκτόνοι, και πείνασαν αδέκαστα· «όσοι όμως εκζητούν τον Κύριο», προσερχόμενοι από τα έθνη, «δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό». Και με άλλον τρόπο: οι πλούσιοι άγγελοι, αφού μεταβλήθηκαν σε δαίμονες, «φτώχυναν και πείνασαν», ενώ η πήλινη φύση των ανθρώπων, που ανυψώνεται στη χορεία των αγγέλων, θα γεμίσει από κάθε αγαθό. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με», για να «σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου». «Ο άνθρωπος που θέλει ζωή και αγαπά να δει αγαθές ημέρες, ας παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να μιλούν δόλο· ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό· ας ζητήσει την ειρήνη» με κάθε άνθρωπο, ακολουθώντας την με ένταση. Διότι «τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους και τα αυτιά του προς τη δέησή τους».

Ελάτε λοιπόν, τέκνα, ακούστε με, φόβο Κυρίου θα σας διδάξω. Διότι από τον Θεό έχει οριστεί η βασιλεία μου ως πατέρας του ρωμαϊκού πληρώματος, έστω κι αν χρονικά έρχεται εντελώς τελευταία μετά από πολλούς. Διότι η δεξιά του Κυρίου, η οποία ενέργησε με δύναμη επάνω μου και με ανύψωσε σε αυτό το βασιλικό ύψος, δικαίως μου παρέσχε αυτήν την προσωνυμία. Κανείς λοιπόν ας μην είναι ανυπάκουος στην παραίνεση εμού του πατέρα και βασιλιά, αλλά κλίνετε το αυτί σας στα λόγια του στόματός μου, φιλόχριστο πλήρωμα, και μάλιστα εφόσον ο λόγος αφορά την ψυχή και η ομιλία γίνεται πρόξενος σωτηρίας και αναζητεί τη σοφία του Πνεύματος. Διότι και ο καθοδηγητής και διδάσκαλός μας, ο Χριστός, αφού έγινε νέος Αδάμ και θεράπευσε διά της νηστείας την πτώση του πρώτου, την οποία υπέστη όταν γεύτηκε τον καρπό του ξύλου, επέλεξε να νηστεύσει και το υπέδειξε και σε εμάς. Με μεγάλη χαρά λοιπόν ας υποδεχθούμε τη νηστεία, σεβόμενοι Εκείνον που την χορήγησε και οικειοποιούμενοι την ωφέλεια που προέρχεται από αυτήν. Διότι, εάν δεν προσπέσουμε στον Θεό και δεν κλάψουμε ενώπιόν Του κατά τον ορισμένο αυτόν καιρό της νηστείας και εάν ο καθένας μας δεν απομακρυνθεί από τα αμαρτήματά του, πότε θα το πράξουμε αυτό;

Επιθυμώ να βρίσκομαι σε αυτήν την κατάσταση, αλλά δεν επιθυμώ να εφαρμόσω τους τρόπους με τους οποίους μπορώ να φτάσω σε αυτήν. Δεν φανερώνω αν βρήκα τόπο και καιρό κατάνυξης, φωτεινής προσευχής και καθαρτικών δακρύων. Αν η ψυχή μου προσκολλήθηκε ακολουθώντας την εντολή του Θεού και αν πορεύτηκα στην άμεμπτη οδό των προσταγμάτων Του· αν πάτησα πάνω σε φίδια και σκορπιούς, δηλαδή στα πολύμορφα πάθη σύμφωνα με την αποστολική οδό, βαδίζοντας με οσιότητα· αν προετοίμασα και αγίασα κάθε μέλος μου για τη δόξα του Θεού, ώστε η γλώσσα μου να είναι όργανο του Θεού, η καρδιά μου ναός του Αγίου Πνεύματος, τα βλέμματά μου οράσεις του Θεού, και οι λογισμοί μου έννοιες των ουρανών. Τώρα όμως κινδυνεύω, καθώς βρίσκομαι σε δυσχερή και ολέθρια κατάσταση. Αλλά ελάτε, τέκνα μου, ακούστε με· ας ενδυθούμε τον φόβο του Κυρίου και ας δώσουμε τα χέρια μεταξύ μας για τη σωτηρία όλων μας, και κανείς ας μην μείνει πίσω, επειδή θα αποβληθεί από τη μονή, όπως αυτός που απομακρύνεται από τους συνοδοιπόρους του.

Βίος και πολιτεία, ομολογία και μερική διήγηση των θαυμάτων του εν αγίοις πατρός ημών Κλήμεντος, επισκόπου Βουλγάρων, η οποία συγγράφηκε από τον αγιώτατο και αοίδιμο αρχιεπίσκοπο της Πρώτης Ιουστινιανής και πάσης Βουλγαρίας, κύριο Θεοφύλακτο, ο οποίος διετέλεσε στην Κωνσταντινούπολη μαΐστωρ των ρητόρων. Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, ελάτε και θα σας διηγηθώ, όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό, ώστε να γνωρίσει η άλλη γενεά, οι υιοί που θα γεννηθούν, και ο λαός που δημιουργείται να αινέσει τον Κύριο. Αυτά βέβαια είπε ο Δαβίδ, και εμείς μαζί με αυτόν σήμερα. Διότι πρέπει η θεία μεγαλοσύνη να διηγείται πάντοτε και προς όλους, όχι μόνο για τούτο, ότι δηλαδή δεν υπάρχει αριθμός στην αίνεση του Θεού, όπως πιστεύουμε, αφού όσα και αν εξαγγείλουμε ή μιλήσουμε, αυτά που παραλείπονται είναι πολλαπλάσια από κάθε αριθμό. αλλά διότι και σε εκείνους που είναι πιο ράθυμοι και νυστάζουν ως προς την εργασία του καλού, η μεγαλοπρέπεια των θαυμασίων του Θεού που κηρύττεται γίνεται αφορμή για αφύπνιση.