Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:13

Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Εάν κάποιος επιθυμεί, λέει, ζωή, δεν εννοεί αυτήν την κοινή που ζουν και τα άλογα ζώα, αλλά την όντως ζωή που δεν διακόπτεται από τον θάνατο. Διότι τώρα, λέει, πεθαίνετε, και η ζωή μας είναι κρυμμένη μαζί με τον Χριστό στον Θεό· όταν δε φανερωθεί ο Χριστός, η ζωή μας, τότε και εσείς θα φανερωθείτε μαζί Του μέσα σε δόξα. Επομένως, και η όντως ζωή είναι ο Χριστός, και η δική μας διαγωγή εν Αυτώ είναι η αληθινή ζωή. Παρομοίως δε, άλλες είναι οι αγαθές ημέρες, τις οποίες ως υπόσχεση προβάλλει ο Προφήτης. Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Διότι οι ημέρες αυτού του αιώνα είναι πονηρές, επειδή και αυτός ο αιώνας, ο οποίος αποτελεί το μέτρο του κόσμου (για τον οποίο έχει ειπωθεί ότι «όλος ο κόσμος κείτεται εν τω πονηρώ»), εξομοιώνεται με τη φύση του κόσμου τον οποίο καταμετρά. Και μέρη αυτού του χρόνου είναι αυτές οι ημέρες. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Εξαγοραζόμενοι τον καιρό, διότι οι ημέρες είναι πονηρές». Αλλά και ο Ιακώβ λέει: «Οι ημέρες των ετών μου είναι λίγες και πονηρές». Επομένως, τώρα δεν βρισκόμαστε στη ζωή, αλλά στον θάνατο.

Γι' αυτό και προσευχόταν ο Απόστολος, λέγοντας: «Ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα τούτου του θανάτου;» Υπάρχει, λοιπόν, κάποια άλλη ζωή, προς την οποία μας καλεί ο λόγος του Θεού· και τώρα μεν οι ημέρες μας είναι πονηρές, υπάρχουν όμως κάποιες άλλες αγαθές, τις οποίες δεν τις διακόπτει η νύχτα· διότι ο Θεός θα είναι γι' αυτές αιώνιο φως, καταυγάζοντάς τις με το φως της δικής Του δόξας. Μην νομίσεις, λοιπόν, όταν ακούσεις για αγαθές ημέρες, ότι η παρούσα ζωή σου προσφέρεται ως υπόσχεση. Διότι φθαρτές είναι αυτές οι ημέρες, τις οποίες δημιουργεί ο αισθητός ήλιος· και τίποτε το φθαρτό δεν θα μπορούσε να αποτελέσει ταιριαστό δώρο στο άφθαρτο. Διότι, εάν η ψυχή είναι άφθαρτη, άφθαρτα είναι και τα χαρίσματά της. Και «παρέρχεται το σχήμα τούτου του κόσμου». Εάν, μάλιστα, ο νόμος αποτελεί σκιά των μελλοντικών αγαθών, προσπάθησε να κατανοήσεις κάποια Σάββατα τρυφερά, άγια, από τις αιώνιες ημέρες, νουμηνίες και εορτές· και προσπάθησε να τα κατανοήσεις επάξια του πνευματικού νόμου. Παύσε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Εάν θέλεις να βρεθείς στις αγαθές ημέρες, εάν αγαπάς τη ζωή, εφάρμοσε την εντολή της ζωής.

Διότι ο απόστολος δεν εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο για να εισαγάγει κάτι το ξένο προς τη φύση, αλλά για να παρουσιάσει ασύγχυτη την έννοια του Πατρός και του Υιού. Επειδή το ότι οι λέξεις δεν αντιπαρατάσσονται μεταξύ τους, ούτε, σαν να έχουν ταχθεί σε αντίπαλες παρατάξεις σε καιρό πολέμου, παρασύρουν σε πόλεμο τις φύσεις στις οποίες αποδόθηκαν, είναι φανερό από το εξής: Ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ένα και το αυτό υποκείμενο, λέγοντας: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Και καθένας που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της φράσης, θα μπορούσε να πει ότι αυτό ολοφάνερα αναφέρεται στον Κύριο. Διότι ο απόστολος, αφού προέταξε από την προφητεία του Ησαΐα το: «Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Και ποιος έγινε σύμβουλός του;», πρόσθεσε: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Το ότι μάλιστα αυτά ελέχθησαν από τον προφήτη για τον Θεό Λόγο, τον δημιουργό πάσης κτίσεως, μπορείς να το μάθεις από τα όσα ακολουθούν: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος έστησε τα όρη στη ζυγαριά και τις κοιλάδες στον ζυγό; Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι το «ποιος» εδώ δεν δηλώνει καθόλου το παντελώς αδύνατο, αλλά το σπάνιο, όπως και στο: «Ποιος θα εγερθεί μαζί μου εναντίον εκείνων που πράττουν την πονηρία;» Και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;» Και: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;»

Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την.

Θα θεωρήσω, λοιπόν, ότι πρέπει να επαινείται ο φιλομαθής, όμως είναι αναγκαίο να γίνεται η πλέον ακριβής έρευνα στις ιερές Γραφές. Διότι, πρόσεξε μαζί μου καθαρά τη διάκριση των όσων ειπώθηκαν: επειδή για μεν τον πιστό λέει ότι θα έχει ζωή αιώνια, για δε τον απειθήσαντα ο λόγος έχει διαφορετική έμφαση. Διότι δεν είπε ότι δεν θα έχει ζωή· αφού θα αναστηθεί με τον κοινό νόμο της αναστάσεως· αλλά λέει ότι δεν θα δει ζωή, δηλαδή, δεν θα φτάσει ούτε καν σε μια απλή θέαση της ζωής των αγίων· δεν θα αγγίξει τη δική τους μακαριότητα, θα παραμείνει χωρίς να γευτεί τη διαβίωση μέσα στην ευφροσύνη. Διότι εκείνη είναι όντως η ζωή. Αντιθέτως, το να αναπνέει κανείς μέσα στις κολάσεις είναι πιο οδυνηρό από κάθε θάνατο, αφού συγκρατεί την ψυχή στο σώμα μόνο για την αίσθηση των δεινών. Μια τέτοια διαφορά ως προς τη ζωή εισάγει και ο Παύλος. Άκου τι λέει προς εκείνους που έχουν νεκρωθεί ως προς την κακία χάριν του Χριστού: «Διότι πεθάνατε, και η ζωή σας είναι κρυμμένη μαζί με τον Χριστό στον Θεό· όταν φανερωθεί ο Χριστός, η ζωή σας, τότε και εσείς θα φανερωθείτε μαζί του εν δόξη». Βλέπεις πώς ονομάζει ζωή των αγίων τη φανέρωση εν δόξη μαζί με τον Χριστό; Και τι γίνεται όταν και ο ψαλμωδός μάς ψάλλει λέγοντας: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Παύσε τη γλώσσα σου από το κακό»· άραγε δεν θα πούμε ότι με αυτά υποδηλώνεται η ζωή των αγίων; Αλλά είναι, νομίζω, ολοφάνερο σε όλους.

Διότι σε αυτούς, εφόσον επέλεξαν να αγαθοεργούν, θα τους ακολουθήσουν οι δωρεές του Θεού, και η πλούσια διανομή των άνωθεν χαρισμάτων, και η μετοχή στα επίγεια· η οποία δεν οδηγεί σε κοσμικές απολαύσεις, αλλά μάλλον χορηγεί για τις ανάγκες του σώματος τα απαραίτητα για τη ζωή.] <Ελάτε, τέκνα, ακούστε με.> (C f. 71) Αναλαμβάνει τη διδασκαλία των εθνών, της οποίας πρώτο σημείο λέει πως είναι ο φόβος του Θεού· δεύτερο, το να μην κατακρίνουν τους αδελφούς· τρίτο, να σταματούν τα χείλη από κάθε δόλο· τέταρτο, η αποχή από κάθε κακό και η άσκηση του αγαθού· και πάνω σε όλα αυτά, να προσκολλώνται στην ειρήνη· διότι ειρήνη είναι ο Χριστός. Την εφαρμογή δε αυτών λέει πως αποτελεί ζωή και αγαθές ημέρες. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;> (B f. 109 b) «Ποιος άραγε, λέει, είναι ο άνθρωπος», δηλαδή ο λογικός και συνετός, ο οποίος βέβαια επιθυμεί να κερδίσει τη ζωή στους απέραντους αιώνες και να επιτύχει ευημερία ατελεύτητη και μακρά;

Ας έλθει για να ακούσει τους λόγους μου, ας απλώσει τον νόμο, ας ενστερνιστεί το σωτήριο μάθημα. Διότι έχουν ετοιμαστεί για τους εραστές της σύμφωνης με τον νόμο ζωής εκείνα που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Αρκεί μόνο εκείνος που διδάσκεται να είναι εκτελεστής των έργων. Διότι εκείνος που έμαθε, και έπειτα δεν πράττει κανένα από τα άριστα, μοιάζει με κακή και αλμυρή γη, η οποία δέχεται μεν από τους γεωργούς σπόρους, αλλά δεν γεννά απολύτως τίποτα. Ενώ ο ακροατής των λόγων και εκτελεστής των έργων θα μπορούσε εύλογα να παρομοιαστεί με εύφορη και εξαιρετικά γόνιμη γη. (C f. 71) Ποιος είναι ο ουράνιος και συνετός άνθρωπος, που θέλει τη ζωή, όχι αυτή την κοινή, την οποία ζουν και τα άλογα ζώα, αλλά την όντως ζωή, αυτήν που δεν διακόπτεται από τον θάνατο; Και η όντως ζωή είναι ο Χριστός· συνεπώς και η δική μας διαγωγή μέσα σε Αυτόν, είναι ζωή αληθινή. <Σταμάτησε τη γλώσσα σου από το κακό.> (C f. 71) Το να βάλει λοιπόν κανείς θύρα στη γλώσσα, και να μην αφήνει τους λόγους να βγαίνουν από εμάς με άσχημο τρόπο, είναι κατόρθωμα και εύχυμος καρπός σοφής και άγιας ψυχής. (B f. 110) Πρέπει δε να αποφεύγουμε, και μάλιστα πριν από όλα τα άλλα, τις δυσφημίσεις και τις ψευδορκίες, τους ψιθύρους, τις καταλαλιές, τις λοιδορίες, τις αισχρολογίες, τις μάταιες φλυαρίες, τις ευτραπελίες· αλλά μάλλον να ευλογούμε και να μην καταραστούμε, και με τις υμνωδίες προς τον Θεό σχεδόν να ρυθμίζουμε τη γλώσσα μας, να λέμε την αλήθεια προς τον πλησίον, και να συγκρατούμε τα χείλη μας από το να λαλήσουν δόλο.

Τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Βλέπετε την παρρησία του αγίου. Εμείς, όταν θέλουμε να πούμε κάτι καλό, πάντοτε λέμε: Θέλετε να συζητήσουμε λίγο και να εξετάσουμε τον φόβο του Θεού ή κάποια άλλη αρετή; Ο άγιος όμως δεν έκανε έτσι, αλλά με παρρησία έλεγε: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Έπειτα, σαν να του απαντά κάποιος ότι: Εγώ θέλω, δίδαξέ με πώς να ζήσω και να δω αγαθές ημέρες, διδάσκει και λέει: Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο.

Και στο δεύτερο βιβλίο των Νόμων προσθέτει: «Παιδεία, λοιπόν, ονομάζω την αρετή που εμφανίζεται πρώτα στα παιδιά· δηλαδή, εάν η ηδονή και η αγάπη και η λύπη και το μίσος αναπτύσσονται ορθά στις ψυχές όσων δεν είναι ακόμη ικανοί να κατανοήσουν τη λογική, και, όταν αποκτήσουν τη λογική, συμφωνήσουν μαζί της ότι έχουν εθιστεί ορθά από τις κατάλληλες συνήθειες, αυτή ακριβώς η συμφωνία στο σύνολό της αποτελεί την αρετή. Όσο για εκείνο το μέρος της που έχει διαπαιδαγωγηθεί ορθά σχετικά με τις ηδονές και τις λύπες, ώστε να μισούν όσα πρέπει να μισούν, ευθύς εξαρχής μέχρι τέλους, και να αγαπούν όσα πρέπει να αγαπούν, αν αυτό ακριβώς το αποχωρίσεις με τη λογική και το ονομάσεις παιδεία, κατά τη γνώμη μου θα το έχεις ονομάσει ορθά». Αυτά λέει ο Πλάτων. Προλαβαίνοντάς τον όμως ο Δαβίδ στους ψαλμούς, διδάσκοντας να μισούμε όσα πρέπει να μισούμε και να αγαπάμε όσα πρέπει να αγαπάμε, λέει τα εξής: «Ελάτε, παιδιά, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει τη ζωή, που επιθυμεί να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Και ο Σολομών παρομοίως: «Ακούστε», λέει, «παιδιά, την παιδεία του πατέρα. Διότι σας προσφέρω αγαθό δώρο· μην ξεχνάτε τους νόμους μου»· και πάλι: «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση, μην ξεχνάς»· και: «Πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου, και κάνε τη φρόνηση οικεία σου»· και: «Σε οδούς ασεβών μην εισέλθεις και μην ποθήσεις τις οδούς των παρανόμων».

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Και αυτός ακριβώς ο ήχος είναι και μέσο αποδίωξης αυτών των θηρίων και προστασία εκείνων που ασκούν τη νηστεία. Είναι λοιπόν η νηστεία και η ακρασία αντίθετες μεταξύ τους, όπως η ζωή και ο θάνατος. Και η μεν νηστεία είναι εντολή ζωής, όντας συνομήλικη με την ανθρώπινη φύση, η οποία δόθηκε αρχικά στον Αδάμ μέσα στον παράδεισο από τον Θεό, για τη διαφύλαξη της ζωής και της θείας χάριτος που του εμφυτεύθηκε από τον ίδιο τον Θεό. Η δε ακρασία είναι συμβουλή θανάτου, τόσο του σώματος όσο και της ψυχής, η οποία δόθηκε δόλια στον Αδάμ μέσα στον παράδεισο από τον διάβολο μέσω της Εύας, για την έκπτωση από τη ζωή και την αποξένωση από τη θεία χάρη του Θεού· διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε χαίρεται για την απώλεια των ζωντανών. Ποιος είναι λοιπόν ο άνθρωπος που θέλει να βρει τη ζωή και τη χάρη που βρίσκεται στον Θεό και προέρχεται από τον Θεό; Ας αποφύγει τη θανατηφόρα ακρασία και ας προστρέξει στη θεοποιό νηστεία και εγκράτεια, για να επανέλθει με χαρά στον παράδεισο.

Εκείνος που κλέβει ή και φανερά αρπάζει και πλεονεκτεί, ας μην κλέβει πλέον, ούτε να πλεονεκτεί, ούτε να αρπάζει τα ξένα, αλλά και από τα δικά του ας δίνει σε αυτούς που δεν έχουν. Και για να το πω συνοπτικά, αν θέλετε ζωή και να δείτε αγαθές ημέρες, και να σωθείτε από τους ορατούς και αόρατους εχθρούς, τόσο από τους βαρβάρους που επιτίθενται τώρα όσο και από τα κολαστήρια εκείνα που προορίζονται για τον αρχέκακο και τους αγγέλους του, απομακρυνθείτε από κάθε κακό και πράξτε το αγαθό. Διότι «μην πλανάσθε», λέει ο απόστολος προς τους Κορινθίους: «ούτε πόρνοι ούτε μοιχοί ούτε θηλυπρεπείς ούτε αρσενοκοίτες ούτε πλεονέκτες ούτε μέθυσοι ούτε λοίδοροι ούτε άρπαγες πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος, λοιπόν, που δεν έχει κληρονομιά με τον Θεό, ούτε ανήκει στον Θεό, ούτε έχει Πατέρα τον Θεό.

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

γ΄. Εδώ το «Ποιος», ο προφήτης δεν το χρησιμοποίησε με την έννοια του αδύνατου, αλλά του σπάνιου· όπως το «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Θεού;» και «Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή;». Διότι, εκφράζοντας απορία γι' αυτούς, τους παρουσιάζει συγχρόνως σπάνιους και μακάριους. Όπως ακριβώς και εδώ· διότι το να γνωρίζει κανείς τη δύναμη της οργής του Θεού, και από τον φόβο Του, δηλαδή εξαιτίας του φόβου Του, να υπολογίζει τον θυμό Του, δηλαδή να ερευνά και να αναλογίζεται, έχει ως αποτέλεσμα την αποχή από τα αμαρτήματα και την κατόρθωση των αρετών. «Έτσι γνώρισέ μου το δεξί σου χέρι, και αυτούς που είναι εκπαιδευμένοι στην καρδιά με σοφία». Δεξί χέρι του Θεού ονομάζει τον Χριστό· εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία, δηλαδή, εν Χριστώ (επειδή ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού), εννοεί τους αποστόλους· διότι δεν είπε «εκπαιδευμένους στη γλώσσα», αλλά «στην καρδιά», πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των αποστόλων ως θεοφόρων, οι οποίοι έχουν και νου Χριστού, όπως ακριβώς έλεγε και ο Παύλος. Ζητά να γνωριστεί λοιπόν, δηλαδή, να αποκαλυφθεί ο Χριστός και οι απόστολοι, ώστε από εκεί να πρεσβεύεται η σωτηρία ημών των αμαρτανόντων. Αλλά εφόσον είπε «Έτσι γνώρισε», και έπειτα δεν πρόσθεσε το πώς, είναι φανερό ότι θέλησε μεν να πει τον τρόπο με τον οποίο προσεύχεται να αποκαλυφθεί ο Χριστός, είτε ίσως μέσα σε δόξα, είτε σε ταπείνωση, αλλά βρέθηκε σε απορία για το ποιον έπρεπε να επιλέξει.

Γι' αυτό και ο Παύλος, γράφοντας προς τον Τιμόθεο, έλεγε: «Σε αυτά να μένεις, αυτά να μελετάς». Και αναρίθμητα θα μπορούσε να πει κανείς γι' αυτά. Όμως, παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που ούτε καν γνωρίζουν ότι υπάρχουν Γραφές. Γι' αυτό ακριβώς τίποτα υγιές, τίποτα χρήσιμο δεν κατορθώνεται από εμάς. Αν βέβαια κάποιος ήθελε να μάθει τα της στρατιωτικής ζωής, έχει ανάγκη να μάθει τους στρατιωτικούς νόμους· και αν κάποιος ήθελε να γνωρίσει τη ναυτική ή την οικοδομική επιστήμη, ή οτιδήποτε άλλο, έχει ανάγκη να μάθει τα σχετικά με την τέχνη αυτή. Εδώ όμως δεν βλέπει κανείς να κάνουν τίποτα τέτοιο· και μάλιστα ενώ η επιστήμη αυτή απαιτεί πολλή αγρυπνία. Διότι, για να αντιληφθείς ότι και τούτο είναι τέχνη που έχει ανάγκη διδασκαλίας, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω». Άρα, πραγματικά, ο φόβος του Θεού έχει ανάγκη από διδασκαλία. Έπειτα λέει: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή;»· και εννοεί την εκεί ζωή. Και πάλι: «Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο· απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Άραγε, γνωρίζετε ποιος τα είπε αυτά; Προφήτης, ιστοριογράφος, απόστολος ή ευαγγελιστής;

ΙΘ΄. Έπειτα, ο πολυπράγμων βασιλιάς λέγει στον προγνώστη και μάντη: «Τι να κάνω και τι να πράξω, ώστε να διαβιώσω όλο μου τον χρόνο μέσα σε ευζωία, ευημερία και τροπαιοφόρες νίκες;». Και του απαντά ο Σαββάτιος: «Εσύ μεν, βασιλιά, ευτύχησες και θα γίνεις ονομαστός ανάμεσα στους βασιλείς της γης. Εάν όμως θέλεις ζωή και αγαπάς να δεις αγαθές ημέρες, και να κυριεύσεις επί εθνών και βαρβάρων, εξαφάνισε τελείως κάθε μνήμη των εικόνων. Και ιδού, πρόκειται επί τριάντα δύο ολόκληρα χρόνια, μαζί με τον υιό σου τον κύριο Κωνσταντίνο, να άρχεις και να βασιλεύεις, και θα καθυποτάξεις τους Βουλγάρους, και θα μπήξεις τη ρομφαία σου στο μέσον της Βουλγαρίας, στη χάλκινη άλωνα της αυλής τους. Αλλά αυτό που πρόκειται να κάνεις, κάνε το γρήγορα· ούτε ψηλά να αφήσεις εικόνα, ούτε χαμηλά».

Και ότι αυτό είναι αληθές, «γευθείτε και δείτε ότι είναι αγαθός ο Κύριος», ότι είναι ελεήμων και ότι είναι ταχύς στο να βοηθήσει και να λυτρώσει όσους τον φοβούνται. Γι' αυτό, «μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε αυτόν. Φοβηθείτε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», πόσο μάλλον εσείς οι αμαρτωλοί οφείλετε να τον φοβάστε και να τον τρέμετε, «διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», ούτε στον τωρινό ούτε στον μελλοντικό αιώνα. «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν» αισθητώς μεν εκείνοι που πλουτίζουν με κακό τρόπο, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, νοητώς δε οι Ιουδαίοι που ήταν πλούσιοι σε νόμο και προφήτες, και στερήθηκαν όλα αυτά ως Χριστοκτόνοι, και πείνασαν αδέκαστα· «όσοι όμως εκζητούν τον Κύριο», προσερχόμενοι από τα έθνη, «δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό». Και με άλλον τρόπο: οι πλούσιοι άγγελοι, αφού μεταβλήθηκαν σε δαίμονες, «φτώχυναν και πείνασαν», ενώ η πήλινη φύση των ανθρώπων, που ανυψώνεται στη χορεία των αγγέλων, θα γεμίσει από κάθε αγαθό. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με», για να «σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου». «Ο άνθρωπος που θέλει ζωή και αγαπά να δει αγαθές ημέρες, ας παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να μιλούν δόλο· ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό· ας ζητήσει την ειρήνη» με κάθε άνθρωπο, ακολουθώντας την με ένταση. Διότι «τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους και τα αυτιά του προς τη δέησή τους».

Εάν, λοιπόν, θέλουμε τη ζωή και αγαπούμε «να δούμε ημέρες αγαθές», ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα μας «από το κακό και τα χείλη από το να» προφέρουν δόλο. Ας απομακρυνθεί η μνησικακία· διότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο»· ας αποβάλουμε την υπερηφάνεια, διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς» και υπάκουους «δίνει χάρη».

Διότι εδώ η λέξη «ποιος» δεν είναι δηλωτική αμφιβολίας· αλλά χρησιμοποιείται όπως στο: «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου;», και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;», και: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;». Λίγοι, λοιπόν, γνωρίζουν, όχι μόνο από τους απλούστερους και εκείνους που διάγουν κοινό βίο, αλλά ακόμη και από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, ότι η ψυχή είναι αθάνατη, και αποτελεί πνοή ζωής και θείο εμφύσημα, και ότι έλκει την καταγωγή της από άνω, και εκεί επιστρέφει πάλι. Κατά το μέρος, λοιπόν, που μετέχουμε στη ζωή η οποία είναι κοινή με τα άλογα ζώα, διοικούμαστε από τη φύση, όπως έχει οριστεί από την πρόνοια, και, όμοια με τα κτήνη, εκπληρώνουμε το οφειλόμενο στη γένεση τέλος του βίου μας· ενώ κατά το μέρος που μετέχουμε ιδιαιτέρως στην αθάνατη φύση και στο ίδιο το Είναι, διακυβερνώμαστε άμεσα από την ίδια την πρόνοια και κατευθυνόμαστε προς τον άνω κλήρο. Αλλά τι θα μπορούσε να λεχθεί για εκείνους που εξάγονται από τη ζωή βίαια, είτε από τον ίδιο τους τον εαυτό είτε από άλλους;

Και αυτό αποδεικνύεται από τα συμφραζόμενα του προκειμένου πιο σαφώς· διότι, αφού προείπε εκεί «είπα στην καρδιά μου περί των λόγων των υιών των ανθρώπων, ότι θα τους κρίνει ο Θεός, και για να δείξει ότι αυτοί είναι κτήνη», προσθέτει ποιος είναι ο λόγος για τον οποίο θα κριθούν και για τον οποίο θα καταταχθούν στη μοίρα των κτηνών: «επειδή η τύχη», λέει, «των υιών των ανθρώπων και η τύχη του κτήνους είναι μία σε αυτούς· όπως είναι ο θάνατος του ενός, έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου». Και αυτή μεν είναι η δοξασία και η πεποίθηση των πολλών. Αυτός όμως, καταθέτοντας τη δική του γνώμη, διδάσκει ότι είναι ίδιον λίγων το να κάνουν την ορθή διάκριση αυτών, ώστε να γνωρίζουν ότι το μεν πνεύμα του κτήνους διαλύεται στη γη, από την οποία και συστάθηκε, ενώ το πνεύμα του ανθρώπου επιστρέφει στον Θεό, ο οποίος του το έδωσε, ενθέτοντας από τον εαυτό Του ζωή στο σώμα που ελήφθη από την ύλη, «την οποία ως ψυχή νοερή και εικόνα Θεού γνωρίζει ο Λόγος» κατά τον θεολόγο Γρηγόριο. Διότι και το «τις» (ποιος) στη Γραφή ως επί το πλείστον συνηθίζεται να χρησιμοποιείται για το σπάνιο· όπως το «ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;» και «ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή;» και «ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;» και τα παρόμοια.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε να ζήσουμε καλή ζωή και εάν επιθυμούμε να δούμε αγαθές ημέρες, ας ακούσουμε εκείνον που λέει: Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την. Και πού είναι στραμμένοι οι οφθαλμοί του Κυρίου, παρά επάνω σε εκείνους που Τον φοβούνται;

Αυτά δε τα λέγω, επειδή παρατηρώ ότι γίνονται μεταξύ σας φλυαρίες και φιλονικίες, ταραχές και παροξυσμοί, και αγανακτήσεις· αλλά όχι σε όλους· ερωτώ δε, αδελφοί, από ποιες αιτίες έχουν δημιουργηθεί; Από πουθενά αλλού, όπως εγώ νομίζω, παρά μόνο από το ότι δεν έχετε το έργο της ταπεινώσεως. Σας παρακαλώ, λοιπόν, όπως λέει ο απόστολος: να μη γίνεσθε παιδιά στο μυαλό, αλλά ως προς την κακία να είστε νήπια· μη φλυαρείτε για πράγματα χωρίς καμία χρησιμότητα· μήτε, θέλοντας να επιβάλετε τους ισχυρισμούς σας, να ρητορεύετε και να μωρολογείτε, προβάλλοντας το ένα και το άλλο και κατακρίνοντας. «Ποιος είναι», λέει, «ο άνθρωπος που θέλει ζωή, που αγαπά να δει καλές ημέρες;» Αυτός που ρώτησε, ο ίδιος και απαντά.

Λόγος ΝΔ'. Λόγος 54ος. Να αποφεύγουμε τον καύσωνα της κακής παρρησίας. Αδελφοί μου, πατέρες και τέκνα, εσείς είστε το έργο μου εν Κυρίω· γι' αυτό δεν αποτελεί κόπο για μένα, ούτε στενοχώρια το να σας επισκέπτομαι μέσω της κατηχήσεως και να διεγείρω την προθυμία της ψυχής σας στην εργασία των εντολών του Κυρίου, αλλά μάλλον αποτελεί υπόθεση ευφροσύνης και αφορμή αγαλλιάσεως αυτό ακριβώς το να σας μιλώ, να σας απευθύνομαι και να κινώ τη συζήτηση για τη σωτηρία σας. Τι, και πώς, και σε ποιον βαθμό θα πορευθούμε και θα εργαστούμε για την επιτυχία της βασιλείας των ουρανών. Διότι οι οδοί είναι και πολλές και μία· μία μεν διότι η αρετή είναι μονογενής, πολλές δε, διότι η ίδια διαιρείται σε πολλά κατορθώματα. Ας τα επιλέξουμε αυτά, αγαπημένα μου τέκνα, με όλη μας τη δύναμη· και ο ένας ας τρέχει διά της θεομίμητης υπακοής δρόμο ανεμπόδιστο και ατελεύτητο, ο άλλος δε διά της χριστοφόρου ταπεινώσεως δρόμο ομαλότατο και συντομότατο· και οι δύο, ή μάλλον όλοι, ας ασπαστούμε την εκκοπή του θελήματος ως άμωμη θυσία. Ποιος είναι ο άνθρωπος, λέγει, που θέλει ζωή, αγαπώντας να δει αγαθές ημέρες, παρά εκείνος που αληθινά εκκόπτει το θέλημά του; Αυτός είναι που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο πτώσεως, λυτρώνοντας την ψυχή του από τα χέρια του άδη· αυτός είναι ο υιός του φωτός, ο οποίος έχει την ψυχή του καθαρμένη από κάθε εμπαθή προσκόλληση· διότι ξεριζώνει κάθε πάθος εκ θεμελίων.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΕ΄. Περί της εκκοπής του ιδίου θελήματος και της αποφυγής της επικίνδυνης παρρησίας. Αδελφοί και πατέρες και τέκνα, "εσείς είστε το έργο μου εν Κυρίω". Γι' αυτό δεν μου είναι κόπος, ούτε στενοχώρια, το να σας επισκέπτομαι μέσω της κατηχήσεως και να διεγείρω την προθυμία της ψυχής σας για την εργασία των εντολών του Κυρίου, αλλά μάλλον αποτελεί υπόθεση ευφροσύνης και αφορμή αγαλλιάσεως αυτό ακριβώς το να σας μιλώ, να σας απευθύνομαι και να κινώ τη συζήτηση για το σώμα σας, για το τι και πώς και σε ποιο βαθμό θα πορευθούμε και θα πραγματευθούμε για την επίτευξη της βασιλείας των ουρανών. Διότι βέβαια οι οδοί είναι και πολλές και μία· μία μεν, επειδή η αρετή είναι ενιαία, πολλές δε, επειδή η ίδια διαιρείται σε πολλά κατορθώματα. Ας την επιλέξουμε, αγαπημένα μου τέκνα, με όλη μας τη δύναμη, και ο μεν ας διανύει διά της θεομίμητης υπακοής δρόμο ανεμπόδιστο και ατελεύτητο, ο δε διά της χριστοφόρου ταπεινώσεως δρόμο ομαλότατο και συντομότατο, και οι δύο, ή μάλλον όλοι μας, ας ασπασθούμε την εκκοπή του θελήματος ως άμωμη θυσία. "Ποιος είναι ο άνθρωπος", λέει, "που επιθυμεί ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες;" Κανείς άλλος από εκείνον που πραγματικά εκκόπτει το θέλημά του· αυτός είναι, "ο οποίος θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο πτώσεως, λυτρώνοντας την ψυχή του από τα χέρια του άδη".

Αν υπάρχει κάποια αρετή και κάποιος έπαινος, σας παρακαλώ, για την αγάπη του Κυρίου, ανανήψτε εσείς που έχετε ναρκωθεί από τέτοια πάθη, γρηγορήστε εσείς που κοιμάστε μπροστά σε τόσο μεγάλα προσκόμματα. Αν, λοιπόν, θέλουμε να ζήσουμε καλή ζωή και αν αγαπάμε να δούμε αγαθές ημέρες, ας ακούσουμε αυτόν που λέει: «απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό, αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την» και «πού στρέφονται τα μάτια του Κυρίου», παρά «πάνω σε εκείνους που τον φοβούνται»; Και πού στρέφεται το οργισμένο «πρόσωπο του Κυρίου», παρά «εναντίον εκείνων που πράττουν κακά, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους»; Όλη η συνέχεια του ψαλμού μάς υποδεικνύει μια άριστη νουθεσία, αν θέλουμε να δώσουμε προσοχή.