Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:14

Διότι το να απαντά κανείς σε πράγματα τόσο φανερά, που λάμπουν περισσότερο και από το φως, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να παρέχει προφάσεις αναισχυντίας σε αυτούς που παρανομούν κατ' αυτόν τον τρόπο. Και τούτο το διδαχθήκαμε από τον Σωτήρα. Διότι, αφού ο Πιλάτος ένιψε τα χέρια του και αντελήφθη τη συκοφαντία των τότε Ιουδαίων, ο Κύριος δεν του έδωσε πλέον καμία απόκριση, αλλά αντιθέτως έστειλε θεϊκό μήνυμα στη γυναίκα του, ώστε Εκείνος που κρινόταν να γίνει πιστευτό ότι είναι Θεός όχι με λόγια, αλλά με δύναμη. Προς δε τον Καϊάφα, μην απαντώντας στη φλυαρία του, ο Ίδιος με την επαγγελία Του οδήγησε τους πάντες στη γνώση. Αφού, λοιπόν, ανέβαλα επί πολύ καιρό [την απάντησή μου] και βλέποντας τη λογομαχία όσων φέρονται με αναίδεια, τελικώς σεβάστηκα τον δικό σου ζήλο υπέρ της αλήθειας και υπαγόρευσα [τα παρόντα], τα οποία δεν είναι τίποτα περισσότερο από όσα γράφτηκαν από εσένα, ούτως ώστε, πειθόμενος πλέον από τα ίδια τα επιχειρήματα που προέβαλε ο αντίπαλος, να παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να λαλούν δόλο. Και μακάρι αυτού του είδους οι άνθρωποι να μην ονειδίζουν πλέον, μαζί με τους περαστικούς τότε Ιουδαίους, Εκείνον που κρεμόταν επί του ξύλου, λέγοντας: «Αν είναι Υιός του Θεού, θα τον σώσει». Εάν όμως τελικά ούτε και έτσι δεν υποχωρούν ντροπιασμένοι, εσύ τουλάχιστον, έχοντας κατά νου την αποστολική παραγγελία, «αιρετικό άνθρωπο, μετά από την πρώτη και τη δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος».

Γι' αυτό και προσευχόταν ο Απόστολος, λέγοντας: «Ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα τούτου του θανάτου;» Υπάρχει, λοιπόν, κάποια άλλη ζωή, προς την οποία μας καλεί ο λόγος του Θεού· και τώρα μεν οι ημέρες μας είναι πονηρές, υπάρχουν όμως κάποιες άλλες αγαθές, τις οποίες δεν τις διακόπτει η νύχτα· διότι ο Θεός θα είναι γι' αυτές αιώνιο φως, καταυγάζοντάς τις με το φως της δικής Του δόξας. Μην νομίσεις, λοιπόν, όταν ακούσεις για αγαθές ημέρες, ότι η παρούσα ζωή σου προσφέρεται ως υπόσχεση. Διότι φθαρτές είναι αυτές οι ημέρες, τις οποίες δημιουργεί ο αισθητός ήλιος· και τίποτε το φθαρτό δεν θα μπορούσε να αποτελέσει ταιριαστό δώρο στο άφθαρτο. Διότι, εάν η ψυχή είναι άφθαρτη, άφθαρτα είναι και τα χαρίσματά της. Και «παρέρχεται το σχήμα τούτου του κόσμου». Εάν, μάλιστα, ο νόμος αποτελεί σκιά των μελλοντικών αγαθών, προσπάθησε να κατανοήσεις κάποια Σάββατα τρυφερά, άγια, από τις αιώνιες ημέρες, νουμηνίες και εορτές· και προσπάθησε να τα κατανοήσεις επάξια του πνευματικού νόμου. Παύσε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Εάν θέλεις να βρεθείς στις αγαθές ημέρες, εάν αγαπάς τη ζωή, εφάρμοσε την εντολή της ζωής.

Διότι αυτός που με αγαπά, λέει, θα τηρήσει τις εντολές μου. Και πρώτη εντολή είναι το να παύσεις τη γλώσσα από το κακό, και τα χείλη από το να μιλήσουν με δόλο. Διότι σχεδόν η πιο πρόχειρη και η πλέον πολύτροπη αμαρτία είναι αυτή που ενεργείται διά της γλώσσας. Οργίστηκες; Και η γλώσσα προτρέχει. Κυριεύεσαι από επιθυμίες; Έχεις τη γλώσσα προ πάντων σαν κάποιον μαστροπό και προαγωγό, η οποία συμπράττει στην αμαρτία, υποκρινόμενη προς τους πλησίον. Και η γλώσσα γίνεται για σένα όπλο για την αδικία, καθώς δεν εκφωνεί αυτά που προέρχονται από την καρδιά, αλλά προφέρει αυτά που αποσκοπούν στην απάτη. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε λεπτομερώς όλα τα αμαρτήματα που διαπράττονται διά της γλώσσας; Η ζωή μας είναι γεμάτη από τα πταίσματα της γλώσσας. Η αισχρολογία, η ευτραπελία, η μωρολογία, τα ανάρμοστα, οι καταλαλιές, ο αργός λόγος, οι επιορκίες, οι ψευδομαρτυρίες, όλα αυτά τα κακά, και ακόμη περισσότερα από αυτά, είναι δημιουργήματα της γλώσσας. Εκείνοι δε που ανοίγουν το στόμα τους κατά της δόξας του Θεού και λαλούν αδικία προς τα ύψη, μήπως με κάποιο άλλο μέσο εργάζονται την ασέβεια και όχι με το όργανο της γλώσσας; Επειδή λοιπόν, «από τα λόγια σου θα δικαιωθείς και από τα λόγια σου θα κατακριθείς», παύσε τη γλώσσα σου από το κακό και μην συγκεντρώνεις μάταιους θησαυρούς με ψευδή γλώσσα.

Σταμάτησε και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο· δηλαδή, κάνε ολόκληρο το όργανο που σου έχει δοθεί για τη διακονία του λόγου να απέχει από την πονηρή ενέργεια. Ο δε δόλος είναι κρυφή κακοπραγία, η οποία προσφέρεται στον πλησίον με την προσποίηση των καλύτερων προθέσεων.

Ας ερωτηθεί, λοιπόν, αντιθέτως και από εμάς: άραγε εν αρχή ήταν ο Θεός Λόγος μαζί με τον Θεό, ή προστέθηκε αργότερα; Διότι, εάν μεν ήταν, παύσε τη γλώσσα σου από το κακό, από τη βλασφημία δηλαδή του ότι «δεν υπήρχε»· εάν όμως δεν ήταν, πράγμα που δεν είναι καν θεμιτό να το πει κανείς, θα απευθυνθώ σε σένα με λόγια πιο οικεία στα δικά σου, λέγοντας ότι ο ισχυρισμός αυτός ενέχει υπερβολή όχι μόνο βλασφημίας, αλλά και παράνοιας, το να απαιτούν δηλαδή οι άνθρωποι ευθύνες για τα λόγια του Πνεύματος, και από τη μια να ομολογεί κάποιος ότι είναι μαθητής των Ευαγγελίων, και από την άλλη να εγείρεται ενάντια σε αυτά τα ίδια.

Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την.

Διότι σε αυτούς, εφόσον επέλεξαν να αγαθοεργούν, θα τους ακολουθήσουν οι δωρεές του Θεού, και η πλούσια διανομή των άνωθεν χαρισμάτων, και η μετοχή στα επίγεια· η οποία δεν οδηγεί σε κοσμικές απολαύσεις, αλλά μάλλον χορηγεί για τις ανάγκες του σώματος τα απαραίτητα για τη ζωή.] <Ελάτε, τέκνα, ακούστε με.> (C f. 71) Αναλαμβάνει τη διδασκαλία των εθνών, της οποίας πρώτο σημείο λέει πως είναι ο φόβος του Θεού· δεύτερο, το να μην κατακρίνουν τους αδελφούς· τρίτο, να σταματούν τα χείλη από κάθε δόλο· τέταρτο, η αποχή από κάθε κακό και η άσκηση του αγαθού· και πάνω σε όλα αυτά, να προσκολλώνται στην ειρήνη· διότι ειρήνη είναι ο Χριστός. Την εφαρμογή δε αυτών λέει πως αποτελεί ζωή και αγαθές ημέρες. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;> (B f. 109 b) «Ποιος άραγε, λέει, είναι ο άνθρωπος», δηλαδή ο λογικός και συνετός, ο οποίος βέβαια επιθυμεί να κερδίσει τη ζωή στους απέραντους αιώνες και να επιτύχει ευημερία ατελεύτητη και μακρά;

Ας έλθει για να ακούσει τους λόγους μου, ας απλώσει τον νόμο, ας ενστερνιστεί το σωτήριο μάθημα. Διότι έχουν ετοιμαστεί για τους εραστές της σύμφωνης με τον νόμο ζωής εκείνα που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Αρκεί μόνο εκείνος που διδάσκεται να είναι εκτελεστής των έργων. Διότι εκείνος που έμαθε, και έπειτα δεν πράττει κανένα από τα άριστα, μοιάζει με κακή και αλμυρή γη, η οποία δέχεται μεν από τους γεωργούς σπόρους, αλλά δεν γεννά απολύτως τίποτα. Ενώ ο ακροατής των λόγων και εκτελεστής των έργων θα μπορούσε εύλογα να παρομοιαστεί με εύφορη και εξαιρετικά γόνιμη γη. (C f. 71) Ποιος είναι ο ουράνιος και συνετός άνθρωπος, που θέλει τη ζωή, όχι αυτή την κοινή, την οποία ζουν και τα άλογα ζώα, αλλά την όντως ζωή, αυτήν που δεν διακόπτεται από τον θάνατο; Και η όντως ζωή είναι ο Χριστός· συνεπώς και η δική μας διαγωγή μέσα σε Αυτόν, είναι ζωή αληθινή. <Σταμάτησε τη γλώσσα σου από το κακό.> (C f. 71) Το να βάλει λοιπόν κανείς θύρα στη γλώσσα, και να μην αφήνει τους λόγους να βγαίνουν από εμάς με άσχημο τρόπο, είναι κατόρθωμα και εύχυμος καρπός σοφής και άγιας ψυχής. (B f. 110) Πρέπει δε να αποφεύγουμε, και μάλιστα πριν από όλα τα άλλα, τις δυσφημίσεις και τις ψευδορκίες, τους ψιθύρους, τις καταλαλιές, τις λοιδορίες, τις αισχρολογίες, τις μάταιες φλυαρίες, τις ευτραπελίες· αλλά μάλλον να ευλογούμε και να μην καταραστούμε, και με τις υμνωδίες προς τον Θεό σχεδόν να ρυθμίζουμε τη γλώσσα μας, να λέμε την αλήθεια προς τον πλησίον, και να συγκρατούμε τα χείλη μας από το να λαλήσουν δόλο.

Τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Βλέπετε την παρρησία του αγίου. Εμείς, όταν θέλουμε να πούμε κάτι καλό, πάντοτε λέμε: Θέλετε να συζητήσουμε λίγο και να εξετάσουμε τον φόβο του Θεού ή κάποια άλλη αρετή; Ο άγιος όμως δεν έκανε έτσι, αλλά με παρρησία έλεγε: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Έπειτα, σαν να του απαντά κάποιος ότι: Εγώ θέλω, δίδαξέ με πώς να ζήσω και να δω αγαθές ημέρες, διδάσκει και λέει: Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο.

Ιδού, προς το παρόν ανακόπτει την ενέργεια του κακού διά του φόβου του Θεού· το «Παύσον την γλώσσαν σου από κακού» σημαίνει το να μην πλήξεις με τίποτα τη συνείδηση του πλησίον, το να μην κακολογήσεις, το να μην παροξύνεις· το δε «τα χείλη να μη λαλήσουν δόλο» σημαίνει το να μην εξαπατήσεις τον πλησίον.

Και στο δεύτερο βιβλίο των Νόμων προσθέτει: «Παιδεία, λοιπόν, ονομάζω την αρετή που εμφανίζεται πρώτα στα παιδιά· δηλαδή, εάν η ηδονή και η αγάπη και η λύπη και το μίσος αναπτύσσονται ορθά στις ψυχές όσων δεν είναι ακόμη ικανοί να κατανοήσουν τη λογική, και, όταν αποκτήσουν τη λογική, συμφωνήσουν μαζί της ότι έχουν εθιστεί ορθά από τις κατάλληλες συνήθειες, αυτή ακριβώς η συμφωνία στο σύνολό της αποτελεί την αρετή. Όσο για εκείνο το μέρος της που έχει διαπαιδαγωγηθεί ορθά σχετικά με τις ηδονές και τις λύπες, ώστε να μισούν όσα πρέπει να μισούν, ευθύς εξαρχής μέχρι τέλους, και να αγαπούν όσα πρέπει να αγαπούν, αν αυτό ακριβώς το αποχωρίσεις με τη λογική και το ονομάσεις παιδεία, κατά τη γνώμη μου θα το έχεις ονομάσει ορθά». Αυτά λέει ο Πλάτων. Προλαβαίνοντάς τον όμως ο Δαβίδ στους ψαλμούς, διδάσκοντας να μισούμε όσα πρέπει να μισούμε και να αγαπάμε όσα πρέπει να αγαπάμε, λέει τα εξής: «Ελάτε, παιδιά, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει τη ζωή, που επιθυμεί να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Και ο Σολομών παρομοίως: «Ακούστε», λέει, «παιδιά, την παιδεία του πατέρα. Διότι σας προσφέρω αγαθό δώρο· μην ξεχνάτε τους νόμους μου»· και πάλι: «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση, μην ξεχνάς»· και: «Πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου, και κάνε τη φρόνηση οικεία σου»· και: «Σε οδούς ασεβών μην εισέλθεις και μην ποθήσεις τις οδούς των παρανόμων».

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Εκείνος που κλέβει ή και φανερά αρπάζει και πλεονεκτεί, ας μην κλέβει πλέον, ούτε να πλεονεκτεί, ούτε να αρπάζει τα ξένα, αλλά και από τα δικά του ας δίνει σε αυτούς που δεν έχουν. Και για να το πω συνοπτικά, αν θέλετε ζωή και να δείτε αγαθές ημέρες, και να σωθείτε από τους ορατούς και αόρατους εχθρούς, τόσο από τους βαρβάρους που επιτίθενται τώρα όσο και από τα κολαστήρια εκείνα που προορίζονται για τον αρχέκακο και τους αγγέλους του, απομακρυνθείτε από κάθε κακό και πράξτε το αγαθό. Διότι «μην πλανάσθε», λέει ο απόστολος προς τους Κορινθίους: «ούτε πόρνοι ούτε μοιχοί ούτε θηλυπρεπείς ούτε αρσενοκοίτες ούτε πλεονέκτες ούτε μέθυσοι ούτε λοίδοροι ούτε άρπαγες πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος, λοιπόν, που δεν έχει κληρονομιά με τον Θεό, ούτε ανήκει στον Θεό, ούτε έχει Πατέρα τον Θεό.

Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, αδελφοί, και ας επιδείξουμε καρπούς άξιους της μετάνοιας. Ας απομακρυνθούμε ο καθένας από τις πονηρίες του. Ας μάθουμε να λέμε και να κάνουμε τα καλά. Ας ετοιμάσουμε τους εαυτούς μας για την υποδοχή του ουράνιου σπόρου, του λόγου της ζωής. Ας σταματήσουμε τη γλώσσα μας από τα κακά (από ποια είναι αυτά; από την αργολογία, τη λοιδορία, την καταλαλιά), και τα χείλη μας από το να λένε όρκους και ψέματα και φλυαρίες. Ίσως αυτά είναι τα πονηρά πουλιά του ουρανού που αναφέρονται στην παραβολή, τα οποία καταβροχθίζουν και αφανίζουν τον καλό σπόρο. Διότι κάθε λέξη είναι σαν ένα εναέριο πουλί, γι' αυτό και υπάρχουν κάποιοι που ονόμασαν τα λόγια φτερωτά. Και ο πονηρός λόγος που βγαίνει από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς, σαν από κάποια φωλιά, και αφήνεται ελεύθερος μέσω του στόματος, αφαιρεί τον αγιασμό από την ψυχή. Γι' αυτό και ο Κύριος αλλού λέει: «αυτά που εκπορεύονται από το στόμα, εκείνα είναι που μολύνουν τον άνθρωπο». Ας μην βγαίνει, λοιπόν, σάπιος λόγος από το στόμα σας, αλλά λόγος που είναι ικανός να οικοδομήσει όσους τον ακούνε.

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Κεφάλαιο Γ΄. Και τα χείλη του να μη μιλήσουν δόλο. Δόλος δε είναι το ψέμα, και η απάτη, και η συκοφαντία, και οι διαβολές που στερούνται την αλήθεια· αυτά βεβαίως είναι προσφιλή στον εχθρό της αλήθειας, δηλαδή στον Σατανά, τον πατέρα του ψεύδους. Διότι είναι ψεύστης, όπως λέγει ο Σωτήρας, και δεν έχει σταθεί στην αλήθεια. Οι άγιοι, επομένως, πρέπει να αποστρέφονται τα δικά του και να κάνουν κτήμα τους μάλλον τα του Θεού, ο Οποίος είναι η αλήθεια.

δ'. Ας εκπαιδεύσουμε λοιπόν τη γλώσσα μας να λέει καλά λόγια. Διότι λέει η Γραφή: «Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό». Διότι δεν μας την έδωσε γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός, για να κατηγορούμε, για να υβρίζουμε, για να διαβάλλουμε ο ένας τον άλλον· αλλά για να υμνούμε τον Θεό, για να λέμε εκείνα που μεταδίδουν χάρη σε αυτούς που τα ακούνε, εκείνα που συντελούν στην οικοδομή, εκείνα που προσφέρουν ωφέλεια. Κακολόγησες κάποιον; Τι κερδίζεις, όταν περιβάλλεις με βλάβη και τον ίδιο σου τον εαυτό μαζί με εκείνον; Διότι απέκτησες τη φήμη του κακολόγου. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει κανένα απολύτως κακό, το οποίο να σταματά μόνο σε αυτόν που το υφίσταται, αλλά περιλαμβάνει και εκείνον που το διαπράττει· για παράδειγμα, ο φθονερός φαίνεται μεν ότι επιβουλεύεται κάποιον άλλον, όμως αυτός πρώτος γεύεται τις συνέπειες της αδικίας, λιώνοντας και φθειρόμενος, και μισούμενος από όλους. Ο πλεονέκτης στερεί χρήματα από κάποιον άλλον, αλλά στερεί και από τον εαυτό του το να αγαπιέται· μάλλον δε, προκαλεί το να τον κακολογούν οι πάντες. Και είναι πολύ ανώτερη η καλή φήμη από τα χρήματα· διότι τη μεν δυσφημία δεν είναι εύκολο να την ξεπλύνει κανείς, ενώ τα χρήματα είναι εύκολο να τα αποκτήσει ξανά· μάλλον δε, τα μεν χρήματα, όταν λείπουν, σε τίποτα δεν βλάπτουν εκείνον που δεν τα έχει· ενώ η καλή φήμη, όταν απουσιάζει, καθιστά τον άνθρωπο αξιοκατάκριτο και καταγέλαστο, και τον κάνει εχθρό και πολέμιο όλων.

Γι' αυτό και ο Παύλος, γράφοντας προς τον Τιμόθεο, έλεγε: «Σε αυτά να μένεις, αυτά να μελετάς». Και αναρίθμητα θα μπορούσε να πει κανείς γι' αυτά. Όμως, παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που ούτε καν γνωρίζουν ότι υπάρχουν Γραφές. Γι' αυτό ακριβώς τίποτα υγιές, τίποτα χρήσιμο δεν κατορθώνεται από εμάς. Αν βέβαια κάποιος ήθελε να μάθει τα της στρατιωτικής ζωής, έχει ανάγκη να μάθει τους στρατιωτικούς νόμους· και αν κάποιος ήθελε να γνωρίσει τη ναυτική ή την οικοδομική επιστήμη, ή οτιδήποτε άλλο, έχει ανάγκη να μάθει τα σχετικά με την τέχνη αυτή. Εδώ όμως δεν βλέπει κανείς να κάνουν τίποτα τέτοιο· και μάλιστα ενώ η επιστήμη αυτή απαιτεί πολλή αγρυπνία. Διότι, για να αντιληφθείς ότι και τούτο είναι τέχνη που έχει ανάγκη διδασκαλίας, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω». Άρα, πραγματικά, ο φόβος του Θεού έχει ανάγκη από διδασκαλία. Έπειτα λέει: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή;»· και εννοεί την εκεί ζωή. Και πάλι: «Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο· απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Άραγε, γνωρίζετε ποιος τα είπε αυτά; Προφήτης, ιστοριογράφος, απόστολος ή ευαγγελιστής;

Μην κοιτάξεις λοιπόν καθόλου γυναίκα, ώστε να βρεθείς σε μεγαλύτερη ασφάλεια. Διότι, λέει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· και πάλι: συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο. Αλλά πες μου και ποιο είναι το αγαθό.

Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Διότι Αυτός υπήρχε και προϋπήρχε, και πάντοτε υπήρχε, χωρίς να έχει αρχίσει ούτε να έχει παύσει να υπάρχει, ούτε βρίσκεται μέσα στον χρόνο ο άχρονος, ούτε είναι κτίσμα ή δημιούργημα· διότι Αυτός είναι ο ποιητής και δημιουργός των πάντων, ορατών και αοράτων. Διότι τα πάντα έγιναν δι' Αυτού.

Διότι η μετάνοια είναι πρόξενος της βασιλείας των ουρανών, και είσοδος στον παράδεισο, και απόλαυση της αιώνιας τρυφής. Εάν νηστεύεις, αγαπητέ, μην παραβλέπεις τον φτωχό, ντύσε τον γυμνό, βλέπε τα δάκρυα της χήρας, δες τα ορφανά που στενάζουν. Εάν έχεις, ελέησε· εάν όμως δεν έχεις, τουλάχιστον μην αρπάζεις τα ξένα. Νηστεύεις; Παύσε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλούν δόλο· αυτό σου αρκεί για τη σωτηρία. Εάν νηστεύεις, πρόσεξε να μη δανείζεις τα χρήματά σου με τόκο.

Νηστεύεις; Κοίταξε τα δάκρυα της χήρας. Νηστεύεις; Ντύσε τον γυμνό. Νηστεύεις; Δες τα ορφανά που στενάζουν. Νηστεύεις; Εάν έχεις, ελέησε· εάν όμως δεν έχεις, τουλάχιστον μην αρπάζεις τα ξένα. Νηστεύεις; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλούν με δόλο, και αυτό σου αρκεί για τη σωτηρία.

Και ότι αυτό είναι αληθές, «γευθείτε και δείτε ότι είναι αγαθός ο Κύριος», ότι είναι ελεήμων και ότι είναι ταχύς στο να βοηθήσει και να λυτρώσει όσους τον φοβούνται. Γι' αυτό, «μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε αυτόν. Φοβηθείτε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», πόσο μάλλον εσείς οι αμαρτωλοί οφείλετε να τον φοβάστε και να τον τρέμετε, «διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», ούτε στον τωρινό ούτε στον μελλοντικό αιώνα. «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν» αισθητώς μεν εκείνοι που πλουτίζουν με κακό τρόπο, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, νοητώς δε οι Ιουδαίοι που ήταν πλούσιοι σε νόμο και προφήτες, και στερήθηκαν όλα αυτά ως Χριστοκτόνοι, και πείνασαν αδέκαστα· «όσοι όμως εκζητούν τον Κύριο», προσερχόμενοι από τα έθνη, «δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό». Και με άλλον τρόπο: οι πλούσιοι άγγελοι, αφού μεταβλήθηκαν σε δαίμονες, «φτώχυναν και πείνασαν», ενώ η πήλινη φύση των ανθρώπων, που ανυψώνεται στη χορεία των αγγέλων, θα γεμίσει από κάθε αγαθό. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με», για να «σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου». «Ο άνθρωπος που θέλει ζωή και αγαπά να δει αγαθές ημέρες, ας παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να μιλούν δόλο· ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό· ας ζητήσει την ειρήνη» με κάθε άνθρωπο, ακολουθώντας την με ένταση. Διότι «τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους και τα αυτιά του προς τη δέησή τους».

Αφού λοιπόν, αγαπητοί μου αδελφοί, αυτά και άλλα πάρα πολλά και πιο φοβερά μας διακηρύσσουν οι θεοκήρυκες, ας φοβηθούμε την απειλή, ας αποφύγουμε τις πονηρές πράξεις, ας προστρέξουμε στη μετάνοια, ας μάθουμε να κάνουμε το καλό, ας απομακρυνθούμε από το κακό, ας πράξουμε το αγαθό, ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα από το κακό και τα χείλη από το να μιλούν με δόλο, ας απορρίψουμε τον φθόνο, ας απομακρύνουμε τη μνησικακία, ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον γνήσια ως αδελφοί. Ας αγωνιστούμε, για να σωθούμε. Ας αγαπήσουμε την πτωχεία που είναι πρόξενος της βασιλείας. Ας μισήσουμε τη φιλαργυρία που είναι πρόξενος καταδίκης. Ας αγαπήσουμε την ησυχία που είναι πρόξενος θεογνωσίας. Ας μισήσουμε την ταραχή που είναι πρόξενος κολάσεως. Ας αγαπήσουμε την εγκράτεια και τη νηστεία που είναι πρόξενοι καθάρσεως. Ας μισήσουμε τη γαστριμαργία που είναι πρόξενος μολυσμών. Ας αγαπήσουμε την υδροποσία, στην οποία υπάρχει σωφροσύνη. Όσοι είμαστε υγιείς στο σώμα ας μισήσουμε την υπερβολή του κρασιού, «στο οποίο υπάρχει ασωτία», όπως διδάσκει ο Παύλος. Ας αγαπήσουμε την εργασία, δηλαδή τα σωτήρια έργα. Ας μισήσουμε τα ολέθρια πάθη, μέσω των οποίων προκαλείται η απώλεια. Ας μισήσουμε τον κόσμο (διότι είναι τόπος πειρασμών). Ας αγαπήσουμε τον Θεό (διότι είναι ο Σωτήρας όλων). «Ιδού, τώρα είναι καιρός ευπρόσδεκτος» για όσους θέλουν να μετανοήσουν. Ιδού καιρός σωτηρίας για όσους επιθυμούν τη σωτηρία. Ιδού καιρός εργασίας για τους εργάτες της αρετής. Ιδού, ο οικοδεσπότης είναι παρών και συμφωνεί για το δηνάριο.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε τη ζωή και αγαπούμε «να δούμε ημέρες αγαθές», ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα μας «από το κακό και τα χείλη από το να» προφέρουν δόλο. Ας απομακρυνθεί η μνησικακία· διότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο»· ας αποβάλουμε την υπερηφάνεια, διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς» και υπάκουους «δίνει χάρη».

Αλλ' επειδή δεν έμαθαν να παύουν τη γλώσσα από το κακό και τα χείλη από το να μιλούν και να μηχανεύονται δόλο, τι πράττουν έπειτα από αυτά, βλέποντας τις μεθόδους από τις άλλες διεστραμμένες και σκοτεινές τους επινοήσεις να έχουν αποτύχει, και αντιλαμβανόμενοι το απατηλό και καταρριμμένο του ψεύδους, και έχοντας καταλήξει σε βυθό αμηχανίας;

Γιατί δεν αυτομολείς προς την ευσέβεια και δεν στέκεσαι μαζί με τους Χριστιανούς, ομολογώντας ότι ο Χριστός εικονίζεται, είναι καταληπτός, γραπτός και περιγραπτός ως προς την ανθρώπινη φύση, διδασκόμενος από τα δόγματα της Εκκλησίας, και δεν σέβεσαι τα άξια σεβασμού και δεν παύεις τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να λαλούν δόλο και ανομία, τα οποία σου προξενούν την άρνηση και την αθέτηση της σαρκώσεως του Θεού Λόγου, αλλά φθονείς για τον εαυτό σου το πιο καίριο στοιχείο της σωτηρίας, ζημιώνοντας την πίστη, και θεωρώντας άφρονα την τιμή προς τον Χριστό ως ατιμία, σαν να είναι η τιμή ατιμία; Και αν κάπου κάποιος σε ρωτούσε τίνος την εικόνα καθαιρείς, ούτε να τον ακούσεις δεν ανέχεσαι και ιλίγγους παθαίνεις ως προς την απάντηση, διστάζοντας να φέρεις στο φως αυτό που προβάλλει, προβλέποντας αμέσως εξάπαντος όσα ελλοχεύουν, ότι δηλαδή το να μην έχεις ταχθεί με τον Χριστό και το να μη θεωρείσαι καν Χριστιανός, είναι το να επιλέγεις να κάνεις αυτά· τόσο φορτικός σού είναι ο Χριστός, και όταν έρχεται στη μνήμη σου και όταν οράται σε εικόνα. Αληθινός είναι λοιπόν ο λόγος ότι ο σκύλος επιστρέφει στο ίδιο του το ξέρασμα και το γουρούνι κυλιέται στον βούρκο· πράγμα που συνέβη και σε αυτούς, ώστε και εδώ να φανεί το σαθρό και ασταθές της αστήρικτης γνώμης. Διότι, εφευρίσκοντας διαρκώς κακά πάνω στα κακά, νομίζοντας ότι με το μικρότερο κακό θα θεραπεύσουν το μεγαλύτερο κακό, τι προσθέτουν οι ίδιοι στα προειρημένα; Διότι υπάρχει διαφορά από κακό σε κακό. Ποιοι είναι αυτοί που τα κάνουν αυτά;

53. Έλεγε επίσης ότι οι ψυχικές θεραπείες είναι ανώτερες από τις σωματικές. «Διότι, εάν κάποιος διεγείρει εκείνον που έχει συνηθίσει να αργεί και που έχει τρόπον τινά παραλυμένα τα χέρια, ώστε να εργάζεται και να πράττει τα αγαθά, διδάσκοντάς τον και προτρέποντάς τον προς τα καλά, άραγε δεν θεράπευσε αυτός τον αμελή και ράθυμο; Ή εάν κάποιος οδηγήσει εκείνον που νοσεί από την ειδωλολατρία και αγνοεί τον αληθινό και μόνο Θεό στην επίγνωση της αλήθειας μέσω της θεόπνευστης διδασκαλίας και τον καθοδηγήσει να πορεύεται σύμφωνα με τις θείες εντολές, άραγε δεν άνοιξε τα μάτια αυτού του σκοτισμένου και, αντί για τη ζοφερή άγνοια, δεν ενέσταλαξε σε αυτά το τηλαυγές φως της θείας επιγνώσεως; Διότι, λέει, η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. Υπάρχει δε και κάποιος που είναι μογιλάλος κατά την ψυχή, αυτός που ακολουθεί βεβαίως το ψεύδος και λαλεί άδικα και αποκρύπτει την αλήθεια με δόλια λόγια. Εάν λοιπόν και αυτός καθοδηγηθεί από κάποιον διδάσκαλο ώστε να παύσει η γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του να μη λαλούν δόλο, δεν θεραπεύτηκε και αυτός και από μογιλάλος έγινε μεγαλόφωνος; Υπάρχει και η νόσος της λέπρας στην ψυχή, εννοώ αυτή της υπερηφάνειας και της οίησης. Εάν κάποιος θεραπευτεί από αυτή με πνευματικούς λόγους, δεν καθαρίστηκε και αυτός;» 54. Λέγοντας αυτά ο μέγας πρόσθεσε και κάτι τέτοιο: «Με ρώτησε, λέει, κάποιος αδελφός: Ποιες είναι οι οράσεις, ω πάτερ, που έχεις συνηθίσει να βλέπεις όταν βρίσκεσαι σε έκσταση; Και εγώ του αποκρίθηκα:».