Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:17

Οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς τους δικαίους, και τα ώτα αυτού προς τη δέησή τους. Όπως ακριβώς οι άγιοι είναι σώμα Χριστού και μέλη ο καθένας κατά το μέρος του· και όπως έθεσε ο Θεός στην Εκκλησία άλλους ως οφθαλμούς, άλλους ως γλώσσες, άλλους να επέχουν θέση χειρών και άλλους θέση ποδών· έτσι και οι άγιες πνευματικές δυνάμεις που βρίσκονται στον ουράνιο τόπο, άλλες μεν ονομάζονται οφθαλμοί, επειδή τους έχει εμπιστευθεί η επιστασία μας, άλλες δε ώτα, επειδή αποδέχονται τις δεήσεις μας. Τώρα, λοιπόν, τη δύναμη που μας εποπτεύει και εκείνη που αντιλαμβάνεται τις προσευχές μας, τις ονόμασε οφθαλμούς και ώτα. Οφθαλμοί, λοιπόν, του Κυρίου είναι στραμμένοι προς τους δικαίους, και τα ώτα αυτού προς τη δέησή τους. Επειδή κάθε πράξη του δικαίου είναι άξια της επίβλεψης του Θεού, και κάθε λόγος του, εφόσον τίποτα δεν λέγεται άσκοπα από τον δίκαιο, είναι ενεργός και έμπρακτος, για τον λόγο αυτόν αναφέρει το κείμενο ότι ο δίκαιος πάντοτε επιβλέπεται και πάντοτε εισακούεται. Το δε πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους.

Φρονώ ότι ως «πρόσωπο» νοείται η παρρησιώδης και φανερή παρουσία του Κυρίου κατά την κρίση. Γι' αυτό και έχει ειπωθεί ότι οι οφθαλμοί του Κυρίου επιβλέπουν τον δίκαιο, καθώς μας παρατηρεί ακόμη από μακριά· το ίδιο όμως το πρόσωπό Του πρόκειται να εμφανιστεί, για να εξολοθρεύσει από τη γη κάθε μνημόσυνο της πονηρίας.

Διότι μη νοήσεις το πρόσωπο του Θεού ως σωματικώς διαπλασμένο· επειδή κατ' αυτόν τον τρόπο θα φανεί παράλογο αυτό που έχει ειπωθεί από τη Γραφή, ότι δηλαδή αφενός μεν υπάρχουν οφθαλμοί που επιλάμπουν στον δίκαιο, αφετέρου δε ότι το πρόσωπο στρέφεται εναντίον των πονηρών.

Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος εισάκουσε τη φωνή τους, και τους ελευθέρωσε από όλες τις θλίψεις τους· όχι τόσο απαλλάσσοντάς τους από τις δυσχέρειες, όσο καθιστώντας τους ανώτερους από αυτά που τους συμβαίνουν. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους την καρδία, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα». Με τη δική Του αγαθότητα πλησιάζει τους πάντες· εμείς όμως απομακρύνουμε τον εαυτό μας εξαιτίας της αμαρτίας. Διότι λέει: «Ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν». Γι' αυτό λέγεται ότι ο Μωυσής πλησιάζει τον Θεό· και εάν κάποιος άλλος είναι παρόμοιος με εκείνον, μέσα από πνευματικά ανδραγαθήματα και αγαθές πράξεις έρχεται κοντά στον Θεό. Ο λόγος αυτός αποτελεί ξεκάθαρη προφητεία για την έλευση του Κυρίου, και είναι σύμφωνος με όσα προηγήθηκαν. Διότι εκεί μεν λεγόταν: «Το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν κακά»· δηλαδή, η επιφάνειά Του κατά την κρίση θα λάβει χώρα για τον αφανισμό κάθε πονηρίας· εδώ όμως, με το «Είναι κοντά ο Κύριος στους συντετριμμένους την καρδία», προαναγγέλλει την εν σαρκί έλευση του Κυρίου, η οποία ήδη πλησιάζει και δεν απέχει πολύ. Και αυτό ας γίνει πιστευτό σε εσένα μέσα από την προφητεία του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε· με απέστειλε για να ευαγγελιστώ τους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους την καρδία, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς».

Τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους, και τα αυτιά του προς τη δέησή τους· το πρόσωπο όμως του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να εξαλείψει από τη γη τη μνήμη τους. Κραύγασε ο δίκαιος, και ο Κύριος τον εισάκουσε, και τον λύτρωσε από όλες τις θλίψεις του.» «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού, αλλά εκείνους που ελπίζουν στον Κύριο θα τους περικυκλώσει το έλεος.» Ο από κάθε άποψη ελεήμων και ευεργετικός Πατέρας σπλαχνίζεται όσους τον φοβούνται, και με πραότητα και καλοσύνη προσφέρει τις χάρες του σε όσους τον πλησιάζουν με απλή διάνοια.

Ανοίγει δε και το αυτί Του στις ικεσίες τους. Και στρέφει το πρόσωπό Του εναντίον των εργατών της φαυλότητας, όχι για να τους ωφελήσει μέσω της επίβλεψης, όπως ακριβώς λέγαμε και για τους δικαίους, αλλά για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους· και ως γη δεν εννοεί βέβαια αυτήν που βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας, αλλά μάλλον εκείνη για την οποία λέει ο Σωτήρας: «Μακάριοι οι πραείς, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Διότι η άνω πόλη δεν είναι βατή στους πονηρούς, ούτε βέβαια ο κλήρος των αγίων πρόκειται να μοιραστεί σε κάποιον από αυτούς που αγαπούν την αμαρτία· διότι δεν υπάρχει καμία μερίδα στον πιστό μαζί με τον άπιστο, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί. Επιβλέπει λοιπόν, λέει, τους δικαίους ο Κύριος με ιλαρό βέβαια βλέμμα, όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας που τους επιτηρεί παντού, μήπως τυχόν σκοντάψουν σε βιωτικά [άλλ. κώδ. διαβολικά] σκάνδαλα, δηλαδή μήπως γίνουν αιχμάλωτοι στις παγίδες εκείνου· αλλά μάλλον να ενδυναμώνονται με τη δική Του χάρη, ώστε να διατρέχουν χωρίς κόπο κάθε τι το άριστο. Στρέφει δε το πρόσωπό Του στους πονηρούς, όπως θα νοούνταν ένας Δεσπότης προς υπηρέτες που σφάλλουν και τον έχουν προσβάλει με πολλούς τρόπους, προσηλώνοντας πάνω τους βλέμμα σκληρό και αγέλαστο, σαν να τους απειλεί ότι από στιγμή σε στιγμή, δηλαδή πάραυτα, θα υποστούν τις έσχατες τιμωρίες. [Ότι δηλαδή και ο Θεός πολύ πρόθυμα συγκατανεύει στις ικεσίες εκείνων που Τον αγαπούν, και φέρνει σε πέρας τα πολυπόθητα αιτήματά τους, το αποδεικνύει σαφώς.]

Ας ανανήψουμε, λοιπόν, προτού αναχωρήσουμε για εκεί όπου δεν υπάρχει αυτός που παρηγορεί. Εκεί θα δούμε τους πράους και ταπεινούς στην καρδιά με πολλή δόξα, και εμείς οι ανυπάκουοι θα βρισκόμαστε σε στενοχώρια. Διότι τίποτα δεν κάνουμε για τον Θεό, τίποτα για την αγάπη Του, τίποτα με ταπεινοφροσύνη, αλλά όλα με υπερηφάνεια, όλα για την ανθρωπαρέσκεια και την ολέθρια κενοδοξία. Όλοι είμαστε υπερήφανοι, όλοι οργίλοι και θυμώδεις· διότι φθονούμε ο ένας τον άλλον και κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον. Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί Σου, Κύριε, διότι εξαθλιωθήκαμε πάρα πολύ. Βοήθησέ μας, Θεέ, ο Σωτήρας μας. Άκου αυτόν που λέει: όποιος δεν είναι μαζί μου, είναι εναντίον μου, και όποιος δεν μαζεύει μαζί μου, σκορπίζει. Ή μήπως ξέχασες τον μυλικό λίθο που έχει οριστεί ως τιμωρία για όσους προκαλούν σκάνδαλα; Μην εξαπατάσαι, άνθρωπε· διότι δεν είναι δυνατόν να προκόψεις χωρίς τον φόβο του Θεού και χωρίς μεγάλη ταπεινοφροσύνη. Διότι οι προκοπές που επιτυγχάνονται χωρίς αυτά είναι πρόξενοι ζημιάς. Έχει γραφτεί εξάλλου: κανείς δεν λαμβάνει από μόνος του την τιμή, παρά μόνο αυτός που καλείται από τον Θεό. Γι' αυτό απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό, ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την, ώστε να την κατακτήσεις· διότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους, ενώ το πρόσωπο του Κυρίου είναι εναντίον αυτών που πράττουν κακά, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους.

ΙΣΤ΄. Είναι λοιπόν φοβερό, αδελφοί, το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού· φοβερό είναι και το πρόσωπο του Κυρίου απέναντι σε όσους πράττουν το κακό, το οποίο εξαφανίζει την κακία με πανωλεθρία· φοβερή είναι και η ακοή του Θεού, η οποία αντιλαμβάνεται τη φωνή του Άβελ μέσα από το σιωπηλό αίμα· φοβερά και τα πόδια που καταλαμβάνουν την πονηρία· φοβερή και η παρουσία Του που γεμίζει τα πάντα, ώστε να μην υπάρχει πουθενά τρόπος να αποφύγει κανείς την κίνηση του Θεού, ούτε αν πετάξει στον ουρανό, ούτε αν κατεβεί στον άδη, ούτε αν αποδράσει προς την ανατολή, ούτε αν κρυφτεί στα βάθη ή στα πέρατα της θάλασσας. Πριν από εμένα φοβάται και ο Ναούμ ο Ελκεσαίος, στα λόγια με τα οποία δημοσιοποιεί την προφητεία κατά της Νινευή, τον ζηλωτή Θεό και τον Κύριο που εκδικείται με οργή τους αντιπάλους Του, και ο οποίος μεταχειρίζεται τόση περίσσεια αυστηρότητας, ώστε να μην υπολείπεται δεύτερη εκδίκηση κατά των πονηρών. Διότι, όταν ακούω τον Ησαΐα να απειλεί τον λαό των Σοδόμων και τους άρχοντες των Γομόρρων, και να λέει: «Γιατί να δεχθείτε κι άλλες πληγές, αυξάνοντας την ανομία;», σχεδόν γεμίζω από φρίκη και συγχύζομαι από τα δάκρυα. Δεν είναι δυνατόν, λέει, να βρεθεί επιπλέον πληγή για την επιπλέον αμαρτία· τόσο πολύ τα έχετε διατρέξει όλα και έχετε εξαντλήσει κάθε είδος πληγής, προκαλώντας πάντοτε κάποια νεότερη εξαιτίας της δικής σας κακίας.

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

«Και εκείνοι που τον είδαν θα πουν: Πού είναι;» «Οργή θα επιπέσει στους αμαρτωλούς, και τότε θα γνωρίσουν πού βρίσκεται η ύλη τους.» «Εκείνοι που σπέρνουν άτοπες πράξεις, θα θερίσουν οδύνες. Από το πρόσταγμα του Κυρίου θα εξολοθρευθούν, και από την πνοή της οργής του θα αφανιστούν.» «Ποιος στάθηκε σταθερός μπροστά στο πρόσωπο του ασεβούς; Το φως των ασεβών θα σβήσει.» «Τα πρόσωπα των ασεβών θα γεμίσουν με ατιμία.» «Όλη η ζωή του ασεβούς περνά μέσα σε αγωνία· όταν νομίζει ότι ειρηνεύει, θα έρθει η καταστροφή του.» «Η ελπίδα του ασεβούς θα χαθεί· διότι το σπίτι του θα μείνει ακατοίκητο. Και η σκηνή του θα μεταβληθεί σε ιστό αράχνης.» «Ημέρα οργής θα επέλθει σε αυτόν.» «Το λυχνάρι των ασεβών θα σβήσει. Θα έρθει σε αυτούς η καταστροφή, και θα γίνουν σαν το άχυρο μπροστά στον άνεμο.» «Τα μάτια των ασεβών θα λιώσουν. Διότι η ελπίδα τους είναι η απώλεια.» «Εκείνος που αγαπά την αδικία, μισεί τη δική του ψυχή.» «Οι αμαρτίες ελαττώνουν τις φυλές.» «Οι παρανομίες αιχμαλωτίζουν τον άνθρωπο, και ο καθένας σφίγγεται με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών.» «Δεν θα κατοικήσει μαζί σου αυτός που πονηρεύεται, ούτε θα παραμείνουν.» «Θα λάβει τέλος, λοιπόν, η πονηρία των αμαρτωλών, και εσύ θα κατευθύνεις.» «Σύντριψε τον βραχίονα του αμαρτωλού και του πονηρού.» «Η ανάμνησή του χάθηκε με πάταγο.» «Θα βρέξει πάνω στους αμαρτωλούς παγίδες, φωτιά και θειάφι.» «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού» «Το δε πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να τους εξολοθρεύσει.» «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός, και εκείνοι που μισούν τον δίκαιο.» «

«Ο οίκος του έγινε σαν τους σκόρους, και σαν τον ιστό της αράχνης ο πλούτος του.» «Το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να τους εξολοθρεύσει» και τα λοιπά. «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, ή όταν πληθύνει (η δόξα του).» «Τον άδικο άνθρωπο θα τον κυνηγήσουν τα κακά μέχρι την καταστροφή.» «Ο Ελισσαίος είπε στον Γιεζή: Από πού έρχεσαι, Γιεζή; Και ο Γιεζή απάντησε: Ο δούλος σου δεν πήγε πουθενά. Και του είπε ο Ελισσαίος: Δεν πορεύθηκε μαζί σου η καρδιά μου, όταν ο άνθρωπος επέστρεψε από το άρμα του για να σε συναντήσει; Και τώρα έλαβες το ασήμι και τα ενδύματα, και τώρα θα αποκτήσεις κήπους, και ελαιώνες, και αμπελώνες, και πρόβατα, και δούλους, και δούλες. Αλλά η λέπρα του Νεεμάν θα κολλήσει σε εσένα και στους απογόνους σου εις τους αιώνες.» «Εκείνος που τσιγκουνεύεται τα δώρα, προκαλεί ισχυρό θυμό.» — «Ο πλούτος προσθέτει πολλούς φίλους.» — «Οι πλούσιοι θα εξουσιάζουν τους φτωχούς.» — «Ο πλούσιος θεωρεί τον εαυτό του σοφό.» — «Η περιουσία που αποκτάται βιαστικά με ανομία, λιγοστεύει.» — «Δεν θα ωφελήσουν οι θησαυροί τους ανόμους.» — «Όποιος αποστρέψει το πρόσωπό του από τον φτωχό, θα βρεθεί σε μεγάλη στέρηση.» — «Ο ανελεήμονας καταστρέφει το ίδιο του το σώμα.» — «Τα σπλάχνα των ασεβών είναι ανελεήμονα.» «Εκείνος που αγαπά το χρήμα, δεν θα χορτάσει από χρήμα.» «

«Το πρόσωπο όμως του Κυρίου στρέφεται εναντίον αυτών που πράττουν το κακό, για να εξαφανίσει από τη γη τη μνήμη τους». Και ποια κρίση τους περιμένει, ποιος είναι ικανός με λόγια να περιγράψει; «Κραύγασαν οι δίκαιοι, και ο Κύριος τους εισάκουσε και τους λύτρωσε από όλες τις θλίψεις τους» και τους ανταπέδωσε αιώνια αγαλλίαση. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα. Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», από τις οποίες, αφού λυτρώθηκαν από τον Θεό, αιώνια χαρά διαδέχθηκε τις θλίψεις τους. «Ο Κύριος διαφυλάσσει όλα τα οστά τους, και ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί».

Προηγουμένως, λοιπόν, αποδείξαμε ότι το καθορισμένο όριο δεν επιδέχεται ούτε υπέρβαση ούτε έλλειψη. Εδώ, όμως, δεν συμπληρώνεται καν το εκατοστό εικοστό έτος που προαναγγέλθηκε από τον Θεό, οπωσδήποτε εξαιτίας της άπειρης κακίας. Διότι, ενώ ο κατακλυσμός εξαγγέλθηκε από τον Θεό στο πεντακοσιοστό έτος της ζωής του Νώε και το ενδιάμεσο διάστημα ήταν εκατόν είκοσι έτη, το νερό κάλυψε ολόκληρη τη γη κατά το εξακοσιοστό έτος της ζωής του. Επομένως, η παγκόσμια πανωλεθρία δεν συνέβη εξαιτίας της αναγκαίας συμπλήρωσης του καθορισμένου χρονικού ορίου, αλλά εξαιτίας της κακίας των ανθρώπων της εποχής εκείνης· διότι το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον όσων πράττουν το κακό, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους.

Και όπως έχει ειπωθεί, ότι «οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι επί των δικαίων»· έτσι επίσης, ότι «το πρόσωπο του Κυρίου είναι ενάντια σε όσους πράττουν τα κακά»· και ότι «ο Θεός ετάζει καρδιές και νεφρούς»· και είναι εντελώς μωρός εκείνος που νομίζει ότι αυτός που φύτεψε το αφτί δεν ακούει, ή αυτός που έπλασε τον οφθαλμό δεν βλέπει, ή ότι βλέπει μεν, αλλά όχι με την κατανόηση που του αρμόζει· σαν τάχα να μην κατανοεί Εκείνος αυτά που δεν έχουν ακόμη συμβεί, αλλά να έχει ανάγκη από την έκβασή τους για να τα δει, και από την αναγγελία κάποιου άλλου για να τα ακούσει, και σαν να μην προβλέπει και να μην προορίζει τα μέλλοντα να συμβούν. Εκείνος όμως που φρονεί κατά Κύριον και θέλει να είναι νήπιο μόνο ως προς την κακία, πιστεύει ότι τίποτα από όσα υπάρχουν ή γίνονται δεν μπορεί να βρεθεί έξω από τα όρια της θείας πρόνοιας· αλλά ότι όλα τα άλλα έχουν οριστεί με διπλό τρόπο, δηλαδή και με την πρόγνωση και με την αιτία, ενώ από όσα εξαρτώνται από το αυτεξούσιό μας, όσα διαμορφώνονται ως ανάξια της πρώτης μας αιτίας, αυτά έχουν προληφθεί μόνο με τον όρο της προγνώσεως, από τον οποίο ακριβώς έχουν οριστεί και οι ανταποδόσεις τους. Και πιστεύοντας έτσι, ζώντας κάτω από τον αλάνθαστο οφθαλμό, αφενός μισεί το σκοτάδι και τα έργα του σκότους, αφετέρου πορεύεται στο φως του προσώπου του Κυρίου και αναδεικνύεται υιός φωτός και ημέρας και αξιώνεται της λαμπρότητας των αγίων, της οποίας μακάρι να αξιωθούμε και εμείς με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων, αμήν. 4.

Πού όμως στρέφεται το οργισμένο πρόσωπο του Κυρίου, παρά εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους; Όλη η συνέχεια του ψαλμού μάς υποδεικνύει άριστη νουθεσία, εάν θέλουμε να προσέξουμε. Και αυτό μεν έχει έτσι.

Αν υπάρχει κάποια αρετή και κάποιος έπαινος, σας παρακαλώ, για την αγάπη του Κυρίου, ανανήψτε εσείς που έχετε ναρκωθεί από τέτοια πάθη, γρηγορήστε εσείς που κοιμάστε μπροστά σε τόσο μεγάλα προσκόμματα. Αν, λοιπόν, θέλουμε να ζήσουμε καλή ζωή και αν αγαπάμε να δούμε αγαθές ημέρες, ας ακούσουμε αυτόν που λέει: «απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό, αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την» και «πού στρέφονται τα μάτια του Κυρίου», παρά «πάνω σε εκείνους που τον φοβούνται»; Και πού στρέφεται το οργισμένο «πρόσωπο του Κυρίου», παρά «εναντίον εκείνων που πράττουν κακά, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους»; Όλη η συνέχεια του ψαλμού μάς υποδεικνύει μια άριστη νουθεσία, αν θέλουμε να δώσουμε προσοχή.