Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:19

Απόκριση. Με τον τρόπο που σώθηκε ο τελώνης, σύμφωνα με τον προφήτη που είπε: «Ταπεινώθηκα, και με έσωσε ο Κύριος». Διότι, όπως ακριβώς η αναίμακτη θυσία και η ελεημοσύνη προσφέρονται στον Θεό για την άφεση των αμαρτιών μας, το ίδιο συμβαίνει και με την ταπεινοφροσύνη της καρδιάς. «Επειδή θυσία για τον Θεό», λέει, «είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει». Και πάλι: «Κοντά είναι ο Κύριος σε αυτούς που έχουν συντετριμμένη την καρδιά, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα». Και πάλι, όπως μακαρίζονται οι ελεήμονες και οι καθαροί στην καρδιά, έτσι μακαρίζονται προπάντων οι πτωχοί στο πνεύμα, «διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Αυτήν, λοιπόν, την οδό της σωτηρίας, μπορεί να τη βαδίσει και να την κατορθώσει και ο φτωχός, και ο ασθενής, και ο γέροντας, και ο απλός άνθρωπος.

Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος εισάκουσε τη φωνή τους, και τους ελευθέρωσε από όλες τις θλίψεις τους· όχι τόσο απαλλάσσοντάς τους από τις δυσχέρειες, όσο καθιστώντας τους ανώτερους από αυτά που τους συμβαίνουν. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους την καρδία, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα». Με τη δική Του αγαθότητα πλησιάζει τους πάντες· εμείς όμως απομακρύνουμε τον εαυτό μας εξαιτίας της αμαρτίας. Διότι λέει: «Ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν». Γι' αυτό λέγεται ότι ο Μωυσής πλησιάζει τον Θεό· και εάν κάποιος άλλος είναι παρόμοιος με εκείνον, μέσα από πνευματικά ανδραγαθήματα και αγαθές πράξεις έρχεται κοντά στον Θεό. Ο λόγος αυτός αποτελεί ξεκάθαρη προφητεία για την έλευση του Κυρίου, και είναι σύμφωνος με όσα προηγήθηκαν. Διότι εκεί μεν λεγόταν: «Το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν κακά»· δηλαδή, η επιφάνειά Του κατά την κρίση θα λάβει χώρα για τον αφανισμό κάθε πονηρίας· εδώ όμως, με το «Είναι κοντά ο Κύριος στους συντετριμμένους την καρδία», προαναγγέλλει την εν σαρκί έλευση του Κυρίου, η οποία ήδη πλησιάζει και δεν απέχει πολύ. Και αυτό ας γίνει πιστευτό σε εσένα μέσα από την προφητεία του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε· με απέστειλε για να ευαγγελιστώ τους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους την καρδία, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς».

Διότι, επειδή απεστάλη ως ιατρός εκείνων που έχουν συντετριμμένη την καρδιά, λέγει: «Ο Κύριος είναι εγγύς»· σε εσάς απευθύνομαι, στους ταπεινούς και σε όσους έχουν συντρίψει το φρόνημά τους, ενθαρρύνοντάς σας και οδηγώντας σας σε μακροθυμία με τη χαρά των προσδοκωμένων.

Συντριβή της καρδιάς είναι ο αφανισμός των ανθρώπινων λογισμών. Εκείνος που καταφρόνησε τα εγκόσμια, και παρέδωσε τον εαυτό του στον λόγο του Θεού, και υποτάσσει το ηγεμονικό του στα υπεράνθρωπα και θειότερα νοήματα, αυτός είναι που έχει συντετριμμένη την καρδιά, κάνοντάς την θυσία που δεν εξουδενώνεται από τον Κύριο. Διότι καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει. Κοντά, λοιπόν, είναι ο Κύριος σε εκείνους που έχουν συντετριμμένη την καρδιά, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα. Εκείνος που δεν έχει καμία έπαρση, ούτε υπερηφανεύεται για οτιδήποτε ανθρώπινο, αυτός είναι και συντετριμμένος στην καρδιά και ταπεινός στο πνεύμα.

Διότι παραθέτει δύο ισάξια και ισοδύναμα δώρα, δηλαδή το ότι ο Θεός εισακούει την προσευχή των δικαίων, και το ότι τους απαλλάσσει όχι απλώς από μία, αλλά από κάθε θλίψη που τυχόν τους συμβαίνει. Και με αυτό ωφελεί τα μέγιστα. Διότι τους καθιστά ικανούς για αγαθοεργία με μεγάλη τόλμη και σφρίγος, ώστε να μην προσέρχονται σε αυτήν περιστασιακά, ούτε ατημέλητα και ράθυμα, αλλά να αφιερώνουν το σώμα στην πιο πρόθυμη σπουδή, και να ανέρχονται στην επιθυμία του να υπομένουν τα δεινά προκειμένου να κατορθώνουν εκείνα που αρέσουν στον Θεό.] <Από όλες τις θλίψεις τους λύτρωσε.> (C f. 71 b) Δεν τους λύτρωσε από μία, αλλά από κάθε τους θλίψη. Διότι τους καθιστά τολμηρότατους στην αγαθοεργία, ώστε να ανέρχονται στην επιθυμία του να υπομένουν τα δεινά. <Εγγύς ο Κύριος.> (C f. 71 b) Επιχειρεί εδώ να αποδείξει ότι ο Θεός δεν απουσιάζει από τους αγίους, αλλά μάλλον είναι πάντοτε μαζί τους. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει». <Πολλές οι θλίψεις των δικαίων.> (C f. 71 b) Πάντοτε οι εργάτες των φαύλων έργων τρίζουν τα δόντια τους εναντίον εκείνων που κατορθώνουν να ζουν την ευαγγελική ζωή, και μαίνονται εναντίον τους σαν θηρία. Και ο Σατανάς επίσης παροτρύνει στο να συσσωρεύονται οι θλίψεις των αγίων· όμως από όλες αυτές θα τους λυτρώσει ο Κύριος. <Φυλάσσει ο Κύριος όλα τα οστά τους.> (C f. 71 b) Ως οστά εννοεί τις δυνάμεις της ψυχής, εκείνες που τείνουν σε κάθε καλό και αγαθό πράγμα.

Και πάλι: Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει. Και πάλι: Θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο. Και πάλι: Ο Κύριος είναι κοντά σε εκείνους που έχουν συντετριμμένη καρδιά. Και πάλι: Είθε να λάμψει το πρόσωπό Του πάνω μας, και να μας ελεήσει.

Και επιπλέον αυτών, επειδή ο ίδιος ο Θεός είναι «ζωή» και έχει κοντά του «πηγή ζωής» για εκείνους που έχουν «συντετριμμένη την καρδιά», δεδομένου ότι «θυσία στον Θεό είναι το πνεύμα το συντετριμμένο, και καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», παρέχει από την αιώνια και αθάνατη ζωή που προέρχεται από αυτόν. Αυτός λοιπόν ο Θεός, ο χορηγός τόσων αγαθών στους «ταπεινούς» και τους «ολιγόψυχους», απευθυνόμενος με αυτά τα λόγια λέει ότι θα «αναπαυθεί» μέσα τους. «Δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα»· διότι δεν θα πάρω οπωσδήποτε εκδίκηση για όσα έχετε ποτέ αμαρτήσει, αλλά ως άνθρωποι, θα χρειαστείτε κάποια μικρή τιμωρία, ακόμη και αν συνέβη να συμμετάσχετε και εσείς στις αμαρτίες του λαού, με αποτέλεσμα να συμπαρασυρθείτε μαζί με το πλήθος και να παραδοθείτε στην τιμωρό δίκη εξαιτίας των αμαρτιών των άλλων. Όμως, οφείλετε να γνωρίζετε τούτο: ότι δηλαδή όλους τους άλλους, τους αληθινά ασεβείς και αμαρτωλούς του λαού, θα τους παραλάβει αιώνια οργή, ενώ «εσάς δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα, ούτε θα οργίζομαι εναντίον σας διαπαντός»· διότι νοιάζομαι για το δικό μου «πνεύμα», το οποίο, «αφού προήλθε από εμένα», κατοίκησε μέσα σας· επειδή τυγχάνω και δημιουργός «κάθε πνοής» που δύναται να με «αινεί», σύμφωνα με το: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». Και κατά τη δημιουργία του κόσμου, όταν ο Θεός «ενεφύσησε πνοή ζωής, ο άνθρωπος έγινε ζώσα ψυχή». Ακολούθως και τώρα έχει ειπωθεί: «Κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα».

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Θυμήσου τις εναντίον του επιβουλές και τις συκοφαντίες καθώς και τα ραπίσματα, και αφού φρίξεις ταπεινώσου, για να σωθείς και να υψωθείς εν καιρώ επισκέψεως· διότι ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά· και διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Όσοι δε πλανήθηκαν σε πορνείες, ας απομακρυνθούν από αυτές, και ας μην πλανηθούν ποτέ ξανά, αλλά ας ενθυμούνται τον Απόστολο που ανακράζει, ότι τους πόρνους και τους μοιχούς θα κρίνει ο Θεός· και, ότι κάθε αμάρτημα που τυχόν θα διαπράξει ο άνθρωπος, είναι εκτός του σώματος· εκείνος όμως που πορνεύει, αμαρτάνει στο ίδιο του το σώμα· και τέλος, ότι οι πόρνοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού.

Ταπείνωσε λοιπόν και εσύ την καρδιά σου, για να ελκύσεις τον Θεό. Διότι ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά. Δεν βλέπεις στις λαμπρές οικίες τους ατιμασμένους, πώς, ακόμη και όταν τους υβρίζουν οι κατώτεροι υπηρέτες, δεν αντιμιλούν, αλλά το υπομένουν εξαιτίας της ατιμίας με την οποία τους περιέβαλε η αμαρτία; Έτσι να κάνεις και εσύ· και αν κάποιος σε λοιδορήσει, μην εξαγριωθείς, αλλά αναστέναξε, όχι για την ύβρη, αλλά για την αμαρτία που σε έριξε στην ατιμία.

Διότι, όπως ακριβώς εκεί είναι ανώτερο από την αγγελική αξία το να βλέπει κανείς το πρόσωπο του Πατρός, έτσι είναι ανώτερο και από την αξία των Σεραφείμ το να στέκονται γύρω από τον θρόνο και να τον έχουν στο μέσο τους. Αλλά αυτό το μεγαλείο είναι δυνατόν και σε σένα, αν το θελήσεις, να το λάβεις. Διότι, βεβαίως, δεν βρίσκεται μόνο στο μέσο των Σεραφείμ, αλλά και αναμεσά μας, αν το θελήσουμε. «Διότι όπου υπάρχουν δύο ή τρεις», λέει, «συγκεντρωμένοι στο δικό μου όνομα, εκεί είμαι κι εγώ ανάμεσά τους»· και «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και σώζει τους ταπεινούς στο πνεύμα». Γι' αυτό και ο Παύλος βροντοφωνάζει: «Να φρονείτε τα άνω, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός, καθισμένος στα δεξιά του Θεού». Είδες πώς μας έστησε μαζί με τα Σεραφείμ, φέρνοντάς μας κοντά στον βασιλικό θρόνο; Έπειτα λέει: «Έξι φτερούγες είχε το ένα και έξι φτερούγες το άλλο». Τι μας υποδεικνύουν αυτές οι έξι φτερούγες; Το υψηλό, το μετέωρο, το ελαφρύ και το ταχύ εκείνων των φύσεων. Γι' αυτό και ο Γαβριήλ κατεβαίνει φτερωτός, όχι επειδή υπάρχουν φτερά γύρω από εκείνη την ασώματη δύναμη, αλλά επειδή κατήλθε από τους πιο υψηλούς τόπους και έφτασε εγκαταλείποντας τις άνω διαμονές. Τι σημαίνει, λοιπόν, ο αριθμός των φτερών; Εδώ δεν υπάρχει ανάγκη για δική μας ερμηνεία· διότι το ίδιο το κείμενο έδωσε την απάντηση, εξηγώντας μας τη χρησιμότητά τους. «

Διότι έχει και κεφαλή, και μέλη πιο ευπρεπή από κάθε ωραίο και όμορφο σώμα. Ποια είναι λοιπόν, λέγει, η κεφαλή της αρετής; Η ταπεινοφροσύνη. Γι' αυτό και από αυτήν αρχίζει ο Χριστός λέγοντας: Μακάριοι οι πτωχοί. Αυτή η κεφαλή δεν έχει κόμη και βοστρύχους, αλλά τέτοιο κάλλος, ώστε να προσελκύει τον Θεό. Διότι σε ποιον θα επιβλέψω, λέγει, παρά στον πράο και ταπεινό, και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου; Και, Οι οφθαλμοί μου είναι στραμμένοι στους πράους της γης. Και, Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους την καρδία.

Εδώ λοιπόν παραθέτει δύο πράγματα, και την προσευχή και την ταπεινοφροσύνη. «Διότι σε ποιον θα επιβλέψω», λέγει, «παρά στον ταπεινό, στον ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;» Και παντού η ταπεινοφροσύνη αποδεικνύεται όχημα της προσευχής. Διότι ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά. Επομένως, εκείνος που προσεύχεται πρέπει να έχει απαλλαγεί προπαντός από την εσωτερική έξαψη, πράγμα που ζητεί και ο Παύλος, λέγοντας: «Χωρίς οργή και διαλογισμό». Πολύ σωστά είπε, «Της κραυγής των πενήτων», ονομάζοντας κραυγή τη διάθεση της διανοίας, και όχι την ένταση της φωνής· με το να πει δε «Δεν λησμόνησε», φανέρωσε ότι εκείνοι τον επικαλούνταν συνεχώς, και δεν εισακούονταν από την πρώτη στιγμή. Τι είναι λοιπόν αυτό που λέγει; Μη νομίσετε ότι ο Θεός λησμόνησε, και γι' αυτό δεν επενέβη· διότι είναι δικό Του γνώρισμα να επιλαμβάνεται τέτοιων πραγμάτων, ακόμη και όταν κανείς δεν Τον παρακαλεί· όταν όμως παρακαλούν, και αυτοί που παρακαλούν είναι ταπεινοί, το πράττει πολύ περισσότερο. «Ελέησέ με, Κύριε, δες την ταπείνωσή μου από τους εχθρούς μου. Εσύ που με υψώνεις από τις πύλες του θανάτου, για να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας Σιών». Άλλος μεταφραστής αναφέρει, «Τις υμνήσεις σου». Άλλος, «Τους επαίνους σου». Δες τον να είναι συνεχώς προσηλωμένος στην προσευχή. Διότι, ενώ απαλλάχθηκε από τα δεινά και βρέθηκε σε ασφάλεια, δεν παύει να προσεύχεται πάλι, λέγοντας «Ελέησέ με», και να Τον παρακαλεί για τα μελλοντικά. Διότι πάντοτε έχουμε ανάγκη από την πρόνοια του Θεού, προπαντός όμως κατά την απαλλαγή από τα κακά.

Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, είχαν λάβει την εντολή να στέκονται πάνω από τους πρόποδες του όρους, όταν θα παρουσιάζονταν στον Θεό, να φορούν λευκά ενδύματα και να μην πλησιάσουν γυναίκα. Εσύ όμως, αντί για τα ενδύματα, καθάρισε την ψυχή σου και πλησίασε με σωφροσύνη και επιείκεια, όντας εντελώς απερίσπαστος, και ξεκίνησε την πορεία σου προς τον Βασιλέα, εάν θέλεις να επιτύχεις τον σκοπό σου όπως πρέπει. Δεν απαιτεί πολλά έξοδα αυτή η πορεία· πάρε ως εφόδιο την αρετή. Και πού διαμένει αυτός ο Βασιλεύς; Κοντά στους συντετριμμένους τη καρδία. Αυτόν τον δρόμο να βαδίσεις. Διότι κοντά, λέει η Γραφή, είναι ο Κύριος σε όλους όσοι τον επικαλούνται εν αληθεία.

«Το πρόσωπο όμως του Κυρίου στρέφεται εναντίον αυτών που πράττουν το κακό, για να εξαφανίσει από τη γη τη μνήμη τους». Και ποια κρίση τους περιμένει, ποιος είναι ικανός με λόγια να περιγράψει; «Κραύγασαν οι δίκαιοι, και ο Κύριος τους εισάκουσε και τους λύτρωσε από όλες τις θλίψεις τους» και τους ανταπέδωσε αιώνια αγαλλίαση. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα. Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», από τις οποίες, αφού λυτρώθηκαν από τον Θεό, αιώνια χαρά διαδέχθηκε τις θλίψεις τους. «Ο Κύριος διαφυλάσσει όλα τα οστά τους, και ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί».

Κανόνας Ε΄. Αμαρτία προς θάνατον είναι, όταν κάποιοι αμαρτάνοντας παραμένουν αδιόρθωτοι. Το χειρότερο δε εξ αυτών είναι, εάν θρασυνόμενοι επαναστατούν κατά της ευσέβειας και της αλήθειας, προτιμώντας τον μαμωνά από την υπακοή στον Θεό, και δεν τηρούν τις κανονικές Του διατάξεις. «Σε αυτούς δεν υπάρχει ο Κύριος ο Θεός, εκτός αν ταπεινωθούν και συνέλθουν από το σφάλμα τους. Διότι πρέπει μάλλον να προσέρχονται στον Θεό και με συντετριμμένη καρδιά να ζητούν την άφεση και τη συγχώρηση αυτού του αμαρτήματος, και όχι να υπερηφανεύονται για την παράνομη δωροδοκία». Διότι ο Κύριος είναι εγγύς στους συντετριμμένους την καρδία. Όσους, λοιπόν, καυχώνται ότι έχουν ταχθεί στην Εκκλησία με την παροχή χρυσού και ελπίζουν σε αυτή την πονηρή συνήθεια, η οποία αποξενώνει από τον Θεό και από κάθε ιεροσύνη, και εξαιτίας αυτού, με αναίσχυντο πρόσωπο και θρασύ στόμα, ατιμάζουν με υβριστικούς λόγους εκείνους που εκλέχθηκαν από το Άγιο Πνεύμα λόγω της αρετής του βίου τους και τοποθετήθηκαν χωρίς παροχή χρυσού, γι' αυτούς που πράττουν πρώτα κάτι τέτοιο, ορίζεται να λαμβάνουν τον έσχατο βαθμό του δικού τους τάγματος.

Ας μισήσουμε αυτά και ας τα αποστραφούμε, και ας αγαπήσουμε τις εντολές του Κυρίου και με αυτές ας στολίσουμε τον εαυτό μας. Ας τιμήσουμε την παρθενία, ας επιτύχουμε την πραότητα, ας διαφυλάξουμε τη φιλαδελφία, ας ενστερνιστούμε τη φιλοξενία, ας προσκολληθούμε στην εγκράτεια, ας καθαριζόμαστε με τις προσευχές και τη μετάνοια, ας ασπαστούμε την ταπεινοφροσύνη, για να πλησιάσουμε τον Χριστό. Διότι ο Κύριος βρίσκεται κοντά σε όσους έχουν συντετριμμένη καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα· ας εναγκαλιστούμε τη σωφροσύνη· ας εξασκήσουμε την κρίση και τη διάκριση του καλού και του χειρότερου. Απτόητη ας παραμένει η ψυχή μπροστά στα δεινά του βίου, ιδιαίτερα εάν αυτά επιφέρονται εναντίον μας χάριν του Χριστού και των προσταγμάτων του, μέσω των οποίων γνωρίζουμε ότι ακολουθεί η δικαιοσύνη και χάρη στα οποία ανυψωνόμαστε εύκολα προς τον ουρανό.

Αρκεί να πω τόσα. Διότι νομίζω ότι είσαι συντετριμμένος και πάρα πολύ λυπημένος, αλλά ηρέμησε, τέκνο μου· ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα.

Και ο Κύριος είναι κοντά σε όλους όσοι τον επικαλούνται, σε όλους όσοι τον επικαλούνται με αλήθεια, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα, εν Χριστώ Ιησού, τον Κύριό μας· στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αλλά ας ανανήψουμε όσοι δεν βρισκόμαστε σε εγρήγορση, εάν τυχόν κάποιος νυστάζει. Ας αναβλέψουμε όσοι δεν βλέπουμε, εάν τυχόν κάποιος είναι τυφλός. Ας ακούσουμε όσοι δεν ακούμε, εάν τυχόν κάποιος κωφεύει. Ας ανακτήσουμε τις δυνάμεις μας, εάν τυχόν κάποιος χαλάρωσε τον τόνο της ανδρείας του. Ας μοχθήσουμε, ας επιδιώξουμε τον αγώνα, ώστε, πράττοντας το αγαθό και αποκτώντας την έξη του καλού, να εκτελούμε με γλυκύτητα και ευκολία τα θεία και σωτήρια. Και ο Κύριος είναι κοντά σε όλους όσους τον επικαλούνται με αλήθεια, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ταλαίπωροι δε είναι όσοι οπισθοχώρησαν, διότι αποξένωσαν τους εαυτούς τους από τους οικτιρμούς του Θεού. Και εάν δεν μετανοήσουν για αυτήν την υπερηφάνεια, θα τους είναι δύσκολο να ζήσουν· διότι ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα.»